IL TEMP ED IL TEMPO

Il temp

In’ura è fragmentada dapi paucs tschients onns en 60 minutas: 60 il di, 60 la notg, 60 l’entir onn. Tictac, tictac, en intervals regulars. E quant paisa in’ura? Nagut, gnanc in gram. Pasar paisa mo l’instrument che mesira il temp. Propi? Tge èn alura uras che stuleschan sco’l fim / van sco’l vent? Franc pli curtas che quellas che na prendan betg ina fin. E n’èn las uras en legra cumpagnia betg pli levas che las uras grevas da tristezza e dolur? Na passan las uras da curturella en in hui, entant che la lungurella prolunghescha perfin las minutas?

L’ura è insatge artifizial. Il temp ch’ella mesira para dad esser insatge auter che quel che nus vivain e sentin. Tge ch’il temp è per propi è difficil da dir. Tenor la scienza dependa el dal spazi e da la gravitaziun che regna en quel: pli pitschna che la gravitaziun è e pli spert ch’il temp va. Sin in’auta muntogna va in’ura – per via da la gravitaziun diminuida – en 50 onns var set milliavels d’ina secunda pli spert ch’en la val. En las ‹foras nairas› en l’univers è la gravitaziun uschè gronda ch’il temp ed il spazi vegnan per uschè dir annullads.

La vita terrestra sa splega entaifer in sistem real da temp e spazi. La terra rotescha enturn sia atgna axa ed enturn il sulegl e vegn anc accumpagnada da la glina. Quest trio astronomic dat il tact a nossa vita, definescha ses ritmus e ses andament biologic. Igl è il temp che accumpogna e maina tut la vita da la tgina a la fossa e che nus dividain en in passà, preschent e futur. Il passà è il temp da l’istorgia, il futur quel da las mirveglias e profezias ed il preschent il mument dal passagi – quel da l’acziun e dals eveniments.

Il ritmus – il temp essenzial da la vita

Cun u senz’ura s’alterneschan il di e la notg. A l’enviern suondan baud u tard la primavaira, la stad e l’atun. Quest ritmus natiral determinescha noss temp. Ils chalenders structureschan l’onn. Els dividan il ciclus natiral repetitiv en differents intervals. Els registreschan il dumber e la sequenza dals dis e dals mais sco era il cumenzament astronomic dals dis e da las stagiuns. Era la levada astronomica dal sulegl è calculabla. L’aura ed il cumenzament da la primavaira na lascha la natira dentant betg cumandar dal chalender. Il chalender di cura ch’igl è, la natira decida cura ch’i fa primavaira. Ils chalenders èn mo instruments auxiliars per s’orientar e planisar. Tgi ch’ha pers l’orientaziun en il temp chalendar di perquai ch’el saja or dal chalender. En muments dramatics ed en l’auta vegliadetgna pon ins perfin perder la conscienza dal temp insumma.

Las uras mesiran il temp tenor scalas artifizialas. L’ura e las minutas vegnan registradas tenor il sistem da sis, las secundas ed ulteriuras fracziuns dal temp – fin al tecnicamain pussaivel – tenor il sistem decimal. La lingua exprima il temp en auters terms: il batterdegl u l’amen correspunda pli u main a la secunda ; ma sco tut il temp vivì èn domadus terms flexibels e variabels, tut tenor las circumstanzas ed ils connexs.

La mort n’interrumpa betg il temp da l’ura. Il davos battacor terminescha mo noss temp terrester. La concepziun e la valitaziun da quel temp èn il resultat d’experientschas e da la conscienza d a l’ambient natiral e social. Quellas èn autras tant tar ils Tuaregs da la Sahara sco tar ils Inuits da la Grönlanda. Ellas èn era autras tar ils purs da muntogna che tar la glieud da las citads e dals centers industrials.

La conscienza e la structura dal temp vegnivan percepidas fin dacurt tras la lavur, la recreaziun e las distracziuns dictadas u pussibilitadas dal ritmus natiral da las stagiuns e dals meds auxiliars a disposiziun: da la notg senza glisch, da la spertadad maximala dal chaval da sella, dal mil da sauma e da la manadira. Il di activ durava dal chatschar / far di al far brin / notg; prest suenter tutgi / suna il zain da notg. Cur che la guardia da notg chantava, tibava u tutgava da stizzar / sunava il zain da stizzar avev’ins da cuvernar la fuaina. Cun quai sa stidava per regla la davosa glisch fin ch’il tutgar / sunar il zain da di annunziava il nov di.

Dal temp divin al temp mesirà

Las civilisaziuns anticas èn colliadas stretgamain cun il temp ciclic e cun ils planets ch’accumpognan il di e la notg, dond a quels in ritmus regular e repetitiv. Ins resguardava quels sco objects divins, surordinads e regalads als umans. Ins n’aveva natiralmain nagin access tecnic al cosmos, ma contemplava las constellaziuns da las stailas ed empleniva quellas cun significaziuns. Ils pelegrins per exempel sa laschavan guidar antruras da la Via da latg (Via da S. Giachen) a Santiago de Compostela en Spagna. Era ils mariners ora sin la mar inspectavan il tschiel. En l’antica aveva n las dimensiuns dal temp natiral nums da dieus e dieuas u eran deditgadas als essers divins u diabolics. Il pled ‹cronometer› per exempel regorda a Cronos, il dieu grec dal temp.

Il temp divin (positiv) u demunic (negativ) vegniva ‹administrà› dals spirituals. Quels implorava n cun lur rituals ed uraziuns il bun e scungiravan il mal. Il temp n’era betg insatge mecanic ed isolà ch’ins pudeva mesirar. El vegniva il cuntrari sentì e vivì sco accumulaziun d’eveniments. Per il temp ordaifer quels eveniments – il temp mort – n’avevan ins ni mesira ni sensori.

Dapi var 5500 onns enconusch’ins l’ura solara: in bratsch che bitta sumbriva e ch’ins chatta anc oz vi da numerusas chasas e baselgias. Ses dischavantatg: ella va mo da sulegl! Fin a l’invenziun da l’ura cun perpendicul en il 17avel tschientaner era l’ura d’aua egipziana l’instrument il pli precis e fidà. Cun dar aua manegiavan ils Romans ‹dar temp› als oraturs en il parlament ed als advocats avant dretgira. Auters instruments per mesirar intervals pli curts che in’ura eran la chazza u il parlet d’ieli, la chandaila e dapi il 13/14avel tschientaner l’ur a da sablun. Quella è daventada il simbol dal temp uman limità. Sin numerus maletgs chatt’ins ella ensemen cun la mort.

Las emprimas uras mecanicas èn vegnidas construidas per las claustras. Ellas aveva n la funcziun d’inditgar las uschenumnadas horas, q.v.d. las uras d’uraziun monastica: matutin, prim (ca. a las 6) , terz (9), sext (12), non (15), vesper (ura variabla) e complet (ura variabla). Enturn il 1300 cumparan las emprimas uras publicas en las citads: Exeter/GB, Paris/F, Orvieto/I. L’ura da baselgia, l’ura da clutger e l’ura da la chasa communala eran talmain charas ch’ellas èn daventadas bainspert objects da luxus per la noblezza e per las citads en concurrenza. Ils vitgs na pudevan betg sa prestar talas uras, ed ils purs na basegnavan betg ellas. Il tuc / sun dal zain bastava. Uschia sa manifestescha quel era en la lingua rumantscha: i tutga da di / suna (il zain) da di, i tutga / suna (il zain) da mezdi, i dat las diesch / batta las diesch. Suenter il 1750 chattan ins en l’Engiadina Bassa uras da zains che devan las uras plainas e las mesas uras. Lur influenza sin il ritmus puril è dentant stada minimala: acziuns communablas cumenzavan tenor l’ura, la levada dal sulegl u il tuc dals zains.

Las uras mecanicas dal temp medieval tardiv na gievan betg pli precis che las uras d’aua e n’avevan anc adina nagin quadrant. Il tuc / sun annunziava las uras plainas. La scuverta da la lescha dal perpendicul tras Galileo Galilei a la fin dal 16avel tschientaner ha permess a l’Ollandais Christian Huygens da construir il 1656 l’emprima ura cun perpendicul. Quai è stà in’invenziun revoluziunara ch’ha pussibilità da mesirar uras, minutas e secundas cun ina precisiun relativamain gronda.

L’ura precisa fragmentada è daventada prest il simbol da la diligenza e disciplina industriala: prestaziun è lavur entaifer in temp limità. Il temp vegn associà als daners! Tut sto ir e vegnir fatg pli e pli spert. A l’ura da giaglioffa dal 19avel tschientaner suonda suenter il 1930 l’ura da bratschlet che sa de rasa en massa. Mintgin e mintgina sa dapi alura tge uras ch’igl è / las quantas ch’igl è. L’ura atomara e las nanosecundas electronicas dals computers inditgeschan il temp ed i l tempo cun gronda precisiun. Igl è interessant da constatar en quel connex ch’il rumantsch na distingua betg tranter l’ura sco instrument da mesirar e l’ura sco interval! Quai ha sia raschun. Ma da quai pli tard.

Il ciclus da la glina è il pli vegl tem p mesirà. E n nossas regiuns han ins cumenzà avant var 3500 onns a fixar la posiziun dal sulegl ed ad eruir da quella il cumenzament da la primavaira. Ina tala funcziun paran d’avair gì per exempel ils craps d’ensainas (megalits) a Falera.

La primavaira era d’impurtanza fundamentala per las societads purilas. Las autras stagiuns succedivan simplamain: la madirezza dal fain, dal graun e da la puma era vesaivla ed inditgava il temp (betg las uras!) da la racolta. Cur che tut era sut tetg e la prada pasculada dastgava vegnir l’enviern. Ozendi duess el vegnir e svanir en accordanza cun la planisaziun da las stagiuns turisticas per evitar deficits e donns economics!

Ils numerus relicts pajauns dattan perditga dals rituals ch’iniziavan l’equinotg primavauna: il Chalandamarz, il Trair schibettas ed il Trair paliets han survivì sco usits fin al di dad oz. Lur origin è religius: la stgatschada dals demunis d’enviern cun caneras, fieu e sajettim. Il tschaiver e la mascarada stattan per il caos, suandà d’in temp da purificaziun e da restabiliment da l’urden. Cun pleds e cuntegns cristians: suenter il tschaiver la curaisma, suenter l’excess la gigina a la spetga da Pasca. Era la racolta vegniva festivada per restabilir l’equiliber cun il cosmos divinisà.

Chalenders – arcuns da culturas ed ideologias

Il chalender roman refurmà da Julius Cesar, enconuschent sco chalender giulian, divida l’onn en mais tenor il curs solar. El ès ì en vigur l’onn 46 avant Cristus ed iniziescha l’onn cun il mars. La nomenclatura da quel chalender pajaun è anc oz manifesta en ils mais schaner (deditgà a Janus, dieu protectur) , favrer (mais da la purificaziun ed expiaziun), mars (deditgà a Mars, dieu da la guerra) , avrigl (da lat. ‹aprilis›, etimologia betg sclerida!), matg (deditgà a Maius, vegl dieu roman da la prosperitad) ed avust (deditgà ad Augustus, imperatur roman), entant ch’ils mais settember, october, november e december correspundan a la terminologia romana (7-10avel mais). Cesar ha agiuntà ils dus emprims mais dal chalender – il schaner ed il favrer – al vegl chalender roman ch’aveva mo 10 mais u 304 dis. Il zercladur (da ‹zerclar› ed il fanadur (da ‹fain› fanar» pon esser pleds emprestads dal tudestg (Jät-, Heumonat) u creaziuns indigenas, deducidas da tipicas lavurs purilas exequidas durant quels dus mais en nossas regiuns. Las correspundenzas ladinas lügl (naschientscha da Julius Cesar) e gün (deditgà probablamain a Iuno, dieua da la fertilitad e da la lètg) han mantegnì ils nums romans.

Il Chalandamarz engiadinais iniziava l’onn nov giulian, ed anc avant paucs onns cumenzava l’onn da gestiun en noss vitgs cun la radunanza da calonda mars / chalanda marz (l’emprim di da mars). Quai era la radunanza la pli impurtanta da l’onn. Da chalanda mars rendeva la vischnanca quint ed elegeva ils uffiziants. Pli baud recrutav’ins quel di era la fameglia d’alp, stipulava ils contracts da migiur e planisava il pli impurtant. Las fatschentas publicas e privatas vegnivan regladas a l’entschatta da l’onn politic e privat (onn da gestiun). Il chalender giulian ha sur vivì l’Imperi roman. El è sa mantegnì fin il 1582 cura che papa Gregor XIII ha laschà adattar il chalender al curs dal sulegl. Quel era numnadamain dis en retard. L’entir chalender giulian era spustà: ils 21 da zercladur per exempel n a correspundeva betg pli al solstizi da stad.

La partiziun da l’emna cristiana en set dis resulta da la tradiziun biblica da la creaziun dal mund: Dieu ha creà il tschiel e la terra en sis dis; il settavel di ha el ruassà. La nomenclatura rumantscha tradescha elements cristians e romans. A la dumengia, il di cristian dal Segner, suondan ils dis da l’emna pajauns: il glindesdi (da la luna / glina), il mardi (da Mars), il marcurdi / marculdi ladin (da Mercur), la gievgia (da Jupiter /Jovis), il venderdi (da Venus) e la sonda (da Saturn). La mesemna renana regorda al term tudestg ‹Mittwoch› ed è resultada da la dumengia, fixada sco emprim di da l’emna.

Ils chalenders èn liads stretgamain a la civilisaziun. Quella organisescha els tenor sias activitads religiusas, politicas, economicas e privatas. Cun la civilisaziun sa midan per regia era la structura e surtut ils cuntegns dal chalender. Quai s’exprima per exempel tras l’integraziun da cuntegns cristians sco la Pasca en il chalender giulian e tras l’attribuziun dal temp istoric ad in temp avant e suenter Cristus (idea iniziada en il 5avel tschientaner ed applitgada en la Rezia dapi il 9avel tschientaner).

Ins vuleva accentuar uschia il senn cristian dal temp: il temp d’empermischun e da spetga dal Messias (Vegl Testament) ed il temp suenter la naschientscha da Cristus ed il spendrament da l’umanitad tras sia mort ( Nov Testament). Ina tala repartiziun da l’istorgia e n periodas fa sa chapescha senn mo en ina cultura cristiana. Ordaifer quella daventa ella ina pura convenziun importada u imponida. Questa periodisaziun cuntegna in element fitg interessant: l’idea d’in temp linear che sa splega vers il futur respectivamain – en il context cristian – vers la mort e reappariziun da Cristus, la fin dal mund ed il di da giudizi I giuvenessendi. L’antica aveva ina concepziun ciclica dal temp: la transiziun umana da la mort a la reincarnaziun. Quell’idea chatt’ins en religiuns orientalas. Ella è vegnida recepida da la civilisaziun occidentala sco element da l’esoterica a partir dal 1960/70.

Il 1793 han ils revoluziunaris franzos intronisà en la catedrala da Nôtre-Dame a Paris il regiment da la raschun divinisada. Quel dueva suandar il reginavel monarchic diffamà sco transposiziun superstiziusa da la furmla «Tras grazia divina retg da...» che attribuiva al retg la pussanza tras la providientscha divina. L’epoca nova è vegnida iniziada cun in nov chalender che dueva marcar la ruptura radicala cun la concepziun cristiana dal stadi e da la societad civila. L’urden naziunal, fundà sin il raziunalissem e la suveranitad da l pievel, dueva remplazzar la cultura basada sin la cardientscha respectivamain sin cardientschas blauas. Tenor il chalender gregorian cumenza l’onn 1 da la Republica ils 22 da settember 1792. Ses 12 mais – cun agens nums sco Thermidor (fanadur/avust), Brumaire (october/november) e.u.v. – avevan 30 dis repartids sin 3 emnas a 10 dis fragmentads en 10 uras a 100 minutas a 100 secundas. Ils 5 dis supplementars vegnivan agiuntads a la fin da l’onn. Quel chalender ha survivì 12 onns. El n’è dentant betg vegnì introducì en la Rezia dal 1800.

Era Mussolini ha empruvà d’introducir, ma senza success, in agen chalender ch’el cumenza cun sia famusa ‹Marcia su Roma› dals 28 d’october 1922. Il medem ha fatg Stalin en Russia: sia emna communista aveva l’emprim 4, alura 5 dis da lavur ed in di da repaus, il mais 6 respectivamain 5 emnas. Il 1940 è quel chalender strusch naschì vegnì remplazzà dal gregorian, introducì en Russia da Lenin. Mussolini e Stalin avevan evidentamain sentì l’impurtanza (era simbolica) dal chalender ed il basegn da s’eternisar en «lur» chalender. Auters han laschà construir piramidas, tempels ed artgs triumfals.

Mintga civilisaziun e mintga agir uman èn liads ad ina cultura dal temp: dumengias e firads, dis ed uras da festa e da repaus, temp e tempo da lavur. Exemplarica en quel reguard è l’aboliziun da l’uschenumnà glindesdi blau. En il temp medieval – ins lavurava durant sis entirs dis l’emna – avevan ils emploiads il dretg da disponer libra main da quel per reglar lur obligaziuns e fa tschentas privatas. Cun la revoluziun industriala èn svanidas las premissas da quel urden da lavur medieval, quai vul dir las corporaziuns da mastergn e cun ellas lur moda e maniera d’organisar il temp da lavur.

Temp è daners

Il svilup da la tecnica ha permess a l’uman da sa liberar da las structuras medievalas da temp e da lavur. La producziun industriala ha eliminà pass per pass quai che disturbava ses plan da suttametter era il temp als interess da producziun e profit. Temp è daners! Cun quest postulat, proclamà al cumenzament da l’industrialisaziun avant var 250 onns, han ins suttamess il ritmus da lavur al tact da l’ura economisada ed al potenzial da las ma schinas. Quai ha pretendì ina nova organisaziun sociala che sa basava sin l’independenza stagiunala e la disciplina da temp e tempo: punctualitad, prestaziun mesirabla e temp da lavur reglà. Duran t la lavur eri scumandà da s’absentar da la plazza da lavur. L’ura da paraid en las fabricas ed en ils biros dals directurs è daventada en il 19avel tschientaner il simbol dal temp industrial modern administrà sin la minuta, independentamain da stgir e cler, chaud e fraid. Al temp exact suonda immediat l’acceleraziun dal tempo e dal svilup da la lavur industriala. Oz è il tempo pli decisiv che mai. En il mund da las bancas per exempel dependan gudogns u sperditas en milliuns da la secunda che l’agen agent è stà pli spert che quel da la concurrenza. Quai n’è betg il mund dal pur: sia bainstanza dependeva e dependa anc adina surtut dal clima, da l’aura e da l’exequir il dretg mument las lavurs fundamentalas: semnar e racoltar. Era las chasarinas guardavan sin las ensainas dal chalender e spetgavan il bun mument per far iert e per metter tartuffels.

Sper il temp puril ed ecclesiastic è pia s’installà il temp industrial. Quel ha separà l’urari dal lavurer da fabrica da quel dal cultivatur da terren e dal mastergnant. Il ritmus natiral, usità dapi millennis en las societads autarcas, ha stuì ceder a la disciplina industriala introducida en ils centers industrials. Il temp organisà ha surpiglià la funcziun motorica dal svilup. La scola è daventada in instrument central per implantar als uffants la conscienza, las virtids e la disciplina dal temp modern. Ella è vegnida declerada obligatorica a partir dals onns 1830/40 ed aveva in urari fix. Ils purs han duvrà decennis per sa disar a questa situaziun. Anc avant gnanc 50 onns durava la scola en blers vitgs grischuns mo da l’october fin l’avrigl. Ils mais da primavaira e da stad duvravan ils purs ils uffants en lur manaschis. Ils ins lavuravan a chasa , auters gieva n sco famegls e pasturs, fantschellas e fumitgasas en plazza.

L’adattaziun al ritmus natiral è stada in’enorma prestaziun biologica e civilisatorica. La substituziun dal ritmus natiral tras quel mecanic è stada per l’uman ina mida da culturala revoluziunara era dal punct da vista biologic. Il svilup tecnic da las uras ha pussibilità la fragmentaziun progressiva dal temp. Lur integraziun en las maschinas permettan a quellas da lavurar oz en in tempo enorm, cun il qual ins na po betg pli tegnair pass. La nanosecunda (milliardavla part d’ina secunda) determinescha il tempo da computers e robots che n’enconuschan betg il temp natiral e la peda.

L’ura – in med da dressura

Il reglament da la chasa da correcziun a Riòlta è in bun exempel per mussar co ch’ins duvrava la disciplina dal temp per educar la glieud. La planisaziun severa dal di e l’observaziun minuziusa da l’urari obligavan ils avdants a l’obedientscha totala, a la controlla da sasez ed a la diligenza.

Per la societad purila eran la lavur e la disciplina industriala ina sclavaria. Ils purs acceptavan quella lavur mo, sch’els eran dependents d’entradas supplementaras. Vers la fin dal 1840 ha il chantun Grischun introducì in urden statal davart il pauperesser ch’obligava ils vischins da sustegnair ils paupers en lur vischnanca. En ils onns 1850 han ins avert numerusas interpresas industrialas tranter Mustér e Müstair per dar lavur e paun als basegnus e per liberar qua tras ils vischins da lur grevezzas. Pliras vischnancas han beneventà quell’idea ed obligà lur paupers e mitschafadias d’acceptar quella lavur. La lavur industriala ha uschia survegnì il tef negativ ed h a privà ils lavurers d a fabrica d a tut credit social. Las circumstanzas socialas han impedì da bell’entschatta las emprovas d’introducir industrias en il Grischun (betg mo) rumantsch. La mentalitad purila ha dominà en ils vitgs fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner. Quella ha attribuì u snegà a vischins e fulasters, esters ed indigens il prestige e la paisa sociala. Ils lavurers da fabrica furmavan en questa societad la cua. Millis e millis han perquai preferì da bandunar lur patria e da fugir qua tras la miseria e la disqualificaziun soci ala, provocada tras la lavur industriala.

I dat sa chapescha anc auters facturs disfavuraivels a l’industrialisaziun, sco per exempel la situaziun geografica. Quella è pauc ideala en nossas regiuns da muntogna. L’industria dependa numnadamain da bunas colliaziuns e d’ina communicaziun sperta. Quellas n’existan betg dapertut en il Grischun, da maniera che l’industria ha savens bregias da fitgar pe tar nus.

Il temp puril

Tgi che lavura en e cun la natira fa l’experientscha fundamentala dal temp ciclic e dal return periodic da ses cuntegns. L’ura natirala n’ha ni lantschettas ni cifras. Ella n’enconuscha era betg il passadi abrupt dad in’ura, minuta u secunda a l’autra. Ella sa mova il cuntrari en in ritmus regular e constant. En quel han noss perdavants e purs vivì tschients e tschients onns. Il ritmus regular determinava ils temps e cuntegns da la lavur, ma era la peda, quel temp liber d’activitads urgentas che po durar uras, dis u mais: Has peda in mument? Damaun avain nus peda l’entir di. Nus avain peda tut l’enviern da far ora laina e reparar ils urdains.

Tgi che lavura en accord cun la natira viva il temp ed il tempo da quella. El sa che l’aura refusa ina planisaziun dal temp impegnativa: i vegn arà, semnà, racoltà e fatg laina cura ch’il temp è madir e cura che l’aura constat. Ins sa prepara per esser pront cura ch’il temp e l’aura cloman. Pir la tecnica da producziun moderna e la tecnologia alimentara dals davos decennis han interrut quest accord cun la natira ed adattà la creschientscha e madiraziun dal fritg als basegns e gusts da la societad urbana.

Il di puril cumenzava pli u main cun il far di e finiva cun il far notg. Quai èn terms che varieschan tut tenor la stagiun. Il vocabulari da la lavur purila n’enconuscheva nagin urari exprimì en uras e minutas. Las activitads sa definivan en sequenzas che correspundevan mo approximativamain al temp da l’ura: avant respectivamain suenter mulscher; bavrentar; segar; gentar; tschanar ed auter pli. Quellas indicaziuns temporalas bastavan. L’entira societad lavurava, ruassava e sa nutriva numnadamain en il medem ritmus. Il zain-baselgia è stà durant insaquants tschients onns l’ura dal pur. Quel sa futrava da las uras mecanicas che reglavan e coordinavan il temp e las acziuns en las citads ed en l’industria. Il rumantsch n’ha perquai betg in agen pled per la «paja per ura»: l’unitad da lavur e la paja dal mastergnant e dal persunal auxiliar (p.ex. dals pasters, praders u medunzs) che gievan a di tar ils purs era la schurnada u la mesa schurnada, q.v.d. in di u in mez di da lavur. Ils emploiads/impiegads eran ils schurnaliers. Tut tschai eran partiziuns senza cuntegn substanzial. L’uman, l’animal e la natira prendevan il temp ch’els basegnavan per lur agir. Lavurar en in tempo sfranà era l’excepziun. Ins po cumparegliar ils ritmus dal temp puril cun ils ritmus musicals andante, presto e tempo di marcia. Quai èn indicaziuns relativas, betg « fridas u battidas per minuta». Ils musicists interpreteschan ellas. Pir dapi l’invenziun dal metronom avant var 200 onns san ils cumponists «translatar» quellas indicaziuns en la spertadad tecnica da la minuta.

La charta geografica dal Grischun cumprova ch’ins sa serviva era da las muntognas per s’orientar en il temp: uschia datti numerus Pizs Mezdi en il Grischun. La casualitad geografica ha perfin permess a quels d’Urmein da fixar trais uras consecutivas cun agid da las muntognas circundantas. Quellas portan u purtavan antruras ils nums Piz da las Dudesch, Piz da l’Ina e Piz da las Duas (il Bavregn/Beverin dad oz).

L’ura è vegnida standardisada en il 19avel tschientaner. Il temp da Berna è daventà il temp naziunal ed ha ruinà l’urari solar. La plipart dals Pizs Mezdi e d’auters pizs da quest gener èn crudads en emblidanza. Anc oz sunan dentant ils zains da mezdi a las indesch (!) e maglian ils purs lumnezians da las quatter enturn las trais suenter mezdi! La lingua archivescha il passà, ed ils zains da mezdi sunan usitadamain cura ch’ils purs van a gentar. La baselgia resta en il vitg, ed en quel viveva e lavurava pli baud ina societad quasi exclusivamain purila che tractava il temp sco affar dals vischins. Quella societad taxava era da smarschun tgi che na levava betg cun il chantar dal cot e scurlattava il chau sur da quels che na gievan betg a letg cun las giaglinas. Il temp da lavur e da repaus dals purs era il ‹normal›. Avair in auter ritmus pudeva avair nauschas consequenzas socialas, exceptà per ils signurs pussants, ils spirituals ed intgins auters garants dal bainstar puril. Quai è ina constataziun che vala per societads serradas ed unifurmas dapertut e da tut temp.

Al temp ciclic dals purs appartegnevan festas e firads ecclesiastics. La plipart dals termins d’impurtanza economica (fieras, pasculaziun cumina, racolta da fain e.a.) e politica s’orientavan al chalender ecclesiastic. Quel na correspundeva betg adina ad ina data fixa. Mintga di chalendar aveva ses sontg e tschertas datas purtavan lur nums: dieta S. Baltramieu (Trais Lias, 24 d’avust), term S. Martin (termin da pajar tschains, 11 da november), martgà Daniev (enturn ils 27/30 da december) e.u.v. Era las reglas dals purs e da l’aura sa servivan dals sontgs e betg da la data en cifras: Sogn Giachen sulegl, in atun da smarvegl; Bialaura sogn Barclamiu, pur, fai plauniu; Scha il di da «Nossa duonna» ais s-ch’ür, schi ais da prevair sün ün rich ann da fain; Scha fin Soncha Chatrina non ha ruot aint fraidüra, schi ais da spettar ün crüj e fraid inviern.

Il ritmus ordinari vegniva interrut e magari sanestrà da catastrofas: auas grondas, setgiras, incendis, tempestas, navaglias ed epidemias. Quai eran las pussanzas per propi. Ma tut quai che na sa laschava betg impedir stueva vegnir supportà en umilitanza cristiana. Las assicuranzas d’accidents e da donns elementars sco era las cassas da malsauns èn products dal 20avel tschientaner.

Il temp ecclesiastic e religius

Il temp cristian surordinà cumpiglia il temp terrester cun ses cunfins e la perpetnadad, il temp illimità. Quai èn ils temps da l’operar divin. Vita , mor t e resurrecziun èn ils muments centrals dal chalender ecclesiastic che cumenza cun l’advent, q.v.d. cun la spetga dal Segner. Nadal, il di da la naschientscha da Jesus, coincida cun la festa romana pajauna dal Sol invictus (Sulegl nunsuperà) ch’ins ha cristianisà. Venderdi sontg, Pasca e Tschuncaisma èn ils auters puncts culminants dal chalender ecclesiastic da domaduas confessiuns. Las grondas solennitads ecclesiasticas n’eran betg dis da repaus, mabain d’ina gronda ed impurtanta activitad betg mo religiusa. Ins curunava ils retgs, fascheva dietas imperialas e tegneva dretgiras. 1ns elegeva tals dis era per grondas battaglias, cun preferenza ils dis deditgads a la veneraziun da Nossadunna. Sut sia protecziun sperav’ins da victorisar. A Lepanto per exempel è quella speranza s’accumplida. Il maletg gigantic (4x7 m) en la baselgia da Pleif/Vella preschenta la battaglia e revelescha ses connex religius real u il mitus construì pli tard.

Ils chalenders catolics ed evangelics mussan las cuminanzas e differenzas resultadas da la Refurmaziun sco era variantas regiunalas en la selecziun dals nums. Cun i l sontg dal d i festiveschan ils catolics lur num; tar ils refurmads manca quel connex da veneraziun.

En il temp medieval na giugava n las datas da naschientscha nagina rolla. Ins n’enconuscha perquai il pli savens ni il di ni l’onn da naschientscha gnanc da retgs e d’auters potentats. D’impurtanza religiusa era dentant il di da batten / battaisem, ma era quel vegniva apparentamain strusch festivà u commemorà. Las datas da mort èn grazia a las messas fundadas (messas perpetnas, anniversaris, requiems) – pli exactas.

L’ura da la cultura rumantscha purila e cristiana ha ses origin en la hora dals paders claustrals. Las baselgias han surpiglià il tuc / bat da l’ura a partir dal temp medieval tardiv. Quel resunava e resuna anc oz sur vitgs e cultiras. Ils zains era n meds da communicaziun centrals. Fin viaden en il 20avel tschientaner annunziavan els dapertut las novas d’impurtanza locala e regiunala che faschevan spert la curella. Daspera accumpognan ils zains era tuttas ceremonias religiusas.

Il slogan materialistic temp è daners è il resultat d’ina idea religiusa bastardisada. Considerà sco dun divin ordaifer la pussanza umana – «nagin n’enconuscha ni il di ni l’ura da sia mort» – dueva il temp vegnir nizzegià en onur da Dieu. Sfarlattar il temp vuleva dir tant sco engular il temp a Dieu che remunerescha ils prus e chastia ils malvivents. La maxima ura e lavura, Dieu ta gida lura exprima quella concepziun. La regia benedictina stabilescha in equiliber exemplar tranter l’acziun umana nizzaivla a la communitad ed il servetsch divin ( en il vast senn dal pled) salutaivel a l’individi. L’etica protestanta – en moda extrema il pietissem – vesa en il sfarlattar il temp in grond falliment envers Dieu. En il spieve1 da penetienzia catolica cumpara quest falliment sco putgà venial (lev). La ritgezza e l’accumulaziun da daners n’èn betg finamiras decleradas. La ritgezza po esser ina remuneraziun divina per ina vita cristianaivla – la benedicziun da Dieu per l’ovra umana plaschaivla ad el –, ma mai in merit uman. L’uman propona, Dieu dispona.

Il temp divin e la disposiziun divina da quel s’opponan al temp mecanic uman o Els sa zuppan en las discussiuns actualas da la stgatschada e da l’agid a murir. Cura cumenza la vita, q.v.d. cura è il fetus in ‹esser uman› e po sco tal pretender per sai ils dretgs umans? Sa tracti d’in termin biologic exprimibel en temps chalendars u è la fructificaziun sezza il mument decisiv en il temp divin, in act da creaziun che l’uman na dastga betg fragmentar? Il medem problem sa tschenta a la sava da la mort. Cura prenda la vita propi ina fin? Dastga l’uman tagliar u gidar a tagliar quel fil dal temp tessì da Dieu? Dastga u sto l’uman perfin prolungar quel cun agid d’apparaturas fin al pli extrem? Dastga l’individi sez determinar sia fin? Anc avant pauc temp vegnivan ils suicidads sutterrads ordaifer il santeri, senza crusch u crap-fossa, gist sco ils sentenziads a mort che vegnivan privads da lur vita en consequenza da grevs falliments e sepulids sut la furtga.

Dapi che la religiun ha pers sia forza normativa na sa chapescha nagut pli da sasez. In auter pensar ed agir pretendan in’autra argumentaziun e legitimaziun. Ils retgs per exempel, legitimads per grazia divina da reger ils pievels, han pers lur plenipotenza, lur tron u – sco Louis XVII da la Frantscha – lur chau en quel mument ch’ils subdits èn sa declerads suverans. E las discussiuns permanentas davart la preambla da la Constituziun federala svizra En num da Dieu il Tutpussant... demussan ch’era la presumada vusch dal Pievel è vusch da Dieu (vox populi vox Dei) dal 1848/74 n’è betg pli in’evidenza.

La dispita chalendara

Ils Scumbigls grischuns han irrità ils Grischuns durant trais decennis, ils chalenders durant passa 200 onns. Questa fatschenta ordvart seriusa sa manifestescha en ina dataziun dubla a prima vista inexplitgabla.

En discussiun n’è betg stada a sias uras la concepziun religiusa dal temp, mabain in chaprizi confessiunal d’impurtanza essenziala. Pervia da quel han ins acceptà durant var 150 onns las incunvegnientschas che resultavan dals chalenders spustads per 10 dis en i1 17avel respectivamain 11 dis en il 18avel tschientaner. Tgenina era la questiun? Il 1582 ha il papa Gregor XIII decretà als catolics l’introducziun dal chalender gregorian. La correctura dal chalender giulian è stada necessaria per che la data (ecclesiastica) da Pasca na sa movia betg pass per pass enavos en l’enviern, l’atun, la stad e.u.v. La derasaziun globala dal catolicissem ha era pretendì in standard chalendar per che las festas ecclesiasticas vegnian celebradas dapertut il medem mument. L’onn solar era per 11 minutas e 14 secundas pli curt che quel dal chalender giulian cun ses 365,25 dis. Uschia sa spustava Pasca plaunsieu da la primavaira enavos en l’enviern. Cun in sigl dals 4 als 15 d’october 1582 è il chalender vegnì adattà al curs solar. Ultra da quai è el vegnì egualisà periodicamain cun inserir in onn basest mintga quatter onns e cun laschar davent quel ils onns seculars che na pudevan betg vegnir dividids cun 400. En il 18avel tschientaner ha la plipart da l’Europa evangelica acceptà quel chalender.

Il 1582 era il Grischun gia dividì en duas confessiuns. Al Concil da Trent (1545–63) n’eri betg reussì da reunir quellas. Tant pli decididas eran domaduas varts da defender l’atgna e ‹suletta vaira› cardientscha. La Dieta da las Trais Lias aveva scumandà il chalender gregorian e sfurzà ils Mesolcinais da reintroducir il chalender giulian. Era la protesta davart da la Vuclina «gregoriana» n’ha betg gì success. Pir il 1623/24, durant l’occupaziun austriaca, han las plaivs catolicas pudì exequir – surtut cun agid dals paders chaputschins – il cumond papal. Ils refurmads han refusà vinavant il cumond dal papa da viver e servir Dieu tenor il chalender gregorian. Refusar il «chalender papist» era per els ina dumonda da princip.

Igl ha natiralmain dà immediat discordanzas en las plaivs pariteticas. Il commerzi era disturbà en consequenza dals chalenders. Ils catolics eran a la vigilgia da Bavania, entant ch’ils refurmads festivavan Nadal e che las plaivs e regiuns pariteticas midavan duas giadas da l’onn vegl al nov. Il glindesdi da Pasca dals refurmads correspundeva ad in simpel lavurdi catolic d’ina emna e mesa pli tard. Da questa constellaziun è resultà probablamain ch’ils ins faschevan processiun cun crusch e cafanun, entant ch’ils auters mettevan grascha e puschina. La situaziun chalendara ha natiralmain era promovì talas acziuns, exequidas cun u senza malart e senza nauscha conscienza.

L’emprima plaiv refurmada ch’ha introducì il 1745 – sut squitsch economic – il chalender gregorian è stada la vischnanca da Beiva al pe dal Güglia e dal Set. Il 1783 suondan l a Bergiaglia e l’Engiadin’Ota, il 1784 Cuira ed a partir dal 1801 – sin cumond energic da la Regenza – il rest da las plaivs; sco davosas il 1812 Sent, Aschera/Schiers, Crusch/Grüsch ed Avras. La midada dal chalender ha provocà grondas irritaziuns en blers lieus e fatg cular bler sang. Ils da Susch han festivà il Chalandamarz fin en ils onns 1960 tenor il chalender vegl – pia ils 13 da mars!

Il temp economisà

La fragmentaziun dal temp en minutas e secundas, planisadas e calculadas en valurs economicas, ha gì per consequenza ch’i na bastava betg dad esser ad uras. La punctualitad è daventada ina maxima industriala, a la quala tut è vegnì suttamess: ils uraris da viafier e da posta, la disciplina en scola e baselgia, il cumenzament e la fin da la lavur professiunala, las reuniuns, ils curs e.u.v. Per finir è ella schizunt daventada ina regia da maniera! L’uman è sa disà talmain al temp mesirà, planisà e respectà ch’el planisescha perfin il temp da vacanzas minuziusamain cun agid dals biros da traffic e da viadi. Al temp industrial artifizial correspundan ils termins da vacanzas, fixads tenor in plan precis. Mo l’aura po ruinar las festas! Era il tempo da las vacanzas s’adatta adina dapli a quel da la lavur. La cultura purila d’antruras che permetteva d’interrumper la lavur per recuperar las forzas è per svanir. L’uman è s’adattà en il decurs dals millennis a l ritmus d a muments da lavur e paus e supporta perquai mal il «stress» permanent dad oz. Stress? Pli baud aveva la glieud da far bler u pauc: ins aveva da lavurar sc’in bov u pudeva far il smarschun. L’opposiziun temp da lavur – temp liber è ina creaziun industriala.

Il temp economisà chatscha permanentamain: pressiun da termins, manaschament dal temp, optimar il temp, esser per la lunghezza dal nas pli spert che la concurrenza... L’ura è la maschina centrala da la civilisaziun moderna che reguarda tuttas e tuts. Tgi che na po betg tegnair pass vegn mess en asils: ufficinas protegidas, chasas per vegls ed impedids. Ina nova chanzun, ina nova lingua – la lingua dal temp linear, accelerà, planisà e coordinà. Il sistem vertent da la producziun fragmentada cun ses furniturs spezialisads dependa da la punctualitad. Per retardaments da termins pon ils contracts da lavur prevesair puniziuns.

Il sistem è suttamess ad i n tempo enorm. El basegna la transmissiun permanenta ed ultrasperta da quantitads d’infurmaziun che mo la tecnica dumogna. ‹Mega› e ‹giga›: quests terms deducids dal grec per ‹grond› e ‹gigantic›, inditgeschan las dimensiuns. Maschinas na basegnan ni paus n i ruaus.

Il mund en il vitg

L’industrialisaziun dal 19avel tschientaner n’ha betg cuntanschì tut ils vitgs dal Grischun. Ella n’ha uschia betg pudì midar dapertut il ritmus da viver. Bleras vischnancas han mantegnì il temp puril ed ecclesiastic. Quellas situadas a las vias da transit ed a las lingias da viafier sco era ils emprims centers turistics han emprendì d’enconuscher a partir dal 1860 ils signurs bain nutrids cun l’ura da giaglioffa che structurava il temp e disciplinava ils lavurers. Cun quest object da prestige vulevan ils signurs far crair ch’els sajan a l’autezza dal temp e patruns da quel. Ed oz? Oz regna la trinitad handy – internet – e-mail: esser adina collià, orientà, cuntanschibel; dapertut ed immediat. Quella cultura è penetrada ed ha fitgà pe perfin en ils vitgs. Ed uschia n’ha nagin pli peda, èn tuttas e tuts en prescha, baud chatschond e baud chatschads.

Las differentas culturas da temp èn entradas en duas modas e manieras e n ils vitgs: la motorisaziun ha schendrà ils pendularis e pussibilità la fragmentaziun da la lavur. La tecnologia electronica ha chaschunà il tempo e fatg nascher mentalitads che regian tant il mund economic sco era la cultura globala dal temp liber. L’industria dal temp liber sa patrunescha da la peda ed economisescha quella tenor in simpel princip: quai che consumescha pauc na renda betg e cumprometta plazzas da lavur! Far pipas e Laschar dar l’aura per ils lareschs è temp senza profit monetar, q.v.d. economicamain pers!

Rupturas e difficultads

In sguard en la societad da noss vitgs mussa las midadas e consequenzas, L’unifurmitad da l’urari è svanida. Il chalendari individual da lavur ed il temp da recreaziun determineschan tgi che po participar – almain tranter las otg e las indesch la saira – a la vita sociala e publica dal vitg. La lavur en squadras marginalisescha ils pertutgads. Nua ch’il dumber dals lavurers da squadra è pitschen, svaneschan quels per uschè da dir da la societad.

Ils uraris divergeschan perfin a l’intern da la famiglia: l’urari dals uffants da scolina e da scola sa distingua da quel dals fragliuns en emprendissadi sco quai che l’urari da la mamma che lavura parzialmain ord chasa, sa distingua da quel dal bab. Ins vesa strusch pli in l’auter, n’ha betg pli chaschun da star ensemen: il temp fragmentà ha producì ina societad fragmentada en singuls individis isolads in da l’auter. E l ha era supprimì la peda, il fundament da la cultura sociala e da la tgira da virtids e valurs famigliaras. La cuminanza dad oz dovra temp e peda regularisada. En la societad purila d’antruras era quai la normalitad,

La midada è succedida tuttenina. Ella ha chaschunà intginas irritaziuns en ils davos decennis. Da l’autra vart ha ella creà novas pussaivladads da gudogn. Il pur che lavura d’enviern sco scolast da skis u emploià da sutgeras è il cas classic. Dus ritmus natirals che sa laschan cumbinar: quel dal pervesider cun la laterna en maun e quel dal divertider sin skis dependent da la cleritad dal di.

Anticipar il futur, profitar dal preschent, conservar il passà

La civilisaziun moderna ha adoptà il temp linear a donn e cust dal temp ciclic. Il temp linear è preschent per exempel en las concepziuns da l’istorgia tenor Hegel e Marx. Quels vesan a chaminar l’umanitad vers in mund futur ideal. Era las scienzas natiralas preschentan lur scuvertas e products tecnics sco progress permanent vers ina societad bainstanta, sauna e liberada da la lavur corporala. Lur success indiscutabel insinuescha ch’ins possia ‹construir› il futur tenor plan.

Il raziunalissem modern ha rinforzà l’idea che la vita individuala saja terminada da naschientscha e mort, senza return e senza eternitad, Quai ha chaschunà temas existenzialas ch’han provocà ina cuntrareacziun en furma d’ideas da reincarnaziun estras a las civilisaziuns cristianas fin avant pauc temp. L’esoterica ed autras ideologias dal New Age per exempel sa preschentan sco cuntrapaisa e correctura d’ina civilisaziun che para dad esser sin il precint da perder il sensori e la chapientscha per tut quai che n’è betg raziunal, calculà e manischà. Ellas sa profileschan sco alternativas era al cristianissem ch’ha pers en il decurs dals dus davos tschientaners successivamain sia forza sociala directiva e normativa.

Oz dominescha dentant la pressiun dal temp e la prescha noss mintgadi. Il regi dal nov fa dal modern dad ier d’in cuntin il rument u l’antiquitad dad oz. L’innovaziun è daventada in’ideologia. L’effizienza productiva ed il consum èn ses fundament. Investir en il futur i La tecnologia futuristica sco asen che chaj a daners – ils meds da massa repetan la litania di per di e la speculaziun fa da las speranzas munaida d’aur.

Quel mument da transfurmaziun dal senn e diever dal temp creescha dapi ils onns 1970 in fenomen interessant: la conjunctura da museums! Il museum è il lieu nua ch’il temp sa ferma. El documentescha la derivanza, la durada ed il passagi al preschent. Strusch che la planta è per terra, vegn inizià il cult dal tschep che s’offrescha da colliar il preschent ed il futur cun il passà. Museums conservan il passà en sia furma materiala. Els èn inslas da temps, lieus che conservan in temp singular – quel da l’object. Els demonstreschan il ritmus e la qualitad dal svilup, permettend da cumparegliar objects da divers temps in cun l’auter. Els construeschan qua tras ina punt che collia il passà sin il precint da svanir da la memoria ed il preschent en furia innovativa. Pli spert che la midada sa fa e pli grond ch’il basegn è da conservar quai ch’è stà impurtant a ses temp. Museums communals e regiunals s’offran sco ierts d’identificaziun sa chapescha pir en muments da malsegirtad. Quai èn muments nua che la normalitad centenaria svanescha e che bler u tut sto vegnir creà e cumponì da nov en vista ad in conturn che sa transfurma fin sin la crusta. Era la tgira da monuments è – sco obligaziun politic-culturala – relativamain nova ed ils objects degns da protecziun daventan adin a pli giuvens. Il bogn termal da Peter Zumthor a Val, avert il 1995, è gia vegnì mess sut protecziun da monuments. Ins è evidentamain conscient che mo societads che reusseschan da man tegnair l’equiliber tranter la tradiziun e l’innovaziun pon conservar a lunga vista lur identitad. La societad basegna dentant temp per assimilar l’innovaziun ed integrar quella en sia cultura. La prescha basegna sco cuntrapaisa la peda. Il duraivel collia il vegl ed il nov, serva d’orientaziun u nutrescha la mirveglia culturala.

La cronologia istorica

L’istorgia en il senn usità dal term vegniva transmessa fin viaden en il 19avel tschientaner en furma da sequenzas d’istorgias e raquints. Il sistem da periodisaziun cronologica, q.v.d. la scalaziun dal passà en sia successiun temporala, è ina creaziun da l’uschenumnà istoricissem dal 19avel tschientaner. Quella serva dapi alura a reconstruir l’istorgia, descendend la scala dal temp a partir dal preschent. La cronologia lineara è dentant mo ina pussaivladad sper autras. Sistems pli vegls scalavan l’istorgia entaifer in sistem da regenzas (dal temp che Augustus regiva...) e d’olimpiadas, q.v.d. periodas da quatter onns dapi l’onn 776 a.Cr.

Oz s’orienteschan ins surtut cun agid d’epocas (en il temp da Napoleun, en il temp baroc...) u da tschientaners (en il 17avel tschientaner...). Ins punctuescha qua tras – cuntrari a la pura cronologia – unitads da svilup (revoluziun industriala), cuntegns tipics (umanissem, illuminissem), rupturas e svilups accelerads (Revoluziun franzosa/russa) u svilups ed elements parzials (imperialissem). Talas periodisaziuns na resguardan betg la sequenza temporala precisa da l’eveniment, mabain il svilup en sia substanza ed unitad. Ellas èn consequentamain tant da tempra continentala sco regiunala. Periodisar l’istorgia europeica tenor las dinastias successivas d’imperaturs chinais fiss senza dubi gist uschè invan sco da discurrer en connex cun l’istorgia chinaisa da ‹renaschientscha›, ‹refurmaziun› u ‹temp baroc›. Er ina periodisaziun dal ‹temp curretic› fa evidentamain mo senn entaifer il context istoric retic-grischun cun sia civilisaziun, si’istorgia e ses chalenders.

Il chalender giudaic (chalender lunar d’ina durada da l’onn fitg variabla) cumenza cun l’onn 3761 a.Cr., l’onn da la creaziun dal mund, calculada tenor il Veder Testament. La dumbraziun mohamedana cumenza cun la fugia dal profet da Mekka a Medina l’onn 622 s.Cr. (Hedschra). Quel chalender dumbra mo 354/355 dis (100 onns mohamedans correspundan a 97 onns gregorians). La partiziun dal temp istoric ‹avant› respectivamain ‹suenter Cristus› na fa consequentamain nagin senn entaifer ina periodisaziun giudaica u mohamedana da l’istorgia.

Il patratgar en millennis e tschientaners è generalmain giuven. En ils cudeschs da plaiv dal Grischun per exempel chatt’ins mo casualmain ina remartga a la sava d’in nov tschientaner. Tant il temp divin sco las uras mundanas èn sa futrads da las agitaziuns ed isterias a la sava dal 1999 a l’onn 2000.

La periodisaziun da l’atgna vita na succeda sa chapescha betg tenor il sistem usità entaifer la scienza. 1ns sa serva il cuntrari da generalitads definidas a basa da convenziuns socialas e da periodisaziuns individualas: d’uffant, da giuven, cura ch’jau gieva per ils hotels, suenter avair maridà e.u.v. Era en quel connex vala dentant il medem: periodisaziuns servan a la chapientscha vicendaivla ed a l’orientaziun en temps e svilups.

SPAZI E SPAZIS

Il spazi – in rom vital

La vita sa splega en il rom da temp e spazi. In’istorgia ordaifer quels n’è betg pussaivla. Il temp curra senza ch’ins po influenzar ses andament. El è agen a tuts e possess da nagin. El sa revelescha mo en ses effects: fatschas rubagliadas e segnadas dals onns, generaziuns che naschan, creschan e moran.

Il spazi percunter è palpabel. El è sco la terra, noss suttape. Parts dad el pon esser perfin noss possess. Ins po ad mirar il cosmos sco in tschiel stailì. Ins po traversar il spazi terrester a pe, percurrer el cun l’auto, il velo u l’aviun. Ins po perfin bandunar el e visitar cun navs spazialas auters planets. La tecnica permetta ina communicaziun globala senza stuair sa mover dal lieu. La televisiun e l’internet avran fanestras en spazis lontans. Il cuntrast cun antruras, nua ch’il spazi stueva vegnir surmuntà pass per pass e nua ch’ins pudeva communitgar mo a quatter egls u cun agid d’in currier, è enorm.

Il spazi vital è il rom geografic da la biografia individuala e collectiva. Ils Rets e Grischuns avevan limità el antruras ad in aclaun, ad insaquants vitgs u ad ina vallada. Access al vast mund exteriur aveva n be paucs. Strusch insatgi che fascheva – en consideraziun dals strapatschs e privels – viadis per spir daletg. Oz è il sa mover in divertiment sportiv u in basegn corporal. Per blers è el la premissa dal bainstar economic. Tgi ch’ha in pèr francs danvanz po viagiar per tut il mund enturn. En Surselva schev’ins per far in viadi en il lontan: ir or dil mund el Tirol. Per ils Engiadinais – e probablamain era per la plipart dals Surmirans – era perfin la Surselva anc avant 150 onns in spazi lontan.

Il spazi vegn utilisà da vegl ennà dals umans ed animals e modifitgà da las forzas natiralas. Quellas modelleschan la surfatscha e cundiziuneschan la vita e la creschientscha. Guerras, conquistas, migraziuns, cumpras, venditas, dispitas d’ierta e maridaglias ch’empermettan dota ed ierta da terren cultivà mussan che l’acquist e la defensiun da spazis han adina accumpagnà la vita politica, economica e sociala. L’agen – cumbain adina periclità da catastrofas e sperditas – garantescha segirtad, survivenza ed autonomia, entant ch’il paun jester ha siat crustas. Il sentir e pensar tant da l’aristocrazia sco dals purs era ed è per quests ultims anc adina fermamain collià cun il spazi: abitadi, territori suveran, basa economica primara – alps, guauds, prada, ers e curtins.

Il sistem economic industrial ha schlià en il 19avel tschientaner il nuf che liava la bainstanza al possess da terren ed a dretgs da corporaziun. Valutas artifizialas sco marenghins, francs ed aczias, introducidas per convenziun, èn daventadas segns da ritgezza ed ‹il milliunari› lur persunificaziun. En il decurs dal 19avel tschientaner è il terren daventà l’object d’ina investiziun betg pli purila, ed en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha il svilup economic intimà esters ed indigens da specular cun terren da construcziun ch’empermetteva in profit enorm. Quella conjunctura ha enritgì a prima vista ils ins senza metter ils auters en la miseria. La planisaziun dal territori, ils plans da quartier, la conjunctura bassa e la lescha d’agricultura dal 1994 han mess intgins terms e bittà inqualin en embarass finanzial. Las consequenzas n’èn anc betg cumplettamain vesaivlas.

Il spazi retic-grischun

La posiziun geografica definescha da tuts temps las cundiziuns fundamentalas da survivenza. Nus essan encugnads tranter ils funds da las vals ed ils fils da las muntognas, tranter S. Vittore (257 m) ed il Piz Bernina (4049 m). Regiuns sco las vals talianas, charsinadas dal vent miaivel mediterran, cuntrasteschan cun regiuns sco l’Engiadin’Ota, suttapostas al clima muntagnard. Ed e n il Signuradi creschan las vignas. Ils cuntrasts èn enorms, e quasi davos mintga storta s’avra in auter mund.

La conquista e la culturaziun da las ‹150 vals› en cumbat permanent cun la natira alpina tutpussanta è il fil cotschen da l’istorgia retic-grischuna. Quella sa lascha persequitar dapi var 12 000 onns, quai vul dir dapi ch’ins ha chattà a Cuira ils emprims fastizs umans dals onns l0 000 a.Cr. Ma l’apparientscha d’ina stabilitad da las Alps cugliuna! Lur spundas e blais èn vegnidas isadas e transfurmadas cuntinuadamain dapi il temp preistoric fin a las pistas da skis planadas dal temp odiern. Sin ils sumfils fan parada staziuns da skis ed hotels moderns. Las spundas na nutreschan betg pli mo chamutschs e capricorns, chauras e nursas. Ellas furman dapi var 50 onns ina basa e resursa natirala per l’industria turistica ch’è la pitga ferma da l’economia grischuna actuala. Trutgs, sendas, vias, punts e tunnels han avert e collià pass per pass las vals. Dapi il temp roman collian vias charrablas l’Europa germana cun las regiuns mediterranas latinas.

Quest’avertura è daventada la clav per la survivenza materiala e per il svilup cultural da la Rezia. Ella ha dentant era purtà als Grischuns temps pli dirs e burascus cun dominis feudals ed intervenziuns da pussanzas estras. Surtut la Frantscha, la Spagna e l’Imperi german han cumbattì per il possess da la Lumbardia e l’access als corridors alpins. La conquista (1512) e la sperdita (1797) da la Vuclina, da Buorm e Clavenna èn sa splegadas en in tal rom geografic ed istoric. Da l’invasiun austriaca dal 1622, cumandada dal general Alois Baldirun, sa regord’ins cun sgarschur: «Aunch’uossa vain in Engiadina bassa e Val Müstair ün crastiaun crudel e scelerat nomno ün Baldirun». (DRG 2, 94: ‹Baldirun›.) Il duca franzos Henri de Rohan percunter giauda gronda stima ed a las truppas fomentadas da Suworow (1799) ha la gastronomia sursilvana d’engraziar ils uschenumnads russers.

Il spazi da survivenza

Il spazi da survivenza ha adina surpassà ils cunfins dal domini territorial. In’excepziun fa il spazi retic en il temp roman: la Rezia fascheva numnadamain part d’in imperi che tanscheva avant ses declin en il 4/5avel tschientaner s.Cr. da l’Orient fin al cunfin fa la Scozia. Las relaziuns climaticas han pretendì in bara t economic cun ils vischins favurisads dal chaud. Tschientmillis arments gross e manidels da la Rezia han alimentà la Lumbardia en il decurs dals millennis. Millis e millis butschins e butritgs vin-Vuclina han procurà per buna luna a noss perdavants u – giudì senza mesira – chaschunà in mal il chau da fender la chavazza! En barat per il sal importà dad Alla en il Tirol austriac ha l’Engiadina Bassa sacrifitgà guauds entirs! E n’emblidain betg ils Randulins, il mercenaris e berniers en contact cun autras culturas e las massas commerziants e mastergnants vagants nizzaivels a la signuria e puraglia indigena.

La Rezia ed il Grischun n’èn mai stads territoris serrads. La preistorgia e l’istorgia tradeschan ils barats ils pli divers. Dals differents elements esters ed indigens èn sa sviluppadas las culturas e las tradiziuns localas e regiunalas. Ellas han d’engraziar lur gronda diversitad a l’isolaziun (relativa) da las valladas. La mancanza d’in center economic, politic e cultural prepotent e dominant ha impedì l’unifurmitad, era quella linguistica. La cumpart da las culturas e da las tradiziuns localas e regiunalas propi originalas è difficil d’eruir. Quella è mo d’interess scientific.

Las transversalas nord-sid èn stadas dapi il temp roman las rutas principalas per transports da martganzia e barats culturals. Ma era las vals lateralas èn vegnidas percurridas ed ils culms surmuntads da tuts temps da glieud ed animals. Quels che pudevan chaminar prendevan sche pussaivel la via la pli curta e la pli segira. Lur fastizs èn anc oz imprimids en la fatscha da la terra: il Cunclas, Veptga, Diesrut/Greina, Soreda, Cuolm Val, Niemet, Duan, Forcellina, Müret, Fenga, Schlappin, Cruschetta e. a. – passagis oz mo pli d’impurtanza turistica e d’interess istoric-cultural.

Ils spazis culturals

Ils spazis culturads sa midan cun il dumber da la populaziun, ils interess politics ed ils basegns economics. Els varieschan M tenor las strategias da mantegnair u augmentar la pussanza u tenor il cumbat da survivenza che sforzan tschertas generaziuns d’urbarisar e cultivar novs areals. Quests areals portan savens il num Runca u Parsiras/Prasüras. L’agricultura mecanisada, ch’è vegnida sut pressiun da pretschs e retgavs, sforza ils purs da negliger las runcas ed auters areals spundivs.

Cun agid da l’instrumentari scientific da l’archeologia vegnan ils relicts dals millennis mess a la glisch ed interpretads. Lur totalitad permetta en il meglier cas da reconstruir ils abitadis e las culturas las pli veglias e da mussar il svilup d’in lieu u d’ina regiun.

Il sentir e pensar public, privat e religius da quella glieud senza relasch scrit resta dentant in misteri. Toni Halter, en ses Culan da Crestaulta (1955) , ha speculà davart quel sentir e pensar en conuschientscha dal material exchavà. Speculaziun scientifica e fantasia poetica n’èn betg senz’auter funtaunas d’errur. La rigurusadad metodica da la scienza e poesia permetta il cuntrari da chapir il relasch vegliurd e misterius. Fantasia e savida dattan puspè vita ed impurtanza a quels relicts, sco ils megalits da Falera, las plattas-crap ornadas da Carschenna, la vaschella, ils urdains ed auters relicts da temps passads.

Era dals linguatgs discurrids en nossas regiuns dal temp preroman al temp curretic han ins – per mancanza da documents scrits – conuschientschas mo fragmentaras. Ils filologs sa stentan da classifitgar e d’interpretar ils substrats linguistics. Il vocabulari rumantsch ha conservà nun1erusas expressiuns e blers nums locals dals pli vegls ch’han survivì la romanisaziun.

Igl è nunpussaivel d’attribuir exactamain in linguatg a las singulas culturas preromanas. Tuttina na dastg’ins excluder l’existenza da quel temp da plirs linguatgs en l’intschess grischun odiern. Quel na sa chattava betg en il center, mabain a l’ur dal territori cultural retic. Las diversas orientaziuns ed influenzas documentadas laschan presumar ina diversitad era linguistica. I l svilup d a la trilinguitad grischuna percunter po vegnir persequità fitg bain dapi il 13avel tschientaner.

Spazis da domini

L’immigraziun da Gualsers è colliada stretgamain cun strategias da domini: ils baruns da Vaz en concurrenza cun ils uvestgs da Cuira rinforzan il spazi da lur dominis. Ils immigrants vegnan separads e plazzads en ils selvadis d’impurtanza politic-militara. Els sa domicilieschan alura en ils territoris evitads u cultivads mo rudimentarmain da la populaziun rumantscha indigena. Cun auters pleds: ins ha surlaschà als Gualsers intginas da las alps, pastgiras e selvas. Quai è stà in act tuttavia legai tenor il dretg feudal che permetteva al signur feudal da disponer da ses possess e da sia glieud che viveva en quel – sa chapescha cun resalva d’eventuals contracts.

Il spazi sut domini ‹grischun› e l’organisaziun administrativa da la pussanza èn stads suttaposts a grondas midadas en ils davos 1500 onns. Quels han vesì a nascher e murir ils stadis feudals, regids per part da prinzi-uvestgs e da prinzi-avats, sco era la Republica da las Trais Lias cun sias terras subditas en il sid.

La dissoluziun da l a Republica da las Trais Lias e sia integraziun sco chantun Grischun en la Confederaziun ha provocà a partir dal 1800 in nov urden entaifer il domini statal. Pliras reorganisaziuns internas è n stadas necessarias fin ch’il Grischun è daventà in stadi en il senn liberai modern. Dals vegls cumins e vischinadis èn sortidas il 1851/54 1as vischnancas politicas sco novas unitads da suveranitad territoriala, ils cumins sco unitads da dretg criminal (fin il 2000) , ils districts, las unitads da dretgira civila ed a partir dal 2001 era criminala. A quellas s’agiunschan anc las nundumbraivlas unitads administrativas (vias, guauds e.u.v.).

Il 1854 han uschia las Trais Lias fatg plazza a l’unitad chantunala grischuna ‹moderna›. Suenter il 1970 ha l’organisaziun dal spazi cuntanschì ina culminaziun: megliuraziuns funsilas, plans d a quartier e leschas da construcziun inventariseschan, repartan e defineschan minuziusamain il diever dal spazi. Entant che reorganisaziuns internas sa fan senza interrupziun, cumenza a sa furmar ina nova unitad: l’Uniun europeica, la successura da l’Europa da las naziuns. Entaifer quella sa furman alura puspè unitads da cooperaziun economica e culturala: las regiuns.

Spazis da protecziun

Il 1914 han ins separà en il Grischun in grond territori per proteger e mantegnair la fauna e flora: il Parc naziunal svizzer. Ultra da quai determineschan il Cussegl federal e la Regenza grischuna asils da selvaschina. ‹Asils› vegnivan numnadas era las chasas per glieud attempada che basegna ina tgira speziala. Ed asil conced’ins era a fugitivs persequitads politicamain en lur pajais d’origin.

Spazis da protecziun tut spezials è n las giuradas (jüradas/schetgas), las baselgias ed ils santeris. Las giuradas èn guauds da protecziun cunter lavinas e bovas. Ellas giaudan ina protecziun legala en il Grischun dapi il 16–18avel tschientaner. Paupers quels che, sco il selvicultur Nicolaus da Ry Corv en La Jürada (1967) da Jon Semadeni, smerschan laina en quellas senza permissiun uffiziala!

Ina protecziun anc per bler pli rigurusa giudevan e giaudan las baselgias ed ils santeris. Quai cumenza savens gia tar lur erecziun. Numerusas ditgas da l’entir Grischun decleran la posiziun locala da l’edifizi, sa referind a forzas surnatiralas ch’hajan inditgà il plaz cunvegnent a Dieu. Il muster fundamental è il sequent: ils parochians da la plaiv da [...] han conclus d’eriger in sanctuari, han elegì il plaz e purtà natiers il material. Ma da notg vegn quel transportà miraculusamain en in auter lieu. La ditga raquinta da vanas intervenziuns dal diavel per impedir cun tuts rampigns u metter en muschna la chasa da Dieu.

In mir circumdescha il santeri e savens era la baselgia. La chasa dal Segner na dastga vegnir profanada ni cun ovras ni cun pleds. Il santeri duai procurar als morts la spetga nundisturbada dal di da l’ultim giudizi. Quels che na respectan betg quests sanctuaris èn canaglias e glieud malcivilisada. Gnanc il stadi na po intervegnir dadens ils mirs da baselgia: sch’insatgi sa salva qua da la polizia e da la giurisdicziun, na dastga el betg vegnir arrestà senza il consentiment dal plevon. Lieus sontgs vegnan respectads sco asils ecclesiastics e protegids da la conscienza e tradiziun cristiana. Tgi che profanescha quels vegn discredità da la societad. Gia las religiuns pajaunas aveva n lur sanctuaris, erigids cun predilecziun sin pass u crests marcants, en cuvels u a la riva d’in lai.

Spazis sco «patria»

En il decurs dals davos decennis han numerus chors pudì festivar lur 100-150avel anniversari. Quels èn sortids d’in ferm moviment europeic dal chant popular. Il chant è daventà ina da las pitgas las pli fermas da la cultura rumantscha. Per blers Na-Rumantschs è el perfin lur marca d’identitad: «Singa chönt’s, dia Romontscha, und schöni Liader händ’s». Pelvair, l’olma rumantscha n’è s’exprimida durant i1 20avel tschientaner nagliur pli ferm ch’en il chant. Fin en ils onns 1970/80 è ella sa manifestada plain sentimentalitads e patos. Bleras chanzuns èn originalas, autras èn emprestadas. Ils poets e cumponists indigens ed esters dal chant rumantsch vegnan stimads e respectads da chantadurs e chantaduras. Lur vers e melodias han fatg da culms e vals rumantschas la vaira « patria retica» dals Rumantschs entaifer quella politica svizra.

Strusch ina vallada è restada senza imni. Numerusas chanzuns e poesias spondan larmas per la patria, la pizza, ils flums ed ils vitgs ch’ils emigrants – Randulins, Schuobacheclers, mercenaris ed auters pli – han egl jester empriu de carezar (Alfons Tuor).

La melanconia da las chanzuns da cumià e d’encreschadetgna accumpogna il patos ed il patriotissem ch’èn sa sviluppads en il decurs dal 19" el tschientaner. Quels cuntanschan lur culminaziun en las chanzuns ch’evocheschan lieus memorabels da l’istorgia grischuna: A Tgalavaina (G. Schmid v. Grüneck / A. Tuor), La Guardia grischuna (R. Cantieni / F. Grand), A Trun sut igl Ischi (J. Heim / G.A. Huonder), A Vasarouls (E. Thöndury / P.A. Lozza). E pir ils festivals deditgads a las battaglias e Lias: Tgalavaina (Cuira 1899, Müstair 1949, 1999), Ligia Grischa (Trun 1824, 1924), Porclas (Vella 1952), Benedetg Fontana (Riom 1929, 1964), Val sainza stélas (Andeer l958), Lia da la Chadè (Cuira 1967). Quai èn stads eveniments unics a ses temp. Ils rituals patriotics ed emoziunals creavan identitad, rinforzavan la conscienza regiunala, alimentavan la memoria individuala e collectiva ed il repertori da chanzuns d’allianza e da cumpagnia.

A questa fervenza patriotica s’oppona la tradiziun dals mercenaris! Quels sa laschavan engaschar e mazzar per defender ed engrondir las «patrias» dals auters. Las autoritads indigenas percunter stuevan savens recurrer a rampigns e smanatschas per mobilisar la milissa per lur campagnas militaras u per intervenziuns polizialas en il Grischun. In’excepziun fan las dretgiras nauschas ed ils conflicts confessiunals!

Tge signifitgava «patria» avant 200-300 onns? Quant lunsch tanscheva ella en ils tschientaners da la Veglia Republica? Ils purs n’eran betg fitg pronts da sa laschar mazzar u far invalids per defender u conquistar quai che steva ordaifer lur intschess e regress privat! Igl era dal tuttafatg normal ch’ins bandunava il champ da battaglia senza permissiun speziala.

La «patria» evocada e dechantada en il 20avel tschientaner è il product dal 19avel tschientaner, construì per crear in’identitad helvetica. En quel connex è era naschì il patriotissem retic-grischun cun sias reducziuns regiunalas e localas ch’han prendì suramaun, senza dentant periclitar la convivenza naziunala u perfin generar in fanatissem separatistic.

Il spazi mesirà

I n aspect dal spazi spezialmain interessant è il senn d’orientaziun. Las conuschientschas localas e regiunalas dals vischins remplazzavan antruras mesiraziuns, plans e chartas geograficas. Ins sa basava sin la memoria individuala e collectiva dals indigens e formulava tenor quellas ils contracts. Il term – in crap u in pichet – marcava il cunfin che vegniva surveglià d’in avugà. Dapli na duvrav’ins betg.

Talas localisaziuns pon natiralmain mo funcziunar, sch’ils indigens tradeschan lur savair d’ina generaziun a l’autra. En quel mument che quel savair va a perder, datti problems da chapientscha. Da tals san raquintar las vischnancas da Sagogn e da Lags ch’èn sa dispitadas onns a la lunga per ils cunfins communals sin il Vorab.

Chartas geograficas schlian graficamain il problem da localisaziun. Ellas transponan il spazi natiral en in spazi virtual. La realitad vegn substituida da simbols, ed ils puncts mesirads vegnan mess en relaziun cun puncts fixs che serva n da puncts da partenza a mintga mesiraziun e represchentaziun geografica. Chartas han duas dimensiuns e ston – per esser legiblas – eliminar detagls e selecziunar l’infurmaziun tenor la scala ed ils criteris geografia, geologia, idrologia, viandar, vias d’autos e velos, politica, ed auter pli. La charta fixescha en maniera abstracta e simbolica realitads mumentanas, archivescha quellas e permetta a mintgin l’identificaziun topografica immediata.

La cartografia da precisiun moderna è naschida en il 19avel tschientaner da basegns politics, militars e tecnologics. L’organisaziun ed il svilup economic dal stadi liberal, fundads sin il spiert raziunal, basegnavan in fundament topografic precis ed indiscutabel. La famusa Charta topografica da la Svizra (1:100 000), stgaffida il 1832-64 sut la direcziun dal cartograf e general Guillaume Henri Dufour, è daventada in simbol da la precisiun matematica. Questa charta ha gì consequenzas revoluziunaras per il svilup da las chartas da muntogna. Ella è era stada ina demonstraziun da l’unitad da la giuvna Svizra che vegn preschentada da Dufour sco spazi mesirà, cartografà e cunfinà. La Charta da Dufour e sias variantas èn stadas indispensablas per la planisaziun e realisaziun da las numerusas correcziuns da flums, drenaschas, construcziuns da vias e viafiers, aquaducts, lingias da telefon e telegraf, ed auter pli. Ils interess da l’armada svizra han giugà dal rest da bell’entschatta ina rolla impurtanta e n la precisiun ed ils detagls cartografics. I n’è perquai betg ina casualitad che la ‹Topografia naziunala› è ina part integrala da la direcziun militara federala.

Ina grond’influenza sin la producziun e derasaziun da las chartas topograficas han gì il turissem e surtut la fundaziun dal Club alpin svizzer (1863). Menziun speziala merita en quest connex l’ediziun da la Karte der Gebirgsgruppe zwischen Lukmanier & La Greina nach Eidgenössischer Originalaufnahme, Exkursionskarte [... ] für 1865 (l: 50 000) – l’emprima charta colurada dal Club alpin svizzer.

Las chartas topograficas tradiziunalas han pudì satisfar als basegns fin en ils onns 1960/70. La tecnologia electronica moderna permetta la producziun en massa da chartas spezialas che perfecziuneschan l’illusiun da la realitad. Tals viadis electronics en il spazi virtual traidimensiunal èn oz anc fascinants, damaun èn els senza dubi la normalitad.

Dal cataster al cudesch funsil

Fin viaden en il 19avel tschientaner n’aveva l’uman betg basegn da mesiraziuns exactas da funs e cultiras. Ils possessurs eran registrads en uschenumnads catasters. En quel mument che la lescha ha suttamess las mobiglias ed immobiglias al medem dretg material han ins stuì inditgar las mesiras precisas. L’onn 1907 ha la lescha federala decretà il cudesch funsil che cuntegna las mesiraziuns ed attribuziuns da tut ils bains immobigliars. Il cataster sa basa dapi alura sin la precisiun geometrica, ed il plan da chanalisaziuns e mesiras accumpogna mintga midada da possess.

L’orientaziun locala en il linguatg rumantsch – in fenomen!

«Va orasi e mira che las vaccas mondien buca sutenasi, ugli ellas si e davos il crest Lentgas oragiu. Lai camar ellas giusut e suenter miezdi dai ellas entagiu Puozas e da leu neuenasi suenter il Prau Pervenda si e sut ils Blaus en.» In lign? Tuttavia betg! Il paster saveva exactamain co pertgirar sia muntanera quel di! El conuscheva per num mintga fop, mintga crest e mintga spunda e transponiva las indicaziuns dal patrun senza difficultads en la charta topografica traidimensiunala memorisada en ses tscharvè. Quella cuntegneva tut il necessari: dimensiuns, cunfins, posiziuns, qualitads e diever actual da bajetgs e terrens, ils possessurs u mers, ils dretgs da passagi, da las auas e da pasculaziun, las sendas, vias e gondas, ils uals e torrents... Mintga detagl da quel spazi limità era preschent ad el sco era als convischins. Oz va quel savair displaschaivlamain adina dapli a perder. Cun el na svanescha dentant betg mo in savair pratic e nizzaivel, mabain era in toc cultura geografica e topografica.

Il sistem d’orientaziun e localisaziun emplenescha dunsainas da paginas en las grammaticas rumantschas. El po vegnir duvrà mo en discussiun cun persunas che conuschan exactamain ils conturns ed il diever local dals adverbs dal lieu rumantschs. In ester chapescha strusch noss «neuadoragiu ed aintasenzum e da lodadainsingiò». Il pli tard suenter diesch secundas supplitgescha el nus da mussar la via sin sia charta geografica.

In sistem d’orientaziun e localisaziun sumegliant al noss chattain nus era en ils dialects dal Grischun talian e dals Gualsers.

Epilog

Senza percorscher surpassain nus mintga di nundumbraivels cunfins. La natira n’enconuscha e na respecta nagins. Ella na maina nagin cudesch funsil e na registrescha nagliur ils cunfins da l’urden e dal possess public e privat. Era ils cunfins naziunals na fan ad ella ni chaud ni fraid.

Ozendi vegn tut marcà, mesirà, registrà, qualifitgà, valità e segirà. L’administraziun minuziusa dal bain public e privat è in’ensaina dal temp preschent. Quel urden s’oppona sco in chaprizi al macro- e microcosmos, nua ch’i regia la relativitad u il caos. Quant urden basegna l’uman per pudair subsister? Quanta peda basegna el per pudair funcziunar en il temp modern administrà fin a l’ultima secunda? Quant urden u dischurden uman supportan il spazi e la natira? Suonda a la dressura dal temp quella dal spazi? Il spazi local, regiunal, naziunal e global vegn a sa midar vinavant cun l’ir dal temp. La natira, influenzada da l’uman, vegn a contribuir sia part sco fin qua, e l’uman, tras sias activitads multifaras, vegn a spustar vinavant cunfins e determinar novs spazis.

Indicaziuns bibliograficas

Adolf Collenberg. Temp e spazi. Chapitels introductivs en: Istorgia Grischuna, Cuira 2003, p. 11-37. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).