VITA POLITICA

E-government

administraziun electronica; e-government

Gestiun electronica da las relaziuns, da la communicaziun, dals process e la participaziun politica entaifer ils organs statals da tut ils nivels (Confederaziun, chantuns, vischnancas) e tranter ils organs statals e lur divers partenaris (abitants, burgais, fatschentas, organisaziuns, instituziuns).

La finamira da l’administraziun electronica è da meglierar la collavuraziun entaifer l’administraziun, senza esser lià vi d’ina plazza da lavur u temps da biro fixs. Er quest servetsch è ina consequenza da la conjunctura da l’internet. L’anglicissem e-government n’aud’ins strusch en rumantsch.

E-Voting

votaziun electronica; votaziun online

Procedura da votar e d’eleger che permetta a las votantas ed als votants da votar e d’eleger cun las tecnologias d’infurmaziun e da communicaziun modernas, cun emplenir in ‹cedel› da votar electronic che vegn tramess sur internet al biro da votaziun.

Cun duvrar l’anglicissem ston ins guardar da betg far confusiuns: Il project naziunal per digitalisar ils dretgs politics vegn numnà Vote électronique, la votaziun electronica per Svizras e Svizzers a l’exteriur en singuls chantuns sa numna dentant E-Voting. Evitar en mintga cas ston ins las scripziuns betg correctas e-Voting, E-voting u eVoting.

Lobby

lobi; gruppa d’interess

Gruppa da persunas u organisaziun che prova d’influenzar decisiuns politicas cun pruvar da persvader ils politichers, las medias u la publicitad da sia opiniun.

Lobi è la varianta rumantscha dal term englais lobby che designescha in lieu, nua che deputadas e deputads sa chattan cun gruppas d’interess, sco per exempel en la ‹Sala da pass pers› (en Chasa federala). Là fan ils lobists lur lobing u er lobbying. Il lobissem è oz ina cumponenta fixa da las scuntradas economicas e politicas.

ECONOMIA E VITA PROFESSIUNALA

Badge

badge; carta d’access

Carta d’identificaziun, per il solit da plastic, cun ina strivla magnetica u in chip che cuntegna infurmaziuns codifitgadas e che pussibilitescha l’access a lieus segirads.

L’anglicissem badge manegia savens ina spezia da clav electronica, in badge po dentant esser multifuncziunal e vegnir duvrà per exempel er per registrar il temp da lavur. In badge nunpersunal po distinguer visitaders en lieus cun access segirà. La carta d’access è ina proposta rumantscha.

Beamer

beamer; videoprojectur

Projectur per la reproducziun engrondida dal monitur da computer (cunter la paraid u cunter ina taila).

Beamer per videoprojectur n’è atgnamain betg in anglicissem en il vair senn dal pled, mabain in ‹pseudoanglicissem›. Il term na deriva numnadamain betg da l’englais, igl è ina creaziun pseudo-englaisa dals pajais betg anglofons. Beamer va probablamain enavos sin il pled englais beam (‹radi›) e vegn duvrà surtut en Svizra tudestga e tar nus.

Best practices

meglra pratica; buna pratica; best practice

Total da las meglras metodas e mesiras ch’èn sa cumprovadas per realisar process e proceduras, surtut en la politica e l’economia, che survegnan tras quai ina funcziun d’exempel e daventan magari standard.

Best practice è in anglicissem che po bain vegnir translatà en rumantsch: meglra pratica, buna pratica èn propostas per ina tala translaziun. Ils terms vegnan savens duvrads en il senn d’ina ‹metoda da success› e mo en il singular.

Brainstorming

brainstorming; svidatestas

Metoda per rimnar en ina gruppa tantas ideas intuitivas ed associativas sco pussaivel davart in problem definì, per chattar en il meglier cas la soluziun dal problem u almain novas vias ad ina soluziun.

Brainstorming è in anglicissem enconuschent che vegn duvrà er en rumantsch per quella moda specifica da rimnar ideas. Svidatestas è la proposta per ina translaziun rumantscha da quest concept.

Business

affars; fatschentas

Tut las operaziuns economicas, finanzialas e commerzialas che vegnan fatgas per obtegnair in profit.

En rumantsch vegn quest term duvrà fitg savens en il fraseologissem far affars, far fatschentas. Tant il term affar sco er fatschenta vegnan dentant er utilisads per exprimer l’instituziun che fa fatschentas, en il senn dad interpresa, manaschi u firma.

Check

controlla; verificaziun; check

Examinaziun d’insatge areguard sia funcziunalitad, la segirezza e funcziuns sumegliantas.

L’anglicissem check vegn duvrà er en pleds cumponids sco check-in, check-up, checkpoint. Check deriva dal pled persian šāh (retg) e dal franzos vegl eschec. En rumantsch dat ins schah al retg u a la regina.

Coach

coach; accumpagnader; tutor; repetitur; mentur

Persuna spezialisada che cusseglia ina persuna u ina gruppa durant in project, per meglierar sias cumpetenzas professiunalas.

Il term englais coach deriva dal franzos coche ed ha designà l’emprim in repetitur en l’ambient universitar englais dal XIXavel tschientaner, avant che vegnir surpiglià dal sport. La noziun dal coach è daventada dentant in vair fenomen en la societad, ella ha conquistà tut ils secturs, per exempel l’universitad (tutor), l’art (repetitur) ed er la sfera privata (coach persunal etc.). Per ils ins è coachar, far il coach bunamain daventà ina malsogna da nos temp. In mentur da sia vart è plitost in cussegliader.

Corporate identity

corporate identity; identitad da l’interpresa; identitad visuala

Maletg ch’ina interpresa vul dar a sasezza a basa d’ina filosofia d’interpresa cun la finamira da sa mussar sco unitad, a l’intern e vers anora.

Corporate identity è in anglicissem, in term tecnic che vegn duvrà per intermediar il maletg giavischà d’ina interpresa. El deriva da l’idea ch’ina interpresa vegn tractada sco persunalitad, ha pia ina atgna identitad (per sa distinguer da la concurrenza), l’identitad da l’interpresa. La publicitad enconuscha mintgamai cunzunt il logo da l’interpresa, pia sia identitad visuala (atgnamain mo il corporate design u CD). Ils terms identitad da l’interpresa e identitad visuala èn propostas per ina translaziun rumantscha.

Crash

crac da la bursa; crash da la bursa

Gronda sfundrada dals pretschs da bursa, savens avant ina crisa economica.

Crash da la bursa è la proposta per in anglicissem cumponì. Il crash da la bursa il pli enconuschent da l’istorgia ils 24 d’october 1929 vala sco catalisatur da la gronda crisa da l’economia mundiala da quella giada.

Feedback

feedback; resun

Reacziun che mussa ch’in tschert cumportament, in messadi etc. è vegnì chapì dal partenari da communicaziun, l’intenziun è da meglierar, da sviluppar u da controllar.

Feedback è in anglicissem integrà bain en la lingua da mintgadi, il term rumantsch resun vegn duvrà parallelamain. Feedback era oriundamain in term tecnic da la cibernetica e teoria da communicaziun, oz dat u survegn ins en bleras situaziuns in feedback, in resun, sco critica u per far curaschi.

Handout

handout; fegl d’infurmaziun

Material d’infurmaziun en furma stampada che vegn repartì a las participantas ed als participants da conferenzas, sedutas, dietas u curs.

Handout è magari derasà en rumantsch. Il term è in anglicissem che deriva da l’englais ‹to hand out› e signifitgava l’emprim cunzunt la consegna da vestgadira e victualias u perfin munaida a persunas en basegn. Quella noziun è restada, ha dentant survegnì in tif negativ. Tar nus ha l’anglicissem handout mo la significaziun ch’è vegnida tiers pli tard ed inditgescha documents e palpiris che vegnan distribuids en conferenzas, dietas u seminaris als participants. La proposta rumantscha fegl d’infurmaziun è semanticamain pli generala e n’implitgescha betg necessariamain ch’il material d’infurmaziun è accumpagnant.

Know-how

know-how; inschign; savair

Savida ed experientschas necessarias, co ch’ins realisescha e dovra ina chaussa en moda pratica.

L’anglicissem know-how è fitg derasà er en rumantsch. Il term inschign è current e vegn duvrà savens en la lingua da mintgadi. Il term know-how reunescha las trais abilitads savair, inschign e realisaziun.

Meeting

meeting; scuntrada; sesida; conferenza; reuniun; radunanza

Fulla che sa raduna per in tschert scopo, cun ina discussiun u referats, ubain inscunter en senn generic sportiv, cultural, social, politic cun in grond public.

L’anglicissem meeting vegn duvrà savens, surtut en la politica ed en il sport, il pli savens sco anglicissem cumbinà (p.ex. meeting d’atletica leva). Ils equivalents rumantschs èn numerus. Entant che sesida e conferenza vegnan duvrads plitost en in context professiunal, renvieschan reuniun e radunanza plitost al sectur politic sco per exempel la radunanza communala. Il num Scuntrada ha en la Rumantschia ina muntada particulara: Fin l’onn 2000 han gì lieu regularmain inscunters en differents lieus dal territori rumantsch per las Rumantschas ed ils Rumantschs da la Svizra. L’intent era da promover la coesiun e rinforzar l’engaschament dals Rumantschs per lur cultura e lingua. En ils ultims onns è la devisa da s’avrir anoravers cun tschertgar il contact cun ils vischins Grischuns da lingua taliana e tudestga.

Outsourcing

outsourcing; externalisaziun

Surdada da prestaziuns u d’incumbensas, che na tutgan dentant per regla betg tar la fatschenta centrala, ad interpresas spezialisadas u da servetsch ubain a mandataris externs.

Outsorcing (masc.) è in anglicissem enconuschent, in term tecnic. Externalisaziun è la proposta per ina translaziun rumantscha. Il verb correspundent è externalisar.

Start-Up

interpresa giuvna; interpresa start-up; start-up

Interpresa recentamain fundada che cumenza gist ad organisar sias structuras ed a commerzialisar ses spectrum da prestaziuns.

L’anglicissem start-up deriva da l’englais to start up (‹lantschar›). En rumantsch discurr’ins savens d’ina interpresa giuvna u interpresa start-up.

Team

squadra; team; equipa; gruppa

Gruppa da duas u dapli persunas che fan ensemen ina lavur u ch’èn unidas per in tschert scopo.

Ils terms rumantschs squadra, equipa e l’anglicissem team èn equivalents e vegnan duvrads savens, surtut en il sport. Gruppa è il term il pli neutral.

Timing

timing; planisaziun; coordinaziun

Coordinaziun vicendaivla dal temp e da la procedura prevesids per ademplir insatge.

L’anglicissem timing è equivalent a planisaziun, enconuschent er en il mund rumantsch; l’anglicissem timing vegn magari er duvrà en il senn da chattar il bun mument per far insatge; coordinaziun è la proposta per in ulteriur equivalent rumantsch.

Win-win

win-win; profitabel per tuts; gudogn per tut las partidas

Situaziun, constellaziun u fatg cun avantatgs per tut las partidas involvidas.

La situaziun da win-win (da l’englais to win ‹gudagnar›) è atgnamain vegnida perscrutada a l’universitad americana da Harvard sco ‹strategia d’ina victoria dubla› ed integrada bainprest en la lingua globalisada d’economia e d’interpresa. Mintgin enconuscha ina situaziun da win-win. Interessantamain na vegn l’antonim lose-lose praticamain betg duvrà. Profitabel per tuts e gudogn per tut las partidas èn propostas per equivalents rumantschs.

Workshop

workshop; lavuratori; seminari; atelier

Inscunter d’ina gruppa da persunas che vul elavurar u reflectar in tema, savens cun exercizis pratics.

Workshop, in term che deriva oriundamain da las scolas dal teater avantgardistic en ils pajais anglofons, è in anglicissem fitg popular, workshops u lavuratoris datti surtut en secturs, nua ch’ins vul emprender u repeter insatge er praticamain; il term seminar vegn duvrà en emprima lingia en in connex universitar u da scolaziun supplementara. Atelier vegn savens cumbinà cun ina furma d’art u d’artisanadi.

COMMERZI E CONSUM

Cash

daner contant; daner blut; cash

Med da pajament en furma materiala, numnadamain munaida u bancnotas.

Daner contant, daner blut èn terms rumantschs duvrads en la lingua da mintgadi. Tar l’anglicissem cash sa tracti d’in pled emprestà ch’è passà en pleds enconuschents sco per exempel cassa. Cash inditgescha quai che vegn deposità en la cassa, numnadamain raps en furma da munaida u da bancnotas. En rumantsch dovr’ins per il solit la locuziun cun l’adverb pajar en contant, la varianta pajar contant u pajar cun daner blut.

Deal

cunvegna; affar; transacziun; accord; deal

Acziun tranter dus u plirs partenaris da commerzi.

L’anglicissem deal po signifitgar ina cunvegna plitost dubiusa. El tutga tar il register pli bass, entant che affar u cunvegna ed accord vegnan duvrads en il register pli elevà. Ins po far in bun u in nausch deal.

Marketing

marketing; strategia da vendita

Summa da las mesiras che servan a segirar ed amplifitgar la vendita cun tgirar ils clients, observar ed influenzar il martgà e promover la vendita da l’agen product.

Marketing, da l’englais to market (‹martgadar›, ‹vender›) che deriva dal pled latin mercatus ‹il martgà›, è in anglicissem enconuschent che vegn duvrà fitg savens. L’englais sa serva pia en quest cas d’in latinissem. L’anglicissem exista mo en singular ed è fitg derasà en rumantsch.

Outlet

butia da fabrica; outlet; post da vendita da fabrica; factory outlet

Post da vendita d’ina fabrica u center commerzial per vender products da marca cun rabat directamain al consument.

Outlet è in anglicissem enconuschent en la lingua da mintgadi, il term tecnic factory-outlet n’è percunter betg frequent. Butia da fabrica e post da vendita da fabrica èn propostas per ina translaziun rumantscha. Oz datti entirs vitgs cun butias da fabrica che sa chattan ordaifer ils centers da citad en vischinanza dals mezs da transport publics sco per exempel il Designer Outlet a Landquart cun sias chasinas da lain.

Trendsetter

trendsetter; tschentatrends; influenzader; lantschader da moda

Persuna ch’è abla da metter insatge en moda e che provochescha cun quai in trend.

L’anglicissem trendsetter è enconuschent, dentant betg fitg popular; in trendsetter è ina persuna enconuschenta e bainvesida ch’è abla da promover u rinforzar in svilup e da crear cunquai ina tendenza ubain ina moda; tschentatrends è l’emprova da crear in term rumantsch; influenzader e lantschader da moda èn propostas per equivalents vairamain rumantschs.

INFORMATICA E RAITS SOCIALAS

Blog

blog; diari d’internet

Notizias rimnadas sin ina pagina d’internet che vegn manada en furma da diari u da schurnal e cumplettada cuntinuadamain e ch’è savens deditgada ad in tschert tema.

L’anglicissem blog è enconuschent en la lingua da mintgadi ed al mument fitg actual, el cumpara er en ils terms bloghist e blogar (verb). Diari d’internet è ina proposta per ina translaziun rumantscha.

Bug

sbagl da programmaziun

Cumportament sbaglià d’in program da computer che provochescha errurs en il sistem informatic u schizunt la perdita da datas.

L’anglicissem bug n’è betg enconuschent en rumantsch. Sbagls da programmaziun datti dentant er tar ils Rumantschs!

Chat

chat; conversaziun

Pussaivladad da communitgar en l’internet en temp real ed en scrit cun autras utilisadras ed auters utilisaders da la rait.

L’anglicissem chat vegn duvrà er en rumantsch per ina conversaziun online. Chat è la scursanida da Conversational Hypertext Access Technology. En rumantsch existan er ils fraseologissems conversar en il chat e scriver en il chat e la persuna che fa quai è in chatist u ina chatista.

Cloud

cloud; nivel informatic; nivel

Infrastructura informatica che permetta l’access a resursas d’informatica sco applicaziuns u documents betg mo sin il computer local, mabain sur servers externs, accessibels via internet e che consista da plirs servers en in u plirs centers da calculaziun (che pon esser distribuids en divers pajais e continents).

Nivel è ina metafra per ‹internet›; il term nivel è ina translaziun da l’englais cloud che vegn duvrà dals spezialists en l’informatica, en rumantsch n’è quest term (anc) betg derasà. Cloud inditgescha l’infrastructura, cloud computing la tecnologia che la nizzegia. Ins pudess avair cun tut access a blers servetschs da programs, senza stuair investir en charas infrastructuras informaticas.

Crash

crash; crash dal computer

Collaps dal sistem d’informatica, tar il qual l’entir sistem na funcziuna temporarmain betg pli ed il computer na reagescha betg sin cumonds u autras interacziuns tranter l’utilisader e l’apparat.

L’anglicissem crash po signifitgar en quest connex tant il collaps d’in program da computer sco er quel da l’entir sistem dal computer. Duvrà vegn el er en la furma verbala avair in crash u avair in crash dal computer.

Download

chargiar giu; telechargiar; downloadar

Transmetter datas (p.ex. maletgs, musica u videos) da l’internet u d’in computer pli grond sin l’agen computer u sin in computer mobil.

Downloadar è in anglicissem adattà che vegn inditgà en il Pledari Grond. Dentant èn chargiar giu, ina translaziun verbala dal tudestg ‹herunterladen›, e telechargiar ils dus terms che vegnan duvrads actualmain il pli savens en rumantsch.

E-mail

posta electronica; e-mail; mail; postel

Barat da novitads electronicas tranter in speditur ed in adressat, magari cun datas agiuntadas, sur la rait cun in computer fix u mobil.

L’anglicissem e-mail (masc.) e la furma curta mail vegnan duvrads savens en la lingua da mintgadi, surtut perquai ch’il term e-mail u mail po er signifitgar la novitad sco tala (Jau n’hai oz betg survegnì in mail da tai). La translaziun rumantscha postel (da posta electronica) vegn er duvrada en la furma verbala trametter in postel.

Hacker

hacker

Persuna cun enconuschientschas da programmaziun che entra senza lubientscha en sistems informatics esters.

In hacker (ina dunna u in um) po esser ina persuna entusiasmada da la tecnica da computers ch’è spezialisada sin mecanissems da segirezza u che sviluppa u mida programs ed indrizs tecnics. La noziun cumpiglia er persunas che tschertgan mancanzas en las disposiziuns da segirezza per las mussar u curreger. Ella vegn dentant duvrada da las medias e da la publicitad pli savens per persunas che tiran a niz talas mancanzas en sistems esters. La connotaziun è pia savens negativa, po dentant er esser positiva tenor definiziun.

Hashtag

hashtag

Sequenza da bustabs cun ina rauta (#) a l’entschatta che explitga a l’utilisader in tema interessant en l’infurmaziun respectiva e facilitescha da chattar il messadi correspundent.

L’anglicissem hashtag n’ha (anc) nagin equivalent rumantsch. Tschertas raits socialas dovran il hashtag per marcar messadis tar in tschert tema ch’ins chatta cun cliccar sin quel pled (p.ex. #GR14). Sche questa publicaziun vegniss publitgada en las medias socialas, avess ella forsa il hashtag #100anglicissems. Hash signifitga en englais ‹tagliar en tocs› e deriva dal pled franzos hachette/hache (‹sigir, manera›) e tag ‹etichetta›.

Homepage

pagina iniziala; homepage

Emprima pagina d’ina pagina d’internet che dat ina survista dal cuntegn e dals servetschs da la pagina d’internet respectiva.

Homepage è in anglicissem che sa referescha tar nus oravant tut a l’entira pagina, cuntrari a l’englais ch’utilisescha il term mo per la pagina introductiva d’ina pagina d’internet. Savens vegn l’emprima pagina u la pagina d’accoglientscha titulada cun home. La pagina iniziala è il lieu da partenza cun tut ils links che la pagina d’internet porscha.

Login

login; procedura d’annunzia; entrada

Procedura d’entrada e d’autentificaziun sco utilisader en in sistem d’informatica cun endatar il num ed il pled-clav persunal.

L’anglicissem login ha sia plazza en l’informatica. Procedura d’annunzia è la proposta per ina translaziun rumantscha, la proposta pli cumpacta entrada vegn duvrada limitadamain.

Mailbox

mailbox; chaschella da mail; chascha da posta electronica

Chascha per tegnair en salv la posta electronica, nua che l’utilisader chatta ses messadis ed als po administrar.

L’anglicissem mailbox è derasà en rumantsch ed è pli economic che las propostas rumantschas chaschella da mail u chascha da posta electronica. Attenziun: Il term mailbox vegn mintgatant er utilisà per descriver il ‹respundider automatic› dal telefon purtabel.

Notebook

laptop; computer purtabel; notebook

Pitschen computer mobil e plegabel cun calculader, monitur, battaria e tastatura, tut en in toc.

Ils anglicissems laptop e notebook datti dapi ch’i dat ils dus models da computer. In laptop è in computer purtabel in pau pli grond ch’in notebook, quel ha il format d’in carnet da notizias pitschen e lev e sa lascha prender cun sai tant pli bain. Ils dus anglicissems vegnan duvrads en rumantsch pli u main sco sinonims, laptop è in pauet pli usità.

Online

online; sur internet; en la rait; en lingia

Esser collià cun la rait da datas en l’internet u cun la rait da telecommunicaziun.

Online è in anglicissem fitg derasà en rumantsch. Quest adjectiv u adverb vegn er duvrà en noziuns cumbinadas sco support online u archiv online. Las translaziuns rumantschas en la rait, en lingia èn medemamain frequentas en la lingua da mintgadi.

Pendrive

clavetta USB

Pitschen guaffen, en furma da bastunet cun accumulatur da datas che vegn collià via USB cun in auter guaffen, per exempel in computer.

USB è l’abreviaziun da l’englais Universal Serial Bus. Clavetta è in equivalent rumantsch da l’englais stick che vegn cumbinà cun la furma curta USB. Quests utils guaffens datti en tut las furmas e colurs e la capacitad da memorisar variescha tut tenor model.

Reset

reset; nov cumenzament; reinizialisaziun; reavertura

Process che remetta in sistem electronic en ses stadi inizial.

L’anglicissem reset vegn duvrà er da persunas rumantschas che lavuran cun computer. Las propostas per translaziuns rumantschas nov cumenzament, reinizialisaziun u reavertura èn chapiblas, dentant betg uschè bain memorisablas sco reset.

Scanner

scanner; lectur optic

Apparat ch’elavurescha in object cun radis da glisch u electronics punct per punct resp. lingia per lingia ed als transfurma en datas digitalas.

L’anglicissem scanner deriva da l’englais to scan (‹palpar, sondar›) ed è fitg popular er en rumantsch. Il resultat ch’il scanner producescha è in scan. Lectur optics vegnan oz er duvrads en las grondas butias per pajar las cumpras.

Smiley

smiley; fatschina; emoticon

Simbol ch’exprima ina emoziun u in stadi d’anim da la communicaziun nunverbala, fatg or da differentas cumbinaziuns da segns.

Tgi n’enconuscha betg la fatschina melna dal smiley che mussa l’intenziun da quel che transmetta l’infurmaziun u reflectescha sia luna? Fatschina è la proposta per ina translaziun rumantscha. Emoticons consistan or d’ina cumposiziun da segns d’interpuncziun e bustabs ch’han la medema funcziun sco in smiley ed èn ina cumponenta fixa da la communicaziun electronica sperta d’ozendi.

Spam

spam; e-mail nungiavischà; posta nungiavischada

Messadis betg giavischads, per il solit reclama, repartids ad in fitg grond dumber d’utilisaders per e-mail u sin vias sumegliantas.

L’anglicissem spam è enconuschent e vegn duvrà er en rumantsch. Spam deriva da Spiced Ham, ‹schambun cundì›, ina conserva da charn-portg malvesida che tutgava tar las provisiuns dals schuldads anglofons en la segunda guerra mundiala; rendì enconuschent il term ha il comicher englais Monty Python en ina scena da la seria televisiva ‹Monty Python’s Flying Circus›, nua che spam vegn repetì 132 giadas. E-mail nungiavischà e posta nungiavischada èn propostas per ina translaziun rumantscha.

Standby

Standby

Stadi per spargnar energia, en il qual in apparat è connectà cun la rait, dentant betg en servetsch.

L’anglicissem standby n’ha nagin equivalent rumantsch e vegn duvrà sco tal.

Support

support tecnic; agid tecnic; assistenza tecnica

Servetsch tecnic e sustegn tar problems d’indrizs tecnics e da programs.

L’anglicissem rumantschà support tecnic vegn duvrà savens, las expressiuns rumantschas agid tecnic ed assistenza tecnica èn dentant almain uschè famigliaras.

Surf

surfar; navigar

Tschertgar infurmaziuns en l’internet senza gronda reflexiun ubain sistematicamain e clamar differentas paginas cun cliccar sin colliaziuns ipertextualas.

Surfar è in anglicissem rumantschà che vegn duvrà fitg savens. Sia pronunzia è englaisa ‹sörfar›. La grafia da quest term è identica a quella d’in auter verb rumantsch: surfar cun la significaziun ‹exagerar›. Navigar è la proposta per ina translaziun rumantscha equivalenta.

Tablet

tablet; computer a tablet; iPad

Computer plat e purtabel senza tastatura che funcziuna cun in monitur tactil.

L’anglicissem tablet (‹tavla da scriver›) vegn magari duvrà er en rumantsch per quel gener da computer. IPad, ina marca da la firma Apple, vegn duvrà sco sinonim da tablet, er sch’il product n’è betg da quella marca.

Tool

tool; utensil d’informatica

Program d’agid che surpiglia en l’informatica tschertas incumbensas supplementaras en in auter program.

L’anglicissem tool vegn duvrà en il sectur d’IT per definir in ‹instrument d’agid›, savens in pitschen program da computer, che sustegna u cumplettescha in’applicaziun cun funcziuns supplementaras. En la lingua populara vegn tool magari duvrà per in’applicaziun da computer cun funcziuns specificas. Utensil d’informatica è la proposta per ina translaziun rumantscha.

Update

actualisaziun; update

Software che permetta da curreger, d’actualisar u da meglierar in program da computer.

L’anglicissem update è popular e vegn duvrà savens en rumantsch, er en la furma verbala far in update, vul dir cumplettar in u plirs programs da computer; in update è per il solit gratuit. Actualisaziun è la proposta per ina translaziun rumantscha.

Upgrade

upgrade; versiun optimada

Nova versiun da programs (software) cumplettada ed optimada.

L’anglicissem upgrade vegn duvrà en rumantsch, er en la furma verbala far in upgrade, pia installar ina versiun optimada dals programs. Cuntrari ad in update ston ins dentant pajar in upgrade. Versiun optimada è l’equivalent rumantsch, in’emprova da duvrar nossa lingua er en il sectur d’IT!

MEDIAS, COMMUNICAZIUN, DIVERTIMENT

Backstage

davos las culissas; backstage

Entir spazi davos la tribuna che n’è per regla betg avert per la publicitad.

L’anglicissem backstage vegn duvrà en rumantsch sco adverb (ir [a far ina visita] backstage). Il spazi davos las culissas cumpiglia las gardarobas dals artists, la tecnica etc. tar concerts da rock ed auters, tar festivals, paradas da moda e teaters, ubain sco activitad l’entira tgira e preparaziun che vegn fatga davos las culissas.

E-book

cudesch electronic; e-book

Ediziun electronica d’in cudesch che po vegnir chargiada directamain da l’internet sin differents meds electronics (computer, tablet, smartphone, indicatur da cudeschs electronics [p.ex. tolino, kindle]) e legida là.

Actualmain han cudeschs electronics conjunctura auta, surtut dapi che l’Amazon Kindle è cumparì sin il martgà 2007. L’anglicissem e-book è dentant daventà in term derasà er en rumantsch.

Free Press

gasetta gratuita; pressa gratuita

Stampat quotidian u periodic repartì gratuitamain en lieus publics (p.ex. en staziuns, per las vias u en restaurants).

L’anglicissem free press vegn duvrà be en talian, il rumantsch discurra cunzunt d’ina gasetta gratuita. La gasetta gratuita che porscha en pauca pezza ina survista sur dals pli impurtants temas dal di vegn legida cunzunt dals pendularis.

Hit

hit; bestseller

Insatge ch’è (per in tschert temp) zunt popular e tschertgà ed ha savens er in success commerzial.

L’anglicissem hit (masculin en rumantsch) signifitga oriundamain in toc musica da grond success, in che chatta l’accoglientscha da blera glieud e vegn tadlà savens; in hit è en general in product fitg tschertgà en ils secturs da film, litteratura, commerzi u musica. En rumantsch aud’ins savens la cumposiziun parada da hits. In cudesch tschertgà che vegn vendì bler è plitost in bestseller.

Layout

layout; disposiziun; impaginaziun

Cumposiziun grafica e formataziun da texts e maletgs per ina pagina d’in stampat ubain d’in format digital.

L’anglicissem layout è in term tecnic da l’informatica ch’è enconuschent e vegn duvrà en la branscha er tar nus. Impaginaziun, disposiziun en propostas per ina translaziun rumantscha.

Newsletter

newsletter; circulara electronica

Fegl d’infurmaziun che cumpara regularmain, en furma electronica u stampada, cun novitads ed infurmaziuns davart in tschert tema.

Newsletter (fem.) è in anglicissem frequent. La proposta per ina translaziun rumantscha circulara electronica è bunamain in equivalent, cunquai ch’ina newsletter vegn derasada oz savens cun agid da la rait.

Podcast

podcast; datoteca da diffusiun mobila; datoteca telechargiabla

Datoteca d’audio resp. da video che po vegnir chargiada da l’internet sin in apparat portabel e tadlada resp. guardada per via, independentamain dal temp d’emissiun.

L’anglicissem podcast è vegnì cumponì dals dus terms iPod (num commerzial dad Apple) e da broadcast (‹diffusiun›). L’anglicissem podcast vegn duvrà er en rumantsch per quest servetsch che pussibilitescha d’esser mobil e da tadlar u guardar emissiuns da tut temp. Las propostas rumantschas datoteca da diffusiun mobila e datoteca telechargiabla èn pli maladestras e betg uschè memorisablas sco podcast.

Streaming

streaming; transmissiun da video directa

Tecnica da transmissiun audio u video via internet, nua che las datas vegnan tramessas en intervals al server e nua ch’i n’è betg necessari d’avair l’entir document telechargià sin il computer per al pudair guardar u tadlar.

L’anglicissem streaming è derasà. I dat duas modas da streaming: ‹on demand› (sin dumonda) e ‹live› (en temp real). Tar il streaming en temp real arriva la transmissiun cun in retard d’in pèr secundas. Transmissiun da video directa è la proposta per ina translaziun rumantscha. La pussaivladad da streaming via internet po remplazzar ils apparats da televisiun e da radio.

SOCIETAD

Coming out

coming out; outing

Decleraziun publica voluntaria da l’atgna omosexualitad.

Coming out è vegnì duvrà l’emprim en connex cun persunas omosexualas, bisexualas u transgender ed è la furma curta da coming out of the closet (revelar d’esser omosexual). I dat in coming out intern (percorscher e conceder a sasez sia diversitad) ed in coming out extern, nua che la publicitad vegn orientada da libra voluntad. Cuntrari signifitga outing ina revelaziun publica da la omosexualitad tras ina terza persuna, senza l’acconsentiment dal pertutgà. En la lingua da mintgadi na vegn dentant betg adina fatga la differenza tranter coming out ed outing.

Dealer

dealer; martgadant da drogas; traffitgant da drogas

Persuna che fa affars cun drogas.

En englais è in dealer simplamain in affarist, in martgadant. En rumantsch vegn dentant duvrà l’anglicissem dealer mo per insatgi che fa affars cun drogas, pia per in martgadant da drogas. Cuntrari a dealer è l’anglicissem deal en rumantsch neutral e fa part dal sectur commerzial cun la muntada generala ‹affar, cunvegna›.

Gender

gender; gender social; gener

Rolla sociala respectivamain ils tratgs socials da la schlattaina (masculina u feminina), vul dir tut quai ch’ina cultura considerescha tipic per ina schlattaina.

L’anglicissem gender vegn duvrà il pli savens en la cumposiziun gender social u psicologic. Gener è in term che vegn duvrà savens en la lingua da mintgadi, magari er sco sinonim da spezia. Il pled deriva, sco generaziun, dal pled latin generare, sur il franzos vegl gendrer; schendrar, enschendrar èn terms enconuschents en la lingua populara. Betg confunder: en rumantsch numn’ins l’um da la figlia schender.

Mobbing

mobing

Schicanar, mudregiar u turmentar cuntinuadamain ina collega u in collega (p.ex. a la plazza da lavur) cun l’intent che quella persuna sa sentia mal u perfin spretschada, per la chatschar plaun a plaun davent da sia plazza.

Mobing è in anglicissem rumantschà che vegn duvrà savens. In equivalent rumantsch na datti betg. Savens vegn duvrada la furma verbala far mobing. Ins distingua tschintg differentas furmas da mobing: disturbi pertutgond la pussaivladad da communitgar, disturbi da las relaziuns socialas, disturbi da la reputaziun sociala, disturbi da la qualitad e situaziun da vita e disturbi da la lavur e la sanadad. Mobing deriva da l’englais mob che designescha ina gruppa da persunas che sa deporta da medema moda. Mob è ina furma curta dal latin mobile vulgus (‹fulla vilada›).

Trend

tendenza; moda; trend

Svilup ch’ins po observar en tut ils secturs da la societad sur in tschert temp.

Tendenza e moda èn equivalents da l’anglicissem trend; la tendenza inditgescha in svilup pli radical, ina moda po esser da durada limitada; il term na vegn betg duvrà mo en connex cun vestgadira, i dat er ina moda da viver u da pensar passagera p.ex. en ina gruppa sociala u societad. Frequentas en rumantsch èn las furmas verbalas esser moda ed avair la tendenza. E sch’ins vul esser vairamain a la moda pon ins duvrar l’adjectiv trendy u trendic.

Vintage

a la moda veglia; da pli baud; vintage

Stil da design u moda d’antruras ch’è puspè modern.

A la moda veglia u da pli baud èn expressiuns fitg popularas ch’explitgeschan bain la chaussa; sch’ins vul dentant evitar il term vegl (plitost pegiurativ), pon ins discurrer da vintage. «Ti n’es betg vegl, ti es vintage», di per exempel ina carta d’anniversari.

Whistleblower

denunziant; infurmant; whistleblower

Persuna che constatescha incunvegnientschas (a la plazza da lavur) e las revelescha publicamain.

In whistleblower è atgnamain ina ‹persuna che dat in tschivel›; l’anglicissem whistleblower è enconuschent; denunziant ed infurmant èn propostas per equivalents rumantschs, han dentant per nus ina connotaziun plitost negativa, cuntrari a whistleblower en englais.

Working poor

working poor; lavurer pover

Persuna che viva al minimum d’existenza u ch’è smanatschada da povertad, malgrà ch’ella lavura regularmain e survegn ina paja.

Mintga stadi ha in’atgna definiziun da working poor. En Svizra vegn l’anglicissem duvrà uffizialmain, tenor la statistica èn working poor persunas che lavuran cun gudogn almain in’ura l’emna e che vivan en ina economia, nua ch’almain ina persuna lavura a temp cumplain; in lavurer pover lavura er almain in’ura l’emna cun gudogn, viva dentant en ina economia cun ina situaziun finanziala instabila.

VIADIS E TRANSPORTS

Check-in

check-in; registraziun

Controlla da viandants per registrar lur preschientscha e per constatar, quanta bagascha ch’els han cun sai; il passagier survegn ina carta da registraziun.

L’anglicissem check-in vegn duvrà en general en il traffic aviatic, per part er en la hotellaria. Duvrada en rumantsch vegn er la furma verbala far il check-in.

City Car

mini; auto da citad

Auto pitschen adattà particularmain per il diever en citad.

Enconuschent e popular è cunzunt il term mini. Fin dals onns 70 dal tschientaner passà circulavan surtut il Fiat 500 e l’Austin Mini ch’ins pudeva numnar auto da citad (popular: mini). 1993 ha lura lantschà Renault il Twingo ch’ha persvas talmain che bleras marcas han cumplettà lur purschida cun in pitschen model, concepì per il diever en citad.

Crash

collisiun; accident; crash

Botscha violenta tranter dus objects, per exempel tranter dus vehichels u tranter in aviun ed il fund.

L’anglicissem crash è pli probabel onomatopeic e designescha il fracass en il mument da la botscha. El vegn utilisà en rumantsch en il fraseologissem avair in crash.

Low-cost

bunmartgà; favuraivel; a pretsch bass

Descriva products u servetschs che vegnan offerts en connex cun ina strategia commerziala (persistenta) a pretschs pli favuraivels ch’ils auters commerziants dal medem martgà.

Ils terms bunmartgà e favuraivel èn ils equivalents rumantschs da l’englais lowcost che vegnan duvrads en rumantsch. A pretsch bass è la proposta per ina translaziun verbala rumantscha.

Park and ride

parc and ride; parcadi e transport

Parcadis reservads en vischinanza da fermadas dal traffic public che stattan a disposiziun en emprima lingia als pendularis che prendan l’auto per ina part da lur viadi da lavur.

Park and ride è in anglicissem enconuschent, cunzunt er sco abreviaziun P+R u P&R. Parcadi e transport è la proposta per ina translaziun rumantscha, atgnamain in equivalent che descriva il concept englais.

VITA DA MINTGADI

E-banking

e-banking; transacziuns bancaras sur internet

Transacziun electronica da tuttas sorts d’affars bancars sur internet.

E-banking è in anglicissem integrà en la lingua da mintgadi. La proposta rumantscha transacziuns bancaras sur internet descriva la procedura. Ozendi tutga quest servetsch tar la purschida da standard da mintga banca svizra.

Handy

telefonin; handy; natel; telefon mobil

Telefon purtabel che communitgescha sur radiofonia cun la rait da telefon e che funcziuna perquai independentamain da la posiziun.

Telefonin è in term fitg popular ch’ins auda bler; natel, il term che vegniva duvrà l’emprim per telefon mobil, ed è sta in term fitg derasà er en rumantsch (sut l’influenza dal dialect svizzer), è ina scursanida da la furma curta da rait naziunala da telefonia mobila per automobils (introducida 1975 da la PTT). Handy è ina invenziun da la telecom e n’exista betg en quella moda en englais, il term englais handy vul dir ‹pratic›, ‹cumadaivel›. Handy vegn dentant remplazzà plaunet da l’anglicissem internaziunal smartphone.

Helpdesk

servetsch d’agid; helpdesk; helpline

Post da telefon u computer d’ina firma u d’ina instituziun che dat infurmaziuns, cussegls ed agid tar problems en in sectur particular.

Helpdesk, helpline èn anglicissems che derivan uriundamain da l’informatica, nua che l’utilisader survegn agid en dumondas da computer. Pli e pli offran dentant er autras servetschs lingias d’agid che dattan support tar problems en lur sectur, atgnamain èsi in servetsch da clients. Tipicamain vegn contactà il servetsch via internet (helpdesk) u telefon (helpline).

Hotline

hotline; lingia directa

Lingia da telefon directa ad ina firma u instituziun che porscha in servetsch u agid immediat en furma d’infurmaziuns.

Hotline è bunamain in sinonim per servetsch da clients, singulas hotlines èn accessiblas di e notg. La lingia directa la pli enconuschenta era l’uschenumnà telefon cotschen tranter Washington e Moscau durant la guerra fraida (a partir da 1963). Hotline e lingia directa vegnan duvrads en rumantsch sco sinonims.

Smart Card

carta da chip; carta da plattinas; badge

Carta da plastic cun chip integrà che cuntegna per exempel in accumulatur da datas ubain in microprocessur e pussibilitescha l’access a divers servetschs sco med da pajament u med d’identificaziun.

L’anglicissem smartcard n’è betg enconuschent, ins discurra en rumantsch en general d’in badge u d’ina carta da chip, ina proposta che cuntegna l’anglicissem chip. Carta da plattinas è la proposta per ina translaziun stget rumantscha.

Smartphone

smartphone; telefonin furber; telefonin perdert; telefonin cun touchscreen

Telefonin cun pliras funcziuns che sa differenziescha d’in telefonin classic tras in monitur pli grond per tutgar ed ulteriuras funcziuns sco per exempel GPS e la pussaivladad da duvrar apps.

L’anglicissem smartphone survegn ina impurtanza adina pli gronda er en rumantsch, pli ch’il smartphone conquista il martgà e remplazza il telefonin. Sch’ina da las propostas per translaziuns rumantschas sco telefonin furber, telefonin perdert u telefonin cun touchscreen èn bunas da remplazzar l’anglicissem, vegn a mussar il futur.

SANADAD E BELLEZZA/MODA

Burn out

burnout; sindrom da burnout

Sindrom d’ina spussada cumpletta da corp ed olma, il sentiment d’esser ars ora che deriva savens da stress psichic u da las cundiziuns da lavur.

L’anglicissem burnout deriva da l’englais to burn out (‹arder ora›). Savens vegn el provocà tras in augment da squitsch dal temp da lavur, tras la mancanza da relaziuns socialas, tras la situaziun socio-economica e tras la redacziun dal persunal. In equivalent rumantsch na datti betg (anc).

Day hospital

clinica dal di

Instituziun medicala ch’accepta e tgira pazientas e pazients mo durant il di.

Clinicas dal di èn frequentas cunzunt en il sectur psichiatric. L’anglicissem day hospital n’è betg enconuschent en rumantsch. Cun il term ospital descriv’ins surtut ina instituziun che tgira ils pazients er durant la notg. Dal rest èsi er en englais in pseudoanglicissem e n’exista gnanc! Il talian para d’avair il diever il pli derasà da l’anglicissem day hospital.

Lifting

lifting; lifting da la fatscha; regiuvinaziun da la fatscha; ritidectomia

Operaziun cosmetica per eliminar las faudas e l’abundanza da pel, surtut da la part sut da la fatscha e dal culiez, cun la finamira da regiuvinar la fisionomia.

Lifting è in anglicissem enconuschent e derasà. Lifting en il senn da lifting da la fatscha vegn duvrà en ils pajais betg anglofons, en englais dentant betg. En rumantsch exista schizunt il verb liftar. Regiuvinaziun da la fatscha è la proposta per ina translaziun rumantscha, tar ritidectomia sa tracti dal term tecnic che na vegn betg duvrà en la lingua da mintgadi.

Pet therapy

terapia cun animals; terapia assistida d’animals

Tractament da la medischina alternativa che dovra tranter auter animals per guarir u almain levgiar ils sintoms da malsognas psichicas, neurologicas u tar impediments.

Terapia cun animals, terapia assistida d’animals èn propostas per translaziuns rumantschas cun parafrasas da la noziun englaisa. L’anglicissem pet therapy n’è betg enconuschent en rumantsch.

Smoking

smoking; frac

Vestgì cumplet dad um elegant cun tschop, chautschas e gilet che fa part da la gardaroba da la saira.

Il smoking, oriundamain in tschop ch’ils Englais purtavan en il fumoir (smoking jacket), è vegnì cumbinà cun il temp cun ina chautscha ed accessoris d’in tschert gener, uschia ch’il term vegniva duvrà per l’entir vestgì. El vegn er numnà ‹il pitschen vestgì da gala›. In frac è perencunter il grond vestgì da gala.

MANGIAR E BAIVER

Catering

catering; restauraziun; dunsena

Preparaziun professiunala da spaisas e bavrondas sco servetsch en inqual lieu inditgà dal client u la clienta.

Catering è in anglicissem fitg enconuschent per quella moda d’alimentaziun, savens er duvrà en la furma cumponida servetsch da catering (p.ex. en l’aviatica). Il pled deriva da l’englais to cater che deriva da sia vart dal vegl franzos acateor (‹cumprader›) ed acater (‹cumprar›). Restauraziun, dunsena èn propostas per equivalents rumantschs.

Cake design

decoraziun da turtas; garniziun da turtas; cake design; pastizaria creativa

Art da decorar turtas e pastizaria, modellond ina pasta da zutger, marzipan ed autras ingredienzas, per crear ina decoraziun surprendenta.

Ensemen cun quel gener da pastizaria garnida è l’anglicissem cake-design vegnì nà dals Stadis Unids da l’America tar nus. Decoraziun da turtas, garniziun da turtas, pastizaria creativa èn propostas per ina translaziun rumantscha.

Cupcake

cupcake

Turtetta en furma d’in cuppin cun ina cuvrida da glasura u da crema, decorada tenor gust e bainplaschair.

L’anglicissem cupcake deriva, sco er quel gener da pastizaria, dals Stadis Unids da l’America. Actualmain èn cupcakes fitg en moda, surtut grazia a la seria da televisiun enconuschenta ‹Sex and the City›. Tgi sa, sch’els vegnan ad esser ina concurrenza veritabla per la turta da nusch engiadinaisa u il paun cun paira sursilvan da la pastizaria grischuna u sch’els svaneschan puspè uschè spert sco ch’els èn vegnids en moda? Nus spetgain anc cun tschertgar in equivalent rumantsch...

Sandwich

sandwich

Marenda fraida che consista da dus flettas paun ch’han tranteren insatge cundì sco brassà fraid, schambun, ton, chaschiel, flettas d’ov, er en cumbinaziuns e magari enritgì cun cucumera, tomata u salata.

Il sandwich è probablamain vegnì numnà tenor John Montagu, il cont da Sandwich (1718 fi n 1792) che mangiava gugent sandwichs per pudair restar durant il past a la maisa da gieus. En Svizra datti da cumprar ina gronda varietad da sandwichs. Sper ils pasts chauds èn els l’alternativa alimentara la pli dumandada.

Snack

marenda; snack; buccada

Piculezza per mangiar tranteren.

Il term rumantsch marenda è fitg popular. Duvradas vegnan cunzunt er las expressiuns verbalas far marenda e marendar. I dat regiuns rumantschas, nua ch’ins fa a mezdi marenda empè da gentar. Il Rumantsch prenda magari er ina buccada. L’anglicissem snack è er preschent, en nossas regiuns turisticas ves’ins qua e là in snack u perfin ina snack-bar, nua ch’er in turist betg rumantsch chatta ina marenda.

Take-away

take-away; restaurant cun vendita sin via; buccadadora

Cafetaria u local da marenda, nua che plats e bavrondas vegnan offridas er al lieu u mo per prender cun sai.

L’anglicissem take-away (‹prender cun sai›) è fi tg enconuschent en Svizra e vegn duvrà er en rumantsch. Cuntrari al snack offra in take-away er plats chauds per prender cun sai, da preschent savens da derivanza asiatica. Restaurant cun vendita sin via e buccadadora (cumbinaziun da buccada e dadora) èn propostas per ina translaziun rumantscha.

SPORT E TEMP LIBER

Challenge

cumbat; cumpetiziun; sfida

Lezia sportiva, nua ch’ils participants cumbattan per in titel u per ina trofea.

La Challenge League dal ballape svizzer datti natiralmain er en rumantsch. Il diever da l’anglicissem ‹challenge› en general è en rumantsch plitost marcà, dentant san tuts, tge ch’ins manegia.

Infotainment

infotainment

Preschentaziun da novitads en las medias fatga pli attractiva cun effects da show u elements divertents.

Infotainment è ina fusiun dals terms englais information ed entertainment. Emissiuns d’infotainment vegnan pli e pli popularas e derasadas cun las novas medias, ins prova da preschentar las novitads en moda spectaculara per carmalar e tegnair ils auditurs/aspectaturs, surtut ils giuvens. Infotainment vegn duvrà da persunas dal fatg savens cun in tif plitost negativ.

Live

direct; en directa; live

Occurrenza, cunzunt in’emissiun da radio u da televisiun u digitala, che vegn transmessa en temp real.

Direct, en direct, cuntrari a registrà (radio e televisiun), è fitg popular. En las medias vegn er duvrà, sper ils pleds rumantschs, l’anglicissem live. L’eveniment e l’emissiun han lieu a medem temp.

Outdoor

en il liber; ordavert; outdoor

Activitads, savens da sport, fatgas surtut en il temp liber sut tschiel avert.

Outdoor n’è betg in anglicissem frequent en rumantsch, ils terms rumantschs en il liber u ordavert èn bler pli derasads e vegnan duvrads en la lingua da mintgadi.

Penalty

penalti

Chasti direct en il ballape, tar il qual la balla che stat airi po vegnir tratga d’ina distanza dad 11 meters directamain en il gol da la cuntrapartida, en fatscha dal goli, per sancziunar ina tscherta cuntravenziun gravanta en la zona da 16m.

Penalty è in anglicissem che vegn duvrà uschè savens ch’il rumantsch ha adattà la scripziun a sias atgnas reglas e scriva penalti. Fitg frequenta è la fraseologia dar in penalti u tir da penaltis.

Pit stop

fermada da provediment

Curta fermada dal motor durant la cursa da vehichels a motor, normalmain en la ‹boxa›, per tancar, midar ils pneus, far pitschnas reparaturas u er per midar pilot.

Fermada da provediment è la proposta per ina translaziun rumantscha cun parafrasar l’anglicissem. Fermadas da provediment vegnan fatgas tar cursas da motors (p.ex. d’autos) ed en uschè curtas sco pussaivel, savens damain che trais secundas. L’anglicissem pit stop n’è betg enconuschent en rumantsch.

Reality show

reality show; emissiun da telerealitad; program da telerealitad

Emissiun da televisiun divertenta che transmetta en temp real resp. reconstruescha situaziuns or da la vita da mintgadi ed eveniments reals, savens accidents.

L’anglicissem reality show vegn duvrà er en rumantsch per quel gener d’emissiun. Emissiun da telerealitad e program da telerealitad èn propostas per translaziuns rumantschas. L’emprim program da telerealitad è stada l’emissiun ollandaisa ‹Big Brother›. Silsuenter èn vegnids lantschads differents formats ch’exponan las protagonistas ed ils protagonists en las medias.

Show

show; represchentaziun; spectacul

Preschentaziun d’in program da teater, musica, cinematografia u sport (er a la televisiun) per divertir in public.

L’anglicissem show vegn duvrà savens en rumantsch. Il term spectacul inditgescha ch’i sa tracta d’ina represchentaziun cun bler applaus e participaziun dal public, pia cun canera.

Sponsor

sponsur; fautur

Persuna singula, manaschi u firma privata che conceda, per motivs da publicitad, agid finanzial u material ad ina u pliras persunas u ad in’organisaziun, per in’occurrenza u in project.

L’anglicissem sponsor (rumantsch: sponsur) deriva atgnamain dal verb latin spondere che vul dir ‹empermetter›. En rumantsch vegn dentant duvrà savens il term fautur. Fitg frequents èn er ils terms padrinadi u sponsuradi per sponsoring. Dal rest n’exista quest ultim pled gnanc en englais (!), el è in pseudoanglicissem e vegn duvrà mo en tudestg. En rumantsch existan er ils verbs sponsurar u sponsurisar.

Indicaziuns bibliograficas

Chanzlia federala (Secziun Terminologia). 100 anglicissems. Berna 2015. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).