Bavania

Il di da Bavania è in di spezial per ils uffants da las davosas classas primaras en differents lieus catolics sco per exempel a Tinizong en Surmeir. Quel di dastgan 4–5 dad els esser ils Trais Sontgs Retgs e lur servients. Gia in bun temp ordavant exerciteschan els cun lur magistra u magister las chanzuns tipicas per quest di, preparan ils bels vestgids ritgamain ornads e sa preparan ‹internamain› per lur gronda represchentaziun. La finala ston els emprender ordadora melodias e texts da las chanzuns per quest di.

Pli baud avevan mo ils mats l’onur da surpigliar questas rollas uschè desideradas da mintga scolar/a. Ma ils ultims onns n’avevi betg pli avunda mats, uschia che las mattas han er dastgà sa participar. In dals uffants dastga / sto esser il nair. Mintgatant era quai in’onur dad esser in da l’autra colur, auter ch’ils auters. Ma igl ha er dà onns, nua che nagin na vuleva picturar sia fatscha cun colur naira. Lura ha la sort decidì. Ils Trais Sontgs Retgs vegnan per regla accumpagnads da dus gidanters; in porta la staila girabla, l’auter la cassa.

Uschia sa rendan els la dumengia enturn ils 6 da schaner da chasa tar chasa, chantond lur chanzuns ed incassond in bunamaun. Tar in dals uffants sa fermani e giaudan la buna marenda. Lura cuntinuescha il viadi tras vischnanca. En las ustarias chantani cun extra gronda premura, ils giasts remunereschan quai er generusamain. Pli baud aveva anc lieu il rusari la dumengia saira. Ils Trais Sontgs Retgs e lur accumpagnaders gievan en baselgia – ch’era quella saira bunamain plaina – sa pustavan davant la stalletta illuminada da glischs cotschnas, blauas e chandailas e chantavan là las pli bellas chanzuns. Quai era in bel eveniment, tant per ils parochians sco per ils uffants sezs.

Ils daners gudagnads quel di gievan e van en la cassa da scola. Ina pitschna part dastgan ils ‹acturs› parter tranter els. Il grond rest vegn duvrà per far in bel viadi da primavaira.

La Schlittada

Ins n’enconuscha betg la funtauna precisa da quest usit, uss tipic engiadinais. Forsa è el in relict dals anteriurs emigrants ch’al han purtà en lur patria per laschar reviver reminiscenzas da lieus lontans. En l’entira Engiadina datti vegls models da circa 200 onns, construids aposta per la Schlittada annuala.

Normalmain organisescha la giuventetgna la Schlittada il mais da schaner. La data variescha e sa drizza tenor las relaziuns da naiv. Ils pèrs vegnan normalmain determinads tras bistgetta. Mo ils spusads dastgan far in’excepziun. Els dastgan ir ensemen. Forsa vul ins esser precaut e betg periclitar la maridaglia che stat davant porta. Suenter ch’ils pèrs èn sa furmads, cumenzan las mattas cun la decoraziun per la schlitra ed il chaval. Rosas da palpiri e plimas coluradas vegnan zambregiadas.

Il di da la Schlittada cumparan las mattas en il costum da festa engiadinais ed ils mats sa vestgeschan cun in costum istoric, sco per exempel or dal temp dal rococo. La matta sesa davant sin la schlitra ed il chavalier davos ella, enten maun las mastrinas. Sche tut è pront cumenza la Schlittada. Aspectaturs ed aspectaturas applaudeschan e givlan.

En ina schlitra sa chatta la musica da saut che cumenza bainbaud a sunar. Normalmain è l’emprima fermada gia en il proxim vitg. Là vegn bavì vin chaud. Il gentar datti pir a l’ultima staziun avant che turnar. Sa chapescha variescha il menu mintg’onn. La schuppa da giutta però na dastga mai mancar. Tranter las diversas tratgas vegnì sautà e chantà bravamain. En la plipart dals vitgs envida la matta il mat a tschaina suenter il return. Lura sautan ils participants e las participantas anc fin la saira tard.

La motorisaziun ha stgatschà en blers lieus quest bel usit. Insaquants lieus da cura però, sco San Murezzan e Puntraschigna, han puspè laschà reviver questa bella tradiziun. Sper ils indigens sa legran natiralmain er ils numerus turists da quest til allegher.

Festa da cuvitgs

La festa da cuvitgs ha lieu en bunamain tut ils cumins da l’Engiadina Bassa tranter l’emprim’emna da schaner ed il cumenzament da mars. Las preparaziuns per questa festa èn normalmain chaussa da la giuventetgna dal vitg. Ils giuvens e las giuvnas furman or da naiv ina caricatura dal president communal che sa retira, e la vestgeschan cun in frac, in cilinder e la pipa da tubac. Ils mats da scola pli vegls ston lura star guardia e detronisar il ‹capo› pli tard. La festa sezza ha per regla lieu la dumengia suentermezdi. Omadus presidents envidan separadamain la veglia respectivamain la nova autoritad politica ad in bun vin chaud. Cun il sunar dals zains e cun ils bels tuns e suns da la musica instrumentala da la vischnanca sa mova il til festiv lura vers la plazza cadruvi, nua ch’èn sa rimnads l’entira populaziun e varsaquants giasts d’ordaifer. Il vegl capo surdat lura ses uffizi al nov elegì. Sco ceremonia simbolica per quest act dat in dals mats ina ferma frida a la caricatura da naiv, uschia che quella croda giu da ses piedestal e mintgatant aud’ins en quest mument er il clom: «Giu cun el». Probablamain speran ils clamaders sin in meglier succesur.

Il nov capo vegn saramentà, en la pli part dals vitgs succeda quai cun dar il maun. Cun quai è l’act festiv uffizial a fin; il chor, la musica ed ils scolars embelleschan la festa cun lur producziuns e suenter sa renda la populaziun en las ustarias dal vitg. Là offra il cumin la ‹bavarella› usitada. Sco finiziun dal di ha lieu in saut public per giuven e vegl e natiralmain er per admirar il nov president communal sco ‹primballarin› da la vischnanca.

Hom strom

L’emprima sonda da favrer vegn ars a Scuol l’Hom strom, in um da strom da 8,5 m lunghezza e ca. 70 kg pais. L’entira populaziun, accumpagnada savens da glieud d’ordaifer, observa quest spectacul extraordinari.

Davart l’origin da quest usit datti differentas interpretaziuns. Probablamain simbolisescha il fieu da l’Hom strom il laud e l’engraziament a la glisch sco victoria sur da la stgiradetgna.

La sonda marvegl, anc en il stgir, sa radunan ils uffants da las classas sura sin la plazza cadruvi per construir l’Hom strom. Ina pitga da telegraf, perfurada da dus bischens orizontals, vegn vestgida da monas da seghel ch’il scolars e las scolaras cun lur scolast lian davant or. Fin che l’Hom strom è pront, dovri 4–5 da questas stresas da strom. Entant leva il sulegl e stgauda ils mauns e las fatschas marvas dals uffants. Quels beneventan la glisch cun la chanzun ‹l’Hom strom› cumponida e scritta da Men Rauch da Scuol (1888–1959).

Cun chaval e char vegn l’Hom strom lura transportà sin il lieu da sacrifizi. El vegn fitgà là en la terra. Insaquants uffants fan guardia per che l’Hom strom na vegnia betg envidà anticipadamain d’insatgi dals vitgs vischins. Punctualmain a las otg da la saira vegnan bittadas las cullas da fieu bagnadas en petroli vers l’Hom strom. Las flommas sa maglian cun ina sveltezza sco il vent fin a la tschima da l’Hom strom. E quel resplenda lunsch sur la vischnanca or. L’entir spectacul, accumpagnà anc ina giada da la bella chanzun da Men Rauch, cuzza mo 15 minutas. Ma per ils participants ed ils aspectaturs è quest spectacul da glisch e fieu in eveniment nunemblidaivel, ed els s’allegran gia sin il proxim Hom strom.

Il tschaiver da Domat

Il tschaiver da Domat ha veglia tradiziun. Ma l’industrialisaziun dal vitg ha bunamain fatg svanir el. Per quest motiv han ins fundà l’onn 1971 la ‹Societad da schever Quac›. Il Quac ha reactivà il ‹schever› ed igl è stà pussaivel d’integrar perfin ina gronda part dals immigrads interessads en quest vegl usit. ‹Uorden dal Quac› sa numna la distincziun che vegn surdada ad ina burgaisa u in burgais ch’è stà activ (e magari sut critica) durant l’onn sin plaun politic e cultural.

‹Quac› è er il num da la gasetta da tschaiver che la Societad edescha onn per onn e che vegn legida fitg gugent a Domat. Fin uss faschevan quels da Domat trais emnas tschaiver. Dapi la davosa votaziun sa cuntent’ins cun duas emnas, perquai che las bagordas èn vegnidas stanclas e forsa er in pau stuffas da far uschè ditg ‹da sturn›.

La gronda part da las ustarias èn decoradas stupent. Mintgina sut in agen motto. L’avertura dal tschaiver fa il bal costumà da la sonda naira. La culminaziun èn il ‹Margis bel› e la ‹Gievgia grassa›.

Il ‹Margis bel› è il di dals seniors, dals scolarets e da las scolarettas. En in bel til original (ils seniors costumads per lur grond bal ed ils pitschens tenor in tschert motto) van els tras Domat accumpagnads da bler applaus dals aspectaturs.

La ‹Gievgia grassa› è lura la davosa chaschun da far tschaiver a Domat. Gia a las sis da la damaun van ils tamburs ed ils tschivladers tras Domat e prendan tuts or da letg. Suentermezdi ha lieu il grond til da bagordas dals scolars e da las scolaras che fan lur costums / mascras ed accessoris gia mais oravant. L’entir Domat è quel di sin via ed anc blers d’utrò. Bunamain dapertut fatschas rientas – betg il davos tar ils ustiers.

Il Chalandamarz

Avant circa 2000 onns han ils Romans suttamess ils Rets ed han purtà novas isanzas en nossa regiun. Ina da quellas è il Chalandamarz, per latin ‹calandae Martii› (l’emprim di da mars) ch’era il cumenzament da l’onn roman. Quest’isanza è sa mantegnida sco festa d’uffants en l’entira Engiadina, Val Müstair, en Surses e Val d’Alvra. Cun il Chalandamarz vulan il uffants stgatschar l’enviern. Il di da Chalandamarz è in di tut spezial. Cun lur brunsinas, stgellas, talacs, zampugns e plumpas pon ils uffants far tanta canera sco ch’els vulan; dapli canera ch’els fan e pli gronda vigur ch’els han, sperani. Entant ch’il Chalandamarz è en Engiadina, Val Müstair e Val d’Alvra ina festa da mats, pon las mattas da Surses er sa participar. Sco ch’i para prosperava sin terren sursetter cunzunt la schlattaina feminina, uschia ch’i na bastava betg da far il cortegi da Chalandamarz mo cun ils paucs mats existents! Per quest motiv han ins integrà avant bundant ventgatschintg onns er las mattas. E quellas èn vegnidas da cor gugent.

La damaun sa rimnan ils uffants en u davant scola cun lur stgellas, plumpas etc., ornads bunamain da chau fin pe cun flurs da palpiri da saida da tuttas colurs. Mintg’uffant ha sia funcziun. Ils ins represchentan il signun, il zezen, il patrun, il cassier, ils pasturs ed il muvel. En in cortegi fitg colurà van els tras vischnanca, stgatschond l’enviern da mintga chantunada cun chanzuns, stgalinim ed ils schlops da la giaschla. Suenter il cortegi datti in bun gentar. Entant ch’ils uffants da Surses sa rimnan lura en scola per far lur festa cun gieus e saut, van ils Engiadinais (cunzunt quels da Samedan) danovamain sin via cun lur plumpas e rimnan vivondas e raps che vegnan repartids la saira. La festa cun bal e producziuns ha lieu l’emprima dumengia da mars. La culminaziun dal bal dals Samedrins è la polonaisa. Quella fa mintga mat cun la marusa da Chalandamarz ch’ha fatg per el rosas per il cortegi. Sche la musica na fiss betg uschè dad aut, udiss ins segiramain a batter ils cors dals sautunzs e da las sautunzas. Cun chanzuns vegn lura dà cumià al Chalandamarz e sperà che l’enviern tiria las consequenzas e fetschia lieu a la primavaira uschè desiderada.

Mazza, in gieu per umens

Sch’ils prads sa mussan en lur vestgi verd, sch’il favugn buffa tras la val ed il chaud sulegl da primavaira dasda las emprimas flurs che sa stendan sco pitschnas ballarinas da tschaira, lura èsi temp per il gieu da la mazza. Ils mats ed ils umens da l’Engiadina van per lur mazza e lur cullas si surchombras. «Oz suentermezdi en Planturén!», cloma insatgi suenter il predi. En insaquantas vischnancas da l’Engiadina era il gieu da la mazza il segn per l’admissiun da giuvens mats en ‹l’uniun› dals umens. L’usit era pia cumparegliabel cun la confirmaziun, mo en il senn profan.

La mazza ha la furma d’in tgejel e posseda la grondezza d’in maun masculin. Ella è fatga or da lain dir, sco fraissen, fau etc. Mintgatant è ella er platta d’ina vart e da l’autra radunda. Il moni è ca. 70 cm e deriva per il solit dal lantagen, ina planta fitg elastica e robusta. Ils umens da l’Engiadin’Ota gievan pli baud fin en la Val dal Rain per tagliar la roma dal lantagen. Las cullas per il gieu era la lavur dal roder dal lieu. El prendeva il lain dal badugn, dal pairer u er da l’ogn. La culla ha in diameter da 6 cm, ella sto avair ina colur che sa distingua dal terren e posseder in auter lain che la mazza sezza.

Suenter gentar sa mettan umens e mats sin via cun lur mazzas sin las spatlas. La concurrenza ha lieu sin in prà ordaifer la vischnanca. Il gieu pretenda blera forza, in bun schlantsch e grond inschign. Las reglas èn simplas e sumeglian quellas da golf. Per regla datti duas equipas che giogan ina cunter l’autra. Las equipas vegnan furmadas tras trair la sort u dumbrar ora.

Lura cumenza il gieu cun il meglier da mintg’equipa. Quel bitta la culla en l’aria, sco tar il baseball american, e dirigia ella cun la mazza en direcziun dal punct da destinaziun: ina rusna, in term u in pal da l’autra vart dal prà. Sche la culla na sgola betg bain – in uschenumnà buc – u sch’ella sgola sin in dals tschertgels preparads, lura dastga il giugader repeter sia frida.

Il gieu va vi e nà. Ina culla vegn bittada vinavant dals giugaders u mintga giugader bitta l’atgna culla. En l’emprima varianta gudogna quell’equipa che cuntanscha il punct da destinaziun cun las pli paucas fridas, tar la segunda varianta vegni dumbrà tenor puncts. Questa regla da basa variescha da vitg tar vitg.

La terra savura da primavaira, l’En è gia daditg sa deliberà da la grossa cuverta da glatsch e cula tranter l’ogna che stat en plaina flur. Il gieu è a fin. Ils mats ed umens van a chasa cun lur mazzas e las mettan si surchombras per il proxim onn.

Il cumin da la Cadi

Il cumin da la Cadi è ina veglia tradiziun che datescha dal 13avel tschientaner. Fin l’onn 1472 numnava l’avat da Mustér il mastral. Da quel temp avev’il cumin anc lieu glindesdi Tschuncaisma e betg sco pli tard l’emprima dumengia da matg.

Il cumin da la Cadi è in eveniment tut spezial che na fascinescha betg mo ils votants e las votantas dal circul, ma bainsavens er blera glieud d’utrò. Sch’i fa bell’aura sa radunan blers aspectaturs per quest spectacul singular a Mustér. Ils zains resunan tras la val ed annunzian l’eveniment impurtant. Il til dals uffizials sa mova vers la claustra. La persuna la pli impurtanta è natiralmain il mastral che sesa en ses mantè cotschen sin in bel chaval e salida da tuttas varts. El vegn circumdà da l’uschenumnà ‹stab da cumin› che sa clamava pli baud ‹bargada da l’avat›. Quatter umens (las dunnas n’èn anc betg vegnidas integradas!) cun chautschas curtas e giacca lunga han l’onur da quest titel. Lur vestgids portan las colurs dal cumin da la Cadi: cotschen e verd. Quels quatter èn: il picher, il fiffer ed ils dus tamburs. Els furman la guardia d’onur dal mastral. In’autra persuna impurtanta è il salter. El dastga er ir a chaval ed è decorà cun il mantè uffizial cotschen e verd e porta la spada sco simbol da pussanza e dretg sur vita e mort.

Davant la claustra vegn il til beneventà da l’avat, avant ch’ins sa renda sin il prà, nua che la ‹buora› è gia semtgada. Suenter ils numerus pleds èsi temp per l’elecziun. Hai dapli candidats e candidatas che posts vacants, daventi interessant. Ils aderents sustegnan lur candidat/a cun ils pleds: «si cun el/ella!» entant ch’il cuntracandidat vegn sbandì cun ils pleds: «giu cun el». La finala vegn elegì auzond il maun dretg. Ils victurs survegnan in grond applaus. Suenter la fin da tuttas ceremonias tipicas per il cumin vegn il nov mastral accumpagnà a chasa, nua che la ‹mastralessa› al spetga gia sin porta. I vegn fatg festa ed auzà ils magiels sin ina buna perioda d’uffizi. Quest di resuna sa chapescha er la veglia chanzun dal cumin da la Cadi, scritta dal poet Carli Fry e cumponida da Duri Sialm. Ella finescha cun ils pleds: «in stat per tuts e tuts per in, il vegl cumin nus protegin».

Suenter che las dunnas han era access a quests gremis e dastgan eleger e vegnir elegidas han ins midà il text da la chanzun, uschia che betg mo ils libers umens da cumin pon defender lur val, vitg ed aclaun (quai il cumenzament da l’emprima strofa) mabain er las dunnas.

[Remartga: La tschentada da cumin da la Cadi è vegnida abolida l’onn 2000].

Las Mintinedas

Las Mintinedas enconuscha probablamain mintga Surmiran/a, cunzunt las dunnas maridadas da questa val, ma sur il cunfins na vegn ins betg ad avair udì bler da quest usit da nozzas.

‹Las Mintinedas› sa cloma ina chanzun che vegn chantada per la spusa sco chanzun da cumià. La saira da nozzas sa renda l’uniun da giuventetgna, a la quala la spusa fascheva part, al lieu da festa dals spusads e chanta questa chanzun suenter la tschaina. Las sis strofas tematiseschan il cumià dals geniturs, dals fragliuns e da la giuventetgna insumma. Pli baud eri tradiziun che la dunna steva suenter la maridaglia tar ils geniturs da ses um, e cunquai abitava ella er ensemen cun quinads e quinadas. Probablamain n’era quai betg adina fitg simpel e per quest motiv n’è la chanzun er betg da tempra allegra, mabain fitg melanconica. La spusa e ses parents perdan savens in u tschel larmin udind questa bellezza chanzun pesanta.

Ins suppona che la chanzun derivia oriundamain da la vischnanca da Murmarera e ch’ella saja suenter vegnida exportada en ils ulteriurs vitgs dal Surses. I dat er differentas furmas e variaziuns da questa chanzun, la pli bella è dentant (e quai na pretendan betg mo quels da Murmarera) la versiun da Murmarera, perquai ch’ella è perditga da questa bellezza lingua cun ses suns puters, talians e surmirans.

Pli baud na vegnivan las Mintinedas betg chantadas il di da nozzas, mabain la dumengia precedenta. Il spus purscheva las bavrondas e cun quest’occasiun vegniva chantada questa chanzun. Per regla sa radunava la giuventetgna davant l’isch-chasa da la spusa. Il president u ‹priur› da l’uniun intunava mintga construcziun cun vusch sonora e ferma ed ils giuvens e las giuvnas e l’entir pievel preschent repetivan las strofas. Suenter la chanzun vegniva bavì e mangià e stà da cumpagnia fin la saira tard u la damaun baud, tut tenor co ch’ins interpretescha las uras. Betg darar devi suenter ina tala festa puspè novs pèrs, uschia che las proximas Mintinedas stevan gia davant porta.

Co che noss tats e tattas faschevan nozzas

Las preparaziuns per las nozzas cumenzavan cun ir a far las cumissiuns. En la val Schons na devi da lez temp (ca. 1870) anc naginas stizuns, uschia che la gronda part dals nozzadurs gievan ora Cuira. Cunquai ch’ils automobils n’eran anc betg en moda, gievan blers a chaval. L’emprima cumpra ch’els faschevan era l’anè per la spusa. Il spus na purtava betg anè da lez temp. Lura cumprava la spusa er la taila per ses vestgi e tut quai ch’era necessari per il di da nozzas.

Otg dis avant las nozzas deva la spusa il café da spusa ed envidava tut sias amias, ondas, cusrinas e vischinas, insumma tut las dunnas e mattas ch’avevan gì quità per ella durant sia giuventetgna. Il spus n’era betg preschent tar questa festina.

Insaquants dis avant las nozzas vegniva il spus per sia spusa. I n’era betg usit che la spusa fiss ida suletta tar el, senza spetgar ses um futur. Tranter stgir e cler gieva la spusa lura or da chasa dals ses, suenter avair dà adia ad els cun larmas en ils egls. Ils emprims dis en la chasa dal spus eran emplenids cun blera lavur per las nozzas.

Il vestgi da la spusa era nair. Ella possedeva er in tschupè, ma nagin vel. Ils spus da quel temp regalavan a lur dunnas futuras bellas rintgas, chadainas custaivlas e broschas preziusas. La gronda part da quest cliniez derivava da la Russia, da l’America u da l’Ungaria. Il spus sez era vestgì fitg simpel. El stueva sa metter en chautschas grischas tessidas sez e purtava in tschop nair da launa.

Il di da nozzas era bunamain adina ina dumengia. La damaun gievan il spus e la spusa cun las perditgas ‹tar il civil›. Dentant sa radunavan ils envidads en chasa. Da quel temp fascheva la glieud las nozzas adina en l’atgna chasa. Avant ch’ir en baselgia devi vin per ils preschents. Mintga matta giuvna envidada metteva si ad in u plirs giuvens ina bella flur. Avant ch’ir a predi devan il spus e la spusa adia a mintgin. Lura gievan els en baselgia. Ordavant gieva il preditgant cun il spus, suandà da la spusa cun sias duas perditgas. Las perditgas eran adina dus umens.

En baselgia chantavan ils preschents in choral. Suenter che la ceremonia era a fin, turnavan tuts en la medema successiun a chasa. Er uss gieva il spus anc adina cun il preditgant e betg cun sia dunna. Il til vegniva accumpagnà d’in ramplunim pauc fin. Ils giuvens avevan da sajettar cun lur buis u er cun las pistolas.

Arrivads avant chasa, stevan tuts eri. Ina giuvna vegniva ord chasa cun magiels vin per retschaiver la spusa. Suenter avair bavì vin, gieva la cumpagnia en chasa e sa metteva davos maisa. Là vegniva servì tratga suenter tratga. Il mangiar n’era dentant betg il pli impurtant vi da questa festa. Cun tensiun spetgavan ils nozzadurs ils pleds, ‹parolas bain furmadas›. Normalmain fascheva il padrin l’entschatta, suandà da giuvens e vegls.

Per il pli eran quests pleds leghers e divertents. Tranteren resunavan chanzuns che vegnivan e gievan a cor. Cunter saira lura era la festa a fin. La spusa na laschava betg ir il preditgant e las perditgas senza in bel regal: in fazielet da nas cotschen.

Sontgilcrest

La gievgia da l’emna suenter Tschuncaisma è il firà da Sontgilcrest. Questa festa da la Baselgia catolica regorda al sacrament da l’altar da Jesus Cristus durant la sontga Tschaina. La processiun da Sontgilcrest en onur da l’eucaristia deriva da la segunda mesadad dal 13avel tschientaner. Pli baud vegnivan fatg a Mustér duas processiuns. Quella da la claustra vegniva fatga la gievgia, damai propi il di da Sontgilcrest. Ella manava davent da la claustra vers il center dal vitg e da là vinavant aval. L’autra processiun, quella da la baselgia parochiala Son Gion Battesta, aveva lieu la dumengia sisur. Durant che la claustra fascheva processiun cun students, cun il chor en chamischas alvas etc., vegniva quella da Son Gion accumpagnada da la parada da mats. La parada – uschia vegn numnà il til festiv da la cumpagnia da mats – na dastgava mai mancar.

Sper ils trais altars gronds che vegnivan preparads mintgamai per la singula processiun devi anc las decoraziuns individualas sper via. Mintga famiglia ch’abitava sper via pustava davant l’isch-chasa statuas e maletgs e flurs sternidas per terra. Entant che la processiun da Son Gion n’exista betg pli, vegn quella da la claustra fatga onn per onn, però impedescha il traffic da sa render sin via principala.

A Domat è la processiun da Sontgilcrest in eveniment zunt impurtant per l’entira vischnanca. Gia il di avant vegn la via principala ornada cun pignols e plantas da tuttas grondezzas. La gievgia marvegl vegn lura la via cuverta spessamain cun dascha. I para sco sch’in tarpun gross verd sa stendess tras il vitg da Domat. Durant la processiun vegn il traffic devià. Ils da Domat na sa suttamettan betg a las circumstanzas modernas.

La processiun vegn accumpagnada da la musica da Domat, dals tamburs e natiralmain er qua da la parada da mats. Tgi che na participescha betg a la processiun sa chatta a l’ur da la via per contemplar quest spectacul extraordinari. Nauschas lieungas pretendan che quest spectacul na saja betg pli ina processiun, mabain ina parada da las uniuns da Domat ed ina show da moda. Malgrà la critica na sa laschan ils parochians e las parochianas da Domat betg irritar. Per els è la processiun tradiziunala in punct culminant da lur festas sacralas.

A Tinizong è la festa da Sontgilcrest cunzunt er ina festa da las flurs. Las mattas da la scola primara rimnan chanasters plain chaus da flurs ed als bittan sin via durant processiun. Sco a Mustér e Domat hai er a Tinizong varsaquants altars ornads excellentamain. Davant mintg’altar sa ferma la processiun per purtar laud a Cristus ed als sontgs.

Suenter la processiun paran las vias d’esser ina gronda horticultura, mo che las flurs èn bravamain smatgadas. Lur odur dentant sa derasa tras vischnanca e sveglia il desideri per dis pli chauds e pli lungs.

La chargiada d’alp

La chargiada d’alp è (stada) in impurtant eveniment en la vita da mintga pur. Igl è il mument, nua ch’el dat ses muvel, ses possess, sia luschezza or da maun e surdat ses animals ch’el ha gugent per trais mais a la tgira dad auters. El enconuscha ils privels, als quals ses muvel è exponì si d’alp: il privel da malauras, il privel da crudar e da malsogna. Pli baud vegniva anc vitiers la tema d’animals stgarpants. Sper questas sfidas temev’ins pli baud er ils pli differents fenomens sco nauschaspierts, demunis, cobolds e strias. Bleras isanzas enturn la chargiada d’alp èn daventadas cun il temp usits cristians ed acts religius. Oriundamain han quels dentant bunamain tuts in origin pajaun ch’è vegnì cristianisà cun ils onns.

La gronda part dals privels en las alps, dals quals ins discurriva bler ed enten ils quals ins crajeva pli u main ferm, eran fitg savens mo imaginaziun u pura superstiziun. Latiers tutgan las ditgas da las tschalereras. Quai eran ina spezia da strias che chaschunavan bler dischurden en las alps, senza dentant far bler donn.

A quants privels ch’ils pasturs d’alp e lur muntanera eran exposts e da tge sort che quels privels eran, illustrescha l’Ave Maria dals signuns. Qua vegni urà che Nossegner e ses sontgs pertgirian da «tuns e malauras, da pruginas e scheliras, da mala glieud e da mala biestga, da fieu e flommas, da crappa e tempestas, da muria e da tentaziuns dal nauschaspiert».

En terra rumantscha devi e datti ina partida usits e rituals superstizius che stattan en connex cun la chargiada d’alp. I sa tracta da rituals per il temp da midada. Quests rituals èn atgnamain mo meds da protecziun.

Sco en auters lieus devi er en nossas regiuns tscherts temps magics. Per exempel aveva il Venderdi sontg ina grond’impurtanza. Ins pretendeva ch’ins duai nudar ils animals quel di, lura vegnian els sauns a chasa. Auters dis vegnivan tegnids per disfavuraivels per la chargiada, uschia il glindesdi ed il venderdi. Areguard il termin da la chargiada guardav’ins gia ils 6 da mars sin l’aura e scheva: sch’i fa bell’aura son Fridulin, pon ins chargiar baud las alps. Er il di da sontg Antoni (13 da zercladur) valeva – almain en la Cadi – sco in di disfavuraivel per chargiar las alps, pertge ch’i dettia naiv.

En il pajanissem duvrav’ins tscherts pleds da scungiraziun. Ina parallela chattain nus en l’Ave Maria dals signuns. Quest’uraziun, oriundamain probablamain surpigliada dals pajauns, ha survegnì in plaz en il bun usit popular religius. In med spezial da fugentar ils demunis e nauschaspierts e da tegnair davent lur influenzas maliziusas è en il pajanissem il far caneras. In relict da quai è anc oz il Chalandamarz che vegn cultivà en Surmeir ed en Engiadina.

Sco ensaina per ina buna u nauscha stad valeva il di ch’ins chargiava las nursas. Ins sa basava sin la devisa: beschlan las nursas fitg cur ch’ellas van ad alp, datti ina dira stad.

Processiun da son Mudest a Sumvitg

La legenda da ca. 600 suenter Cristus raquinta da Modestus e Kreszentia sco educaturs spiertals da son Vitus. Quests trais cristians derivan da la Sicilia ed èn vegnids per la vita sco martirs.

Il cult da son Mudest ha prendì si’entschatta enturn l’onn 1755 sco ch’in document autentic raquinta. Pelegrins da Sumvitg èn viagiads a Roma per las reliquias dal sontg da la Sicilia. Enturn l’onn 1791 è lura vegnì scrit la ‹canzun de sogn Mudest› d’in autur nunenconuschent. Questa chanzun cumpiglia 29 strofas.

La processiun d’ozendi ha lieu la dumengia suenter ils 15 da zercladur. Ella è structurada sumegliant a las ulteriuras processiuns da quel gener, p.ex. la processiun da son Placi a Mustér. Il cumenzament da la processiun fa l’uniun da musica da Sumvitg, suandada da la cumpagnia da mats cun sias unifurmas tradiziunalas. La ‹cumpagnia› vegn accumpagnada da bandierels e tamburs e dirigida d’in chapitani da mats e ses suppleant. Omadus èn vestgids cun la veglia unifurma federala dal 1914. A questa parada suondan ils uffants da scola e las mattas or da scola. Suenter suondan diversas gruppas da purtaders da reliquias e da statuas. Tranter quellas èn da chattar: ina statua dal martir Sebastianus, ina gronda statua da sontg Antoni e la statua da sontga Maria. Quella vegn purtada da sis giuvnas, las qualas vegnan accumpagnadas da mattas da scola en vestgids alvs. A questa gruppa suonda il coc da la processiun cun il sontg sicilian. Il pompus catafalc vegn purtà da sis umens vestgids en nair. Quests sis umens simboliseschan ils pelegrins da Roma. Suenter suondan ils plevons cun ils ministrants ed il predicatur da festa sut il baldachin. A la cua da la processiun sa chattan numerusas dunnas e blers umens; glieud da la vischnanca, giasts e pelegrins.

I n’è betg enconuschent cur ch’ha gì lieu l’emprima processiun a Sumvitg. Probablamain vegn quai dentant ad esser stà a l’entschatta dal 18avel tschientaner. La processiun n’aveva betg lieu mo ina giada ad onn, mabain per diversas occasiuns sco temps da gronda miseria, malauras e setgiras. En quests temps da crisa era la processiun betg talmain pompusa, mabain simpla e modesta. I na sa tractava betg da mussar la traglischur, mabain vegniva dumandà per agid. Il center simbolic da mintga processiun era dentant adina la figura da son Mudest. Ins aveva gronda fidanza en il suffragi da quest sontg. Perfin ils purs refurmads dals cumins vischins guardavan plain speranza vers Sumvitg durant ina processiun per la plievgia desiderada.

Il caracter religius da quest usit è sa mantegnì fin il di dad oz. Daspera furma l’usit dentant er ina part da la gronda tradiziun culturala da questa vischnanca.

L’um-crap e ses misteri

Sche nus faschain turas en las muntognas entupain nus savens questas figuras imposantas a l’ur da nossa senda, sin il spitg d’ina muntogna u en in lieu expost cun ina bellezza vista sur la val.

Tgi ch’ha vairamain construì ils emprims umens-crap na san ins betg dir definitivamain. En mintga cas s’occupan ils pasturs e las pasturas anc oz da questas figuras, las cuntschan e las tgiran il pli bain pussaivel. Ins suppona ch’ils signuns, ils zezens e lur gidanters sajan stads ils ‹inventaders› dals umens-crap.

Ils umens-crap sa chattan savens en in lieu expost ed i para sco sch’els fissan construids tranter tschiel e terra. D’ina vart stattan els bain francads sin il terren, da l’auter maun s’auzan els maiestusamain vers tschiel. L’um-crap para in esser uman, ma er suruman. Dal lontan e tut tenor sco che l’aura sa preschenta, paran questas figuras d’esser en moviment. E savens crajan ils viandants che questas figuras da crap sajan in animal selvadi u forsa in carstgaun.

I dat umens-crap radunds e da quels quaders. Ils quaders paran d’esser ils pli vegls. L’autezza da questas figuras tanscha da 1,5 a 4 meters. Per construir in um-crap da 4 meters autezza eri necessari da procurar per ina stgala da ladritsch. Sper l’um-crap che stat e steva sulet sin in spitg datti er il pèr u perfin il trio. In tal trio datti p.ex. sin l’Alp Lumpegna sur Mustér.

Differents pasturs han raquintà ch’avant bundant 80 onns sajan vegnids construids novs umens-crap. Normalmain han ils pasturs e las pasturas però tgirà ils vegls, damai quels ch’han ina vegliadetgna remartgabla – ins suppona da plirs tschientaners. En la litteratura rumantscha legian ins dentant tant sco nagut da questas creatiras mirvegliusas.

Tge funcziun che l’um-crap aveva per propi na san ins betg respunder definitivamain. Era el punct d’orientaziun per ils viandants, ils pasturs ed ils muntagnards insumma? Han els mussà la via als martgadants sur il pass? Eran els forsa simplamain il product dal passatemp usual dals pasturs e dal persunal d’alp?

Er qua na datti betg ina resposta absoluta. Ma sco ch’igl è enconuschent, era la populaziun muntagnarda fitg superstiziusa. Probablamain simbolisava l’um-crap pressapauc il medem sco il tun amiaivel da la tiba: protecziun e defensiun.

Singuls umens-crap (perfin intginas dunnas-crap datti) èn vegnids erigids ils ultims onns sco simbol per proteger las alps da destrucziun tras ils carstgauns.

Pangronds

A Scuol ha survivì ina veglia isanza dal di da firà da Nadal, il di da Son Steffan. Ils mats da mintga classa da scola van suenter gentar enturn en vischnanca cun lur schlitra. Els van tar mintga chasa, en la quala abitescha ina da lur conscolaras. Suenter avair udì il clom dals mats: «Pangrond» e ses num, vegn la matta ora sin la sava da l’isch, nua ch’ils mats èn sa radunads. Ella surdat senza perder gronds pleds il pangrond a ses preferì. La tensiun è qua adina gronda e mintgin sa fa ses patratgs sco per exempel: «A tgi dat Annina quest onn il pangrond? Jau avess grond plaschair d’al survegnir dad ella!» u lura forsa er «Speranza n’al survegn jau betg da Ladina, quella al duess dar ad in auter».

Il mat tschernì – forsa è el superbi e schizunt irrità – prenda il pangrond ed engrazia gentilmain. Il pangrond vegn mess en in grond satg ch’in dals mats porta cun sai. Ils mats van lura vinavant fin tar la proxima conscolara. Suenter avair visità mintgina van els a mangiar la marenda. Quai è per regla mintg’onn tar in auter mat. Qua vegn dà giu il satg cun ils pangronds. Entant èn las mattas er vegnidas al lieu. Ellas sa postan davos maisa, mintgina sper ses preferì. Ma avant che mangiar la marenda va l’entira cumpagnia per l’emprima giada cun la schlitra. Mintga mat sesa cun quella matta ch’al ha dà il pangrond. Natiralmain vegnì avant qua u là ch’in mat ha survegnì plirs pangronds ed in auter forsa nagins. Quai po dar problems da plazza sin la schlitra. Per ‹dumagnar› questa situaziun in pau penibla, prendan ils mats cun pliras marusas ina per cursa u ‹surlaschan› excepziunalmain ina da ‹lur› mattas ad in auter per ir ina giada cun la schlitra.

Suenter esser schlittà insaquantas giadas sa rendan tuts puspè al lieu da la marenda. La spaisa principala è qua natiralmain il pangrond, quai è il paun cun paira che vegn preparà sco flettas-paun cun paintg. Mintgatant datti er tarschola e vitiers in bun cacau chaud. Ils uffants e giuvenils (quest usit cumpiglia tut ils scolars e las scolaras da l’emprima classa primara fin a la davosa classa dal stgalim superiur) mangian per regla detg bain, pertge che l’aria fraida da fin december e forsa er la generusadad fan fom. Suenter la marenda cuntinuescha la schlittada fin la saira. Tut tenor la vegliadetgna da las scolaras e dals scolars ston els ir a chasa gia detg baud u pon star in pau pli ditg. En mintga cas èsi lur festa e quai san els appreziar.

Natiralmain vegn er quest’isanza influenzada per part dal mund modern, uschia ch’i dat ‹pangronds› cun variaziun. Avant marenda vegnì bain ì cun schlitra, ma suenter fan insaquantas classas ina disco. Quella vegn fatga en in lieu privat u lura en chasa da scola. En mintga cas guardan ils uffants / giuvenils ch’els vegnan da far ina bella festa tenor lur gust e basegn. Mintgatant datti or da singuls pèrins dal di da pangronds ina marusaglia che cuzza fin en per l’onn nov e tgi sa, forsa er per pli ditg.

Indicaziuns bibliograficas

Usits rumantschs, cumparids en: Terra Grischuna nr. 1/1991 – nr. 6/1993. Redacziun: Annalisa Schaniel (LR); illustraziuns: Peter Haas. Maletg da cuverta: Claudio Schneider / CC BY-SA 4.0 / cropped. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).