16 d’avust 2008, 12:58

Diari or da China

Cura che Erwin Ardüser ha savì che jau represchent – per incumbensa e cun pensums da Berna – la SRG SSR idée suisse a l’olimpiada a Beijing, ha el dumandà mai da collavurar cun RTR, per exempel cun in curt diari sin www.rtr.ch.

In diari va bain per mai. El cuntegna elements subjectivs e persunals e n’è betg ina lavur schurnalistica per propi. Dals ‹fatgs› olimpics sco tals rapportan gea – sco vus savais – Georgina Janki e Roger Alig per RTR directamain da Beijing e dasper els anc bleras autras schurnalistas (e sa chapescha er schurnalists) da la SRG per ils ulteriurs programs sin SF, SR DRS, RTSI e.a. En tut lavuran durant ils gieus olimpics 148 persunas da la SRG SSR a Beijing.

Dovri tantas persunas sin il lieu? Sa chapescha! Co auter vulessan nus esser autentics en nossas emissiuns? E po er RTR sa prestar da trametter redacturas ad in tal eveniment? Pertge betg? RTR è in’unitad d’interpresa da la SRG. Nossas finanzas vegnan or da la medema cassa sco quellas per SF, nus vulain far in schurnalissem professiunal ed almain uschè bun sco ils auters radios da la SRG. Pia duvrain er nus persunas al lieu. La preschientscha a Beijing vegn organisada e pajada da la BUS, la Business Unit Sport da la SRG SSR. Quella resguarda adina commensuradamain er RTR per las grondas occurrenzas sportivas. Quai è idée suisse vivida.

En mes diari pudais vus leger da mias observaziuns ed impressiuns, da mes patratgs e mes sentiments a l’olimpiada e durant in’emna viadi tras la China. La primavaira aveva in giuven sportist Tambornino da Trun scrit in diari en ‹La Quotidiana› da ses viadi sportiv en China. Jau – ed er Rita ch’accumpogna mai – avain legì quel cun gust. Forsa ch’er mias remartgas chattan lecturas e lecturs sin www.rtr.ch.

17 d’avust 2008, 13:01

L’arrivada en China

Il mund è pitschen, sco ch’ins sa. Tuttina èn ins mintga giada surstà, quant spert ch’ins va quant lunsch. Beijing è gnanc in di davent dal Grischun. Temp en l’eroplan en tut: circa endisch uras, plus ir cun il tren a Turitg e star enturn anc set uras. Sch’ins sgola vers saira da Londra sur Danemarc, Son Petersburg, sur l’Ural, las immensas cuntradas da la Sibiria e la Mongolia vers la China sgol ins la notg ed encunter al nov di. La notg è curta. Gia vers mesanotg ves ins en l’ost l’aurora ed i vegn cler. Cura che nus ans tschantain a Beijing mussa mia ura temp grischun: las trais da la notg. En China èsi dentant las nov.

Immediat dattan las dimensiuns immensas en egl. L’eroport, in cumplex imposant, construì per gronda part da l’architect englais Norman Forster, è per lunsch il pli spazius che jau hai vis insacura. Simplamain immens, ed er concepì immens bain. Quai che tschiffa: l’architect ha chattà ina simbiosa d’architectura moderna cun elements da quai ch’ins s’imaginescha sco tipic chinais. In monument dal temp, creschì or da la tradiziun da la China.

Staziun da metro a l’eroport da Beijing (Foto: 颐园新居 / CC BY-SA 3.0)

18 d’avust 2008, 18:09

Impressiuns da la citad e dal sport

Gia ier saira sun jau stà en il Center da medias internaziunal da l’olimpiada IBC, nua che la SRG SRR ha ses locals per schurnalistas e schurnalists. «Per vesair, sch’i plova u dat sulegl», di l’assistenta dal schef da project, Daniela Brunner, «ston ins vegnir da stgala si ed ir ordadora». Tut ils locals che la SRG ha affittà èn sutterrans. En ils plauns sur terra èn il ZDF/ARD, BBC, France 2 e 3, RAI e TVE da la Spagna. Ins è tuttina cuntent. La gronda part dal temp da lavur èn nossas redacturas e redacturs oramai als lieus d’acziun, ils gronds stadions da sport. «Ils Rumantschs han ina ferma delegaziun», di dunna Brunner. Dasper ‹ils noss›, Georgina e Roger, èn anc auters Rumantschs qua a Beijing per SF, da quai dentant forsa in auter di.

Bird’s nest – il Stadion naziunal erigì da Herzog & de Meuron (Foto: Peter23 / CC BY 2.5)

Gia l’avantmezdi sun jau stà en il Stadion. Cura ch’ins vegn si encunter quest edifizi èn ins tschiffà da sia grondezza e lingieradad robusta. Maiestus, modest e misterius en ina. Endadens sa chattan 90 000 persunas gia a las diesch da la damaun! Suentermezdi giain nus a guardar las concurrenzas da nudar sincron en il Center aquatic. Er qua in bajetg imposant, pli che plain cura che las nudadras cumenzan. «In bi mirar», schess ins en sursilvan.

Nudar a moda sincrona, far exact ils medems moviments sco la partenaria. Davos quai che las nudadras preschentan stattan onns ed onns d’exercizi. Disciplina, repeter e repeter, curreger e curreger. Sincron ha da far insatge cun clon, cun simmetria perfetga, cun ina copia l’in da l’auter. Insatge – en mes egls – in pau inuman, encunter nossa natira. Mintgin da nus è in pau auter, ha in auter ritmus e tempo, fa gests e pass pli lungs e pli curts. Quai è noss’individualitad, quai fa part da noss’identitad, da quai che nus essan. Nudar sincron: jau sun impressiunà tge ch’è pussaivel e tge qualitad artistica che quest sport ha. Las Svizras dattan tut.

Center aquatic en construcziun (Foto: Angus / CC BY 2.0)

Suenter giain nus cun la metro en il center da la citad. Igl è ina metro schubra sco mai, bain organisada. Ed igl ha massas e massas da glieud. Rita ed jau essan ils sulets grischs e dal vest. Ins guarda sin nus sco quai che nus guardavan pli baud sin ils nairs tar nus. La societad chinaisa n’è betg multiculturala sco quella en la metro a Berlin u a Paris. Ils da Beijing èn tranter els. Esters èn en la metro er durant l’olimpiada sco ‹quacs alvs›.

Sin la Plazza da Tien’anmen avant la ‹Porta da la pasch celestiala› sa stauschan fullas. Da l’autra vart da la via è il Mausoleum da Mao. Quel guntgin nus per ir en il Center naziunal dals arts perfurmativs, la sala da musica ed opera imposanta che l’architect franzos Andreu ha construì avant paucs onns. En quella han plazza passa 5000 persunas. Il cumplex è circumdà d’aua. Nus avain difficultads da chattar l’entrada. Cura che nus entrain è tut sold off, gia dapi emnas.

Per finir anc l’aria: quella è meglra che quai ch’ins ha temì.

Plazza da Tien’anmen e Mausoleum da Mao (Foto: Nowozin / CC BY-SA 3.0)

19 d’avust 2008, 14:08

In mez milliun Chinais lavuran per ils gieus olimpics

Var 100 000 voluntaris lavuran per l’olimpiada, exclusivamain glieud giuvna. Els sa legran da cussegliar e da discurrer cun ins. Donn che mo paucs san in pau andant englais, vi da la buna veglia na manchi betg. Els èn vesaivlamain superbis da lur olimpiada e cuntents da represchentar quella. Anc mai ha insatgi prendì encunter cun tant interess mia carta da visita. Quellas vegnan rimnadas sco trofeas. Bun che Maurus Dosch ha extra fatg per mai talas en versiun rumantscha e chinaisa. Mez Beijing sa gia dal rumantsch e da la Svizra! Franc che l’in u l’auter vegn a consultar google per savair dapli e sa tschenta forsa schizunt sin www.rtr.ch.

Cun ina gruppa hai jau discutà da las minoritads. Els han il sentiment che la China fetschia er bler per sias minoritads. Sch’ins sa dentant che la gruppa d’uffants che dueva represchentar las minoritads en l’act d’avertura da l’olimpiada sa cumponiva sulettamain d’uffants da la gronda maioritad chinaisa, han ins dubi da quai ch’ils voluntaris san. Ni pretendan nossas medias forsa chaussas nunexactas? Sche jau pens a quai che jau hai legì avant che vegnir qua e cumparegl cun quai che jau ves uss, sun jau mintgatant malsegir. Davos las grondas paraids cun l’inscripziun One World One Dream en bleras linguas na sa zuppan per regla betg miserablas baraccas (sco che jau hai legì en ina gasetta svizra), mabain il pli savens plazzals da construcziun per novs edifizis.

Dasper ils 100 000 voluntaris engaschads directamain per occurrenzas olimpicas datti anc 400 000 persunas en l’entir Beijing che s’occupan il mument mo cun l’olimpiada. Quai raquinta in student che stat avant l’entrada da la halla da pingpong. El accumpogna nus tras diversas giassas fin ad ina staziun da taxis.

Per gnanc 10 francs (60 yuans) van ins quasi in’ura cun taxi. Il traffic funcziuna il mument bain, strusch ch’ins stat colonna. La citad da Beijing ha passa 16 milliuns abitants, pli che duas giadas tants sco l’entira Svizra. Las chasas autas èn construidas en gruppas serradas, tranter quellas datti spazis cun plantas. Dapi 30 onns datti ina planisaziun urbanistica severa. Ins vesa l’effect, er a favur da la qualitad d’abitar. En ils quartiers vegls èn las chasas pli bassas e pli da spess.

Aua para Beijing d’avair avunda. En l’hotel vegn l’aua da la duscha or da trais spinas. En mintga tualetta publica aua a discreziun. Tgisà sche tuts 16 milliuns abitants han tant’aua a disposiziun?

Beijing, il district d’abitar Chaoyang (Foto: PD)

20 d’avust 2008, 13:55

Las pajas a Beijing e la China sa mida en ina societad da consum

Interessantas discussiuns durant tschaina ier saira en il House of Switzerland. Il president da la Swiss Society Beijing SSB (Marcel Greenberg) raquinta da las activitads da commembers da la societad. Svizzers lavuran qua en bancas, assicuranzas, sco commerziants e cussegliaders tecnics e da svilup. La banca UBS ha qua enturn 400 posts da lavur, dentant mo fitg paucs Svizzers.

E co èn las pajas a Beijing? In lavurer gudogna 1500 yuans, in manischunz da bus ca. 2000, in scolast enturn 2500, in pensiunà retschaiva dal stadi 90 yuans. Las cifras èn da parter cun 6 per avair francs svizzers. Sa chapescha ch’ils custs da viver èn er bler pli bass ch’en Svizra. Tuttina: las pajas èn bassas e las cundiziuns da lavur pari difficilas. I dat dentant er adina dapli persunas che vegnan ritgas en China. Quellas inscuntr’ins en ils stadions olimpics, en ils hotels internaziunals ed en buns restaurants.

Tenor ils cudeschs da viadi stuess ins exnum visitar a Beijing: la Plazza Tian’anmen (il center simbolic da l’entira China); il Mausoleum da Mao (il mitus Mao resta, er sch’ils biografs Jung Chang/Jon Halliday pretendan ch’el haja 70 milliuns morts sin sia conscienza); la Citad scumandada cun ils palazs imperials dal 15avel tschientaner; ils differents tempels e sa chapescha il Mir chinais. Ier ed oz avain nus visità da questas attracziuns turisticas ed inscuntrà millis visitadras e visitaders, ma quasi be Chinais.

La Citad scumandada (Foto: mingzi zhongqiu / CC BY-SA 2.0)

Las restricziuns da visas han gì in effect vesaivel. Noss hotel para per bler betg plain, restaurant e bar èn quasi vids l’entir di. Sco las medias chinaisas rapportan, pertutga quai betg be noss hotel. Blers han fatg grondas investiziuns. Ma a la fin resta forsa frustraziun. Var 450 000 turists internaziunals sin la populaziun da Beijing da 16 milliuns fan ca. 3 %. Nagina cumparegliaziun cun San Murezzan.

La China sa mida en ina societad da consum. Dasper ils novissims centers da cumpra a Beijing èn il Jelmoli u il Globus a Turitg butias modestas. En ils supermoderns stores e shopping malls pon ins cumprar tuts products e tuttas marcas e labels da prestige da l’entir mund e quai en original almain uschè char sco tar nus. Il stadi quinta 20 % taxa da luxus. Las copias datti er, dentant en auters lieus e per pretschs bass e da martgadar. En las butias da luxus hai dapli persunal che clientella. Ellas sajan in’investiziun en l’avegnir. Ils Chinais ston anc vegnir cundiziunads da consumar.

21 d’avust 2008, 08:03

One night in the Nest cun larmas e sexy mini-jupes

Larmas

Las larmas da las sportistas sin il podest èn mo ina part da quellas supprimidas u bragidas durant onns da trenament. Il mund dal sport d’elita è ina val da larmas – cun rars muments da gloria. Blers stattan enavos, mo in arriva sisum il podest. Ils imnis naziunals fan bragir. Musicalmain èn els magari er da bragir: marzials e cun pauca variaziun. Solennas èn las surdadas da medaglias en ils stadions tuttina. Schizunt sin las fatschas dals dirs managers e funcziunaris da sport sper nus ves’ins emoziuns. Pli ch’in tracta il nas cun il fazielet.

Victurs chinais da tennis da maisa (Foto: Joel Solomon / CC BY 2.0)

‹Quels dal nas lung›

Uschia numnan ils Chinais nus alvs. En la metro han ins temp d’observar la glieud. In pievel ‹magher› da statura pitschna. Las fatschas da la glieud (giuvna) èn bain furmadas, senza chantuns, radundas, ils chavels spess, la dentadira perfetga. Jau crai ch’ils Chinais resentan nus dal vest cun noss nas lungs e nossas fatschas gizzas e chantunusas sco ‹trids›.

One night in the Nest

In bab raquinta en la gasetta China Daily tge fortuna ch’el ha gì dad ir cun ses fegl en il stadion e co che quel è fascinà da tut quai ch’el vesa. «My son was loving it all, but complained he did not have enough eyes for all that deserved to be watched.» Ses fegl n’aveva betg egls avunda per vesair tut quai che merita dad esser guardà. Uschia vai er cun nus.

Sexy

La lunghezza dals mini-jupes saja in indicatur per il stan da l’economia: pli curtas las mini-jupes e meglier che l’economia stettia. Sche quai è vair, na vai betg mal cun la China. Sexy è trumf a l’olimpiada, tant per acturas ed acturs sco er per tgi che guarda. La Federaziun internaziunala da tennis da maisa, la International Table Tennis Federation (ITTF), scriva per las giugadras: «We are trying to push the players to use skirts and also nicer shirts, not the shirts that are made for men, but ones with more curves.» Ludada vegn ina giugadra dal Giapun cun il sequent outfit: «knee socks, a pleated mini-skirt and a shirt that left one shoulder bare».

Vesair il positiv

Rita pretenda che la gasetta China Daily rapportia pli bler da fatgs positivs che nossas gasettas svizras. Quai è vair. Pensar positiv sco strategia da surviver? Ni simplamain l’intenziun dals dirigents dal pajais da mussar a la populaziun – ed als esters che legian questa gasetta en englais – quant bain ch’i va e quants buns motivs mintgin ha dad esser cuntent?

22 d’avust 2008, 08:06

L’IBC è il cor da la communicaziun moderna da l’olimpiada

Maisters da manar massas

Sin l’areal olimpic (The Olympic Green) sa rimnan saira per saira milliuns carstgauns. Avant mesanotg sa svidan ils stadions e la massa sa metta en moviment vers ils meds da traffic publics. Ins pudess avair starment tranter tanta glieud. Ma tut sa fa a moda calma, quasi organica. Entiras chadainas da voluntaris (u forsa militar en civil?) chanaliseschan las processiuns monstrusas vers la metro. Als puncts neuralgics stattan giuvens cun megafons e fan ir vinavant vers la staziun da la metro. Quella vegn en ritmus da minutas e svida ils perruns che s’emplainan immediat puspè. Tut succeda senza irritaziuns – e spert. En ils trens stattan ins fitg da stretg, ma ils Chinais tegnan ina minima distanza, gist da nus alvs, ed offreschan ils plazs da seser a la glieud veglia! Ils ‹collegas› ch’han preferì da far diever dal servetsch da limusinas offrì arrivan pli tard che nus en l’hotel.

Giuvens e giuvnas cun megafon dirigian las massas (Foto: Shizhao / CC BY-SA 3.0)

Dumagnà il cancer e fatg aur

Ir 10 km a pè, quai è gia ina buna spassegiada. Nudar 10 km? Per mai era quai fin ier nunimaginabel, ina da las pli crudaivlas disciplinas olimpicas. Maarten van der Weijden, in Ollandais, ha gudagnà aur en 1 ura, 51' e 51''. Avais forsa er vis sin la televisiun ils strapazs nundescrivibels da questa cursa? Quai che fa anc pli gronda impressiun, è la biografia da Maarten van der Weijden da 27 onns. Il 2001 ha el gì la diagnosa leuchemia acuta ed ins deva ad el ina pitschna schanza da surviver. El ha fatg tras transplantaziuns da cellas e chemoterapias e tut quai che tutga tiers. Dus onns pli tard cumenza el a trenar. «La leuchemia ha mussà a mai da pensar pass per pass», di el en in’intervista. «Sche vus essas en l’ospital ed avais dolurs ed essas stanchel mort, lura pensais vus mo vi da la proxim’ura. Quai mussa da tegnair tras. Exact quai è la strategia da mia victoria, perseverar e crair al success.»

Joyful Jamaica – da giuven ensi

En il center da la famiglia olimpica, nua che nus mangiain tschaina, èn ils Jamaicans il tema. Tge fan Usain Bolt, ses collegas e sias collegas dals tricots mellens per far ina medaglia suenter l’autra en las cursas da currer? In uffizial: «Cartai a mai, qua datti naginas bavrondas magicas. Tar nus tut che curra, da pitschen ensi. Adina. Ever.» Nus vesain Bold pulit da manaivel. El para propi dad esser quai che ses cumpatriots vesan en el: «a super human being».

Il Mir chinais

Il pli impressiunant da la China è ch’ella ha surmuntà ils mirs e co ch’ella construescha l’avegnir. Las novas ovras, construidas ils davos decennis en las citads chinaisas: centers economics e da scolaziun, stadions, edifizis da cultura, da fatschenta e d’administraziun, infrastructuras da traffic e d’energia… tut quai èn prestaziuns bler pli relevantas ch’in mir. Mirs spartan, marcheschan temas e refus da quai ch’arriva d’ordaifer. La China moderna sa definescha entras avertura, communicaziun e cumpetiziun. La finala na san er ils pli ferms mirs betg impedir svilups e midadas. Per mai è quai la message dal Mir chinais. El resta in’attracziun turistica, perda dentant cumplettamain sia funcziun primara d’excluder quels che stattan dadora. Duain nus dar in di per visitar quest monument dal passà?

Sin il Mir chinais (Foto: Yo Hibino / CC BY 2.0)

IBC, International Broadcast Center

Empè dad ir a guardar il Mir chinais passent jau uras en in monument dal temp modern, il Center da medias internaziunal IBC (International Broadcast Center), il cor da la communicaziun moderna da l’olimpiada. Var 12 000 staziuns da radio, televisiun e multimedia èn s’accreditadas. En l’IBC lavuran sur 24 uras radund 110 000 persunas, tranter quellas er pliras rumantschas: Roger e Georgina da RTR, e per SF il tecnicher da medias Martin Derungs da Danis ed ils redacturs Elmar Deflorin ed Andri Franziscus (il sulet dals tschintg che jau n’hai anc betg inscuntrà a Beijing).

Il schef da la producziun tecnica da la SRG SSR a Beijing declera las installaziuns e lavurs e preschenta numerusas persunas svizras e da la EBU (European Broadcasting Union) che portan responsabladad en quest center. Il sport è in motor per l’innovaziun tecnica. En il center a Beijing stat la pli nova tecnologia. Il svilup en quest sectur è rasant. La digitalisaziun effectuescha midadas epocalas. La digitalisaziun è ina revoluziun. Tut sa mida – cuntrari a bleras revoluziuns para dentant tut da vegnir meglier: pli spert, pli simpel, pli manischabel, pli favuraivel (?), cun meglra qualitad. Quasi memia bel per esser vair.

Il pli nov per mai: per transportar infurmaziuns da radio, tv, internet, telefon etc. è il cabel da fibra da vaider lunschor il med il pli favuraivel ed effizient. Tals cabels traversan oz ils continents e las mars. Da Beijing datti ina colliaziun da cabel fin a Breil en Surselva! Las lingias tras las grondas mars èn messas en in mantè d’atschal e stendidas. Ellas ballantschan en ina tscherta profunditad e sco vegnan purtadas da l’aua. Fin uss carteva jau cha la communicaziun succedia surtut sur satellit. Quels èn pli chars, main effizients e suttaposts pli ferm ad incidents.

La communicaziun è er ina disciplina olimpica. Ella è il cuntersimbol dals mirs.

23 d’avust 2008, 14:32

Da roials, siemis e controllas

Roials ed auters

Ier saira en la lounge da la Olympic Family entra tuttenina il retg da la Svezia. Nagin na fa stim. Jau hai dubis. Rita dentant identifitgescha la regina Sylvia ed è 100 % segira. Ella vuless che jau fotografass, ma jau na sun betg in paparazzo. Sche mo Mariano fiss qua, jau savess immediat tge e co far. Uschia na fatsch jau nagut sco tut ils auters. Il retg passa sper nossa maisa. Rita surmunta sasezza e fotografescha. La foto tremblada mussa tuttina il retg e sia regina. Anc adina nagin che bada. Ina vaira famiglia, la famiglia olimpica: ch’in saja retg, victur olimpic u simplamain directur RTR, mintgin tutga tiers, senza attenziuns spezialas per gronds e pitschens.

One world, one dream

Il slogan da l’olimpiada. Pertge betg: in mund, blers siemis? Mintgin siemia ses siemi. ‹In mund, in siemi› manegia il grond siemi: quel da libertad, da giustia, da bainesser per tuts. La finala ston ils gronds siemis daventar realitad, per ch’ils siemis individuals daventian pussaivels.

Senza ‹far il zappen›

En il stadion pon ins guardar quatter chaussas ina sper l’autra senza far il zappen. Quai gida ad evitar discussiuns tranter um e dunna e contribuescha a l’armonia.

Placi Camenisch

Peter Achten, avant onns pledader da novitads sin SF, suenter correspundent en l’America ed en l’Asia, raquinta da Placi Camenisch da pia memoria. El sa anc detagls da quai che Placi ha mussà ad el en il Grischun, da Scardenal, da la Val Müstair… Placi è mort andetgamain il 1989. Er jau hai tegnì el en la meglra memoria.

Controllas

Fin ch’ins arriva en il spazi da la famiglia olimpica ston ins passar tschintg controllas. Ina giada en l’areal, han ins (quasi) tuttas libertads. Là funcziunescha la controlla sociala.

Pli spert, pli aut, pli ferm?

«Leave the world faster than you found it» («Lascha enavos il mund pli spert che quai ch’el era avant tai»), di in victur olimpic. Per in currider è in mund pli spert in meglier mund. Laschar enavos in meglier mund, quai è ina gronda e buna finamira. Vegn il mund meglier, sch’el vegn pli spert? Il slogan olimpic ‹pli spert, pli aut, pli ferm› è obsolet, antiquà. I dat autras valurs che spertadad, autezza e fermezza. L’olimpiada funcziunescha dentant en il cumparativ (pli grond, meglier etc.) e cun superlativs (il pli grond, il meglier). Ina societad ch’avess mo questa optica fiss brutala.

Il ‹Curtin per tgirar la pasch da la vegliadetgna›

A l’ur da Beijing visitain nus il Palaz da stad Yjhe Yuan al Lai da Cunming. Ils edifizis ed il curtin valan sco ovra da la pli gronda bellezza. Cun raschun. Qua datti ina ‹Collina da la lunga vita›, ina ‹Porta da vegnir vegls en buntadaivladad›, ina ‹Halla da las nivlas che passan›. Las decoraziuns, las colurs, las dimensiuns, la tgira dal detagl: unic. Per vesair tut endretg ston ins vegnir vegl.

En il Palaz da stad Yjhe Yuan (Foto: Kallgan / CC BY-SA 3.0)

24 d’avust 2008, 11:23

Gratulaziuns a Nino Schurter

Bravo, Nino Schurter

Jean-Bernard Münch, il president da la SRG, ri da cor, cur che nus schain ad el che nus giajan a Laoshan ordaifer Beijing per sustegnair Nino Schurter da far ina medaglia en la cursa da mountainbike. Si’excursiun speziala a Hongkong, nua ch’ina Svizra aveva schanzas da far medaglia en ina cursa da chavals, saja er stada vana. «Ma qua vai per la Svizra rumantscha», di jau ad el. A Laoshan cumenzan ins gist a suar, cura ch’ins sorta da l’auto climatisà. Uah. Il trutg da la cursa sa chatta dador il velodrom a l’ur d’in guaud da feglia. Igl è l’emprima giada che jau ves ina tala cursa. Ils velocipedists passan sco maschinas. Runda per runda distanzieschan ils Franzos sco emprims l’entira concurrenza. Nino tegna la dira. I fa uschè chaud che jau hai bregias da trair flad e stoss ir en chasa climatisada e guardar tras la fanestra. La tensiun crescha, tant pli ch’auters ‹veterans› en chasa dattan schanzas als persequitaders da la Belgia. Che Nino gudogna sin ils davos meters fa in plaschair immens. Jau chapesch uss meglier ils Jamaicans che van tuts ensemen sin via per retschaiver ils campiuns dal pajais. Cun patriotissem n’ha quai da far nagut, cun identitad bler.

Quai che l’olimpiada mussa

Success en il sport pretenda: cleras finamiras, dira lavur e fidanza en sasez. Il medem è il fundament per success insumma.

Dretgs umans e democrazia

Per retschaiver l’olimpiada ha la China empermess da respectar ils dretgs umans e princips democratics. En in stadi communistic è democrazia in’auter tema ch’en stadis sco la Svizra u ils Stadis Unids da l’America. Il communissem vul dar l’entira pussanza al pievel, ma la finala decidan quels sisum – sch’i fa basegn, cun forza militara. La China ha ina fitg veglia tradiziun statala. La societad civila ha ses dretgs ch’ella fa valair en dumondas che pertutgan mintgin. Referendums e votaziuns daventan dentant illusorics en in stadi cun 1,3 milliardas abitants. Schizunt ils Stadis Unids da l’America han difficultads d’eleger in president democraticamain, nundir la China cun pliras giadas dapli pievel. Ils Chinais san sezs ch’els ston sa meglierar en il sectur dals dretgs umans. Pressiun d’ordaifer è necessaria. Nus dal vest duessan dentant esser precauts da mussar cun il det. La paina da mort en stadis americans e Guantanamo na sa cunfan er betg bain cun ils dretgs umans.

Tschiel blau

Oz è il davos di da l’olimpiada. Tschiel blau a Beijing. «L’olimpiada ha mussà che nus essan abels da meglierar l’aria. Quai è il standard per l’avegnir», scriva il Ministeri da l’ambient. Empermischuns da politichers vegnan probablamain er en China strusch tegnidas adina. Cur che tut ils autos da vitgira dastgan puspè charrar, cur che tut las fabricas enturn Beijing lavuran puspè, cur che mintgin dastga ir cun auto sco ch’el vul (durant l’olimpiada eran mo la mesadad dals autos en funcziun tenor il numer final), lura vegn tut ad esser sco avant. Ina ferma voluntad da far midadas exista. Quai è in’entschatta.

The best Olympic Games in history

Quest cumpliment spetgan ils Chinais oz dal president dal Comité olimpic internaziunal. Tut che lauda quai ch’ils Chinais han fatg. «Meglier è nunpussaivel», di er Urs Leuthert, il schef da la BUS (Business Unit Sport) da la SRG, che frequenta las olimpiadas dapi prest 30 onns. Per Rita e per mai èn ils otg dis a l’olimpiada nunemblidaivels, gronds. Nus avain gist retschet las cartas d’entrada per l’act final en il Stadion naziunal Bird’s Nest, sectur L, segund plaun. Ins auda da gronds chantadurs, d’acturs mundials, d’ina gruppa da saut da Londra cun ina sautunza svizra, d’ina scenografia extraordinaria e da fieus bengals en 18 districts da Beijing. La regenza appellescha a la glieud da star a chasa e guardar televisiun.

Davant il center da dar spada (Foto: Doma-w / CC BY-SA 3.0)

Sara Cajacob e Corsin Gadola (tecnicher RTR) maridan en claustra a Mustér

Quai bitta undas fin a Beijing. Nus pensain vi dad els e giavischain da cor perseveranza olimpica en lur relaziun ed en lur finamiras cuminaivlas.

25 d’avust 2008, 09:05

L’act final – ina show perfetga cun tut ils effects imaginabels

Act final

Igl era da quintar cun massas, perquai essan nus ans mess ad uras sin via per arrivar a la ceremonia finala en il Bird’s Nest. Insatge uschia n’hai jau anc mai vis en mi’entira vita. Quai ch’ins vesa sin la televisiun dat in’imaginaziun – per part er maletgs extraordinaris cun cameras da surengiu. En il stadion dentant han ins la survista, l’atmosfera, il vibrar dals tuns, ils gieus da la glisch, la varietad extrema da las colurs, ils moviments da mintgin e da las massas, il monumental – l’event total. Ina show perfetga cun tut ils effects imaginabels. Olimpic en il vair senn: pli maiestus, il pli maiestus. Ils fieus bengals che sbrinzlan ordaifer vers il tschiel fan stremblir il stadion e rebattan en bumbardadas.

Sortind e sin via sur il champ olimpic pass’ins truppas militaras, guardias en posiziun, pumpiers, voluntaris e voluntarias cun diversas unifurmas e funcziuns. In’olimpiada unica ed extraordinaria, di il president dal Comité olimpic internaziunal. Per il president chinais Hu Jintao na datti dal reminent betg grond applaus. Il pievel sesa e fa pauc stim dal president. Quasi sco en Svizra.

Durant la ceremonia finala (Foto: Richard Giles / CC BY-SA 2.0)

Viadi tras la China

Oz glindesdi cumenzain nus in viadi d’in’emna che maina nus sur Xian (per visitar l’Armada da terracotga da l’emprim imperatur) a Shanghai (che vala sco citad la pli bainstanta da l’Asia). En la ‹vischinanza› sa chatta Wuzhen (il Guarda da la China). Il venderdi essan nus a Guilin, enconuschent per sia cuntrada singulara. Nus sgulain alura a Hongkong e da là dumengia proxima sur Londra en Svizra. Sch’i dat en ils hotels ina colliaziun per trametter texts sur il computer cuntinuescha mes diari. Sur natel na vegnan ins betg da trametter texts pli lungs ch’in SMS, e sa chapescha naginas fotos. La communicaziun sur satellit è surchargiada.

25 d’avust 2008, 16:38

Visita da la citad imperiala Xi’an

In grond pass enavant per il pli grond

Sin viadi vers Xi’an datti temp avunda a l’eroport da Beijing da leger las gasettas. La China giubilescha. L’olimpiada para d’avair liberà l’entir pajais d’ina nauscha paina. Malgrà sia grondezza e fermezza pativa il pajais da cumplex d’inferiuradad sin plaun internaziunal.

Il success da l’olimpiada e las manifestaziuns maiestusas dals acts d’avertura e finiziun èn sco ina liberaziun. Ils commentaris irradieschan schientscha da sasez ed autocritica, surtut er energia da prender a mauns novas sfidas. L’olimpiada dat impuls massivs a la China.

Xi’an en il sidvest da Beijing

Il sgol cun la Eastern Airways (en in eroplan quasi nov!) dura gnanc duas uras. A l’eroport spetga nossa guida che discurra stupent tudestg. «Tudestg è bler pli grev che chinais», respunda ella mes cumpliment. Per ella vegn quai a constar. Senza guid perdess ins bler temp, malgrà che las inscripziuns a l’eroport èn er englaisas.

Xi’an ha ‹mo› bun 4 milliuns abitants, cun l’aglomeraziun dentant er gia sur 8 milliuns. Igl è ina citad d’industria, dentant er la tgina da la civilisaziun chinaisa, ina citad d’istorgia e da cultura. Da 1000 onns avant Cristus fin 800 suenter era Xi’an il center da l’Imperi chinais.

En il spazi vers la collina sa chattan probablamain las fossas da 30 imperaturs. Quella da l’emprim imperatur han ins chattà il 1974 per casualitad, cura ch’ins tschertgava ina funtauna d’aua. Damaun è quella sin il program. Per ils archeologs vegn Xi’an ad esser in paradis ils proxims decennis.

Impressiuns da Xi’an (Foto: Danielinblue / CC BY-SA 3.0)

In’entira citad en construcziun

Sin via cun auto en la citad traversain nus la zona d’industria e miserabels quartiers d’abitar. Igl ha là in’aria ch’ins pudess tagliar. La citad veglia da Xi’an è circumdada d’in mir da 12 meters autezza e 14-16 meters ladezza. Il mir era en decadenza ed ins vuleva gist dismetter el, cura che la fossa da l’imperatur è vegnida chattada. Sco attracziun turistica è il mir vegnì reparà e reconstruì sin l’entira lunghezza da 14 km, inclus las veglias portas e turs.

Dadens il mir stattan las chasas en stil vegl chinais, construidas da nov ils ultims onns. Tranteren è situada l’ierta dal temp da Mao. Dador il mir vegnan entiras lingias da chasas demolidas e construidas da nov. En diesch onns vegn Xi’an ad esser in’autra citad, supermoderna sco la nova citad da Beijing.

Scrit sin crap

L’attracziun dal museum istoric èn 3200 grondas plattas da crap. Sin quellas è l’entira sabientscha da Confuzius vegnida engravada avant passa 1000 onns en calligrafias spezialas.

26 d’avust 2008, 14:39

In’armada da terracotga e Nestlé en China

L’Armada da terracotga a Xi’an

L’emprim imperatur da la China stueva avair in’immensa tema da l’auter mund ed in basegn da pussanza immortal. Probabel er tema da quels ch’el aveva turmentà e terrà durant sia vita. Co auter pudess ins declerar ch’el ha gia fatg cumenzar cun 13 onns a construir ses mausoleum. Durant decennis han per part tschientmillis persunas lavurà vi da quest project. 1,5 km en l’ost da ses mausoleum ha el laschà postar en sulers sutterrans in’armada da terracotga da 7000 guerriers. Quai era enturn 230 avant Cristus. Per casualitad ha in pur chattà quest stgazi il 1974, cura ch’el ha fatg sondaziuns per aua. Ils archeologs han dentant be exchavà ina part da l’areal.

Suenter passa 2000 onns èn ils tunnels scrudads. Var 1000 guerriers (fin 1,90 meters gronds), er tiradurs en schanuglias, èn fin oz vesaivels, mess ensemen or da la tocca ch’ins ha chattà. Els stattan en colonnas en retschas da quatter, tranteren hai chavals. Tut las figuras eran a l’entschatta coluradas. Oz èn ellas mo anc grischas sco l’arschiglia da la terracotga. Las figuras èn vegnidas modelladas tenor schablonas per las differentas unifurmas e funcziuns militaras. Ils chaus e las fatschas èn dentant individualas e sumeglian persunas dad oz. Ina u l’autra da quellas ves jau regularmain er en il Grischun.

L’Armada da terracotga (Foto: PD)

Aua da Nestlé

En l’entira China na pon ins betg baiver l’aua currenta, er betg duvrar quella per lavar ils dents. L’aua da baiver pon ins cumprar per 5 yuans (80 raps la buttiglia). Il sulet ch’ins po leger sin la etichetta è Nestlé.

Sa lamentar e crititgar na datti betg

L’aria a Xi’an è ina cloaca. Las relaziuns da viver èn per blers paupras. Nossa guida na di betg in sulet pled cur che nus vulain tematisar quai cun ella. Perencunter renda ella attent a tut il positiv ch’ins vesa per fortuna er in pau dapertut.

Jade

Dals guids vegn ins adina tratg tras ils centers da souvenirs e d’artisanadi. Quai è en China sco dapertut. Oz era sin il program ina visita en ina mularia e butia da jade. Jade è il crap prezius il pli enconuschent en China. Quel datti en diversas colurs e direzzas. Pli dir e meglier e pli char. Il pli dir vala sco ‹diamant chinais›.

Sin fiera stuess ins martgadar. Las chaussas èn en general memia charas e darar da buna qualitad. Nus cumprain ina ‹Culla da famiglia› en jade per mez il pretsch. La vendidra è cuntenta. Ordador sin la plazza blocheschan vendiders quasi la via, cloman or ils pretschs e tiran suenter ad ins la rauba quasi per nagut. «Half a dollar» vuless in per tschintg miniaturas dals guerriers da terracotga. In auter aveva fatg in’emprima offerta diesch giadas pli chara. Il mument hai bler memia paucs turists, di la guida. Auters onns da quest temp hai massas. Ils motivs na sa er ella betg.

Figuras da jade (Foto: Diego Delso / CC BY-SA 3.0)

28 d’avust 2008, 09:31

La citad da Shanghai

Duas uras sgol da Xi’an a Shanghai en la vischinanza da la mar. Pli ch’ins sgola vers ost encunter la mar e pli ch’il vel grisch da l’aria tschuffa daventa transparent. Avant Pudong, l’eroport da Shanghai, ves ins vastas culturas da ris, ed anc pli manaivel grondas hallas da producziun industriala. Shanghai stat en il delta dal flum Jangtse.

Da Pudong a Shanghai datti ina viafier sperta magnetica che cursescha fin a 430 km/h. Ensemen cun l’aglomeraziun ha la citad varga 20 milliuns abitants. Shanghai vegn numnà ‹Paris da l’ost›, jau schess plitost: Manhattan chinais. Sgrattatschiels nua ch’ins guarda. In pli aut ed imposant che l’auter, per part per abitar, dentant surtut per biros. Shanghai è il center economic da la China: bancas, assicuranzas, societads da finanzas. 70 % da l’export da la China passa sur Shanghai.

Il suentermezdi laschain nus transportar sin il Jin Mao Tower da 420 m autezza e 88 plauns. La vista sin ils sgrattatschiels e la citad è fenomenala. Gist dasperas stat in nov sgrattatschiel da 490 m che vegn avert l’emna proxima. El ha la furma d’in avrabuttiglias ed appartegna – sco ils auters edifizis represchentativs – per part ad ina banca e per part ad ina chadaina d’hotels.

La saira navigain nus cun in bastiment sin il flum Huangpu. Ils sgrattatschiels ed ils edifizis represchentativs èn illuminads en design singular. In spectacul ch’i dat en moda cumparegliabla mo anc a Hongkong, sco ch’il guid remartga.

Ins stuess star dis per avair peda avunda da visitar il museum shanghaian che vala sco il meglier dal mund per art chinais classic, ni ils parcs, il center etc. etc. Nus essan cuntents d’ir vinavant, la canera dal traffic e dals plazzals da construcziun strapatscha. E la hectica sin via stanclenta.

Ils sgrattatschiels da Shanghai (Foto: J. Patrick Fischer / CC BY-SA 3.0)

28 d’avust 2008, 13:23

Dador ils gronds centers

Shanghai crescha e crescha

Oz giain nus a Wuzhen. Fin ch’ins è ordaifer Shanghai van ins quasi in’ura cun auto. L’emprim passan ins quartiers da sgrattatschiels e traversa punts che stattan en plirs plauns ina sur l’autra. Sin in areal da dimensiun chinaisa vegn lavurà vi dals edifizis per l’Exposiziun mundiala dal 2010. A l’ur dal martgà creschan chasas or da la terra sco bulieus. Il guid declera che la regenza chinaisa paja a la glieud per vegnir a star en ils centers, perquai ch’i custass bler dapli da construir colliaziuns d’electricitad, vias, aua etc. per paucas chasas en regiuns perifericas.

Wuzhen, in vegl vitg chinais

Wuzhen, 150 km en il nord da Shanghai, avain nus tschertgà adumbatten sin nossa carta geografica. Dasper l’autostrada va l’egliada sur tendas e tendas culturas da ris, da lotus e mangola. Wuzhen è in vegl vitget chinais mantegnì en furma originala, in lieu nua ch’ils Chinais moderns duessan emprender d’enconuscher lur ragischs.

Da mintga vart d’in chanal cun bartgas anticas stattan chasas bassas da lain. Tras il vitg mainan streglias stretgas cun plattas da crap. L’emprima part dal vitg è in museum, ina spezia da Ballenberg. Exponida è la cultura da viver (abitar, cuschinar) e l’artisanadi (taisser mangola, brischavinars, entagliar en lain etc.). Amez il vitg hai schizunt in biro istoric da la partida communista. Igl ha pauca glieud. Ins survegn immediat ina bartga per returnar tras il chanal vers l’entrada. I fa bain d’esser qua suenter il stress dad ier a Shanghai.

Wuzhen (Foto: 韩笃一 / CC BY-SA 3.0)

Ina spezia da ‹project Vnà›

La segunda part da Wuzhen è ina spezia da ‹Project Vnà› realisà cumplettamain. Ordador han las chasas lur furma originala, dadens è tut transfurmà en divers hotels. Gist davant nossa fanestra passan las bartgas veglias cun in pitschen tetg ed in um che stauscha e maina ellas cun ina gronda pala-lain sco in gondolier da Venezia. Las bartgas èn il med da transport en quest ressort modern en vestgì vegl.

Made in China

En ina chasa sper via fa ina dunna chamischuts per poppas da termagls cun ina maschina da far chaltschiel. Quai va il detg tempo.

Sco questa dunna – raquinta noss guid – cumenzan ils purs (ch’han vendì lur terren al stadi per construir vias u chasas) a producir termagls, metter ensemen apparats electronics, copiar products simpels (e pli cumplexs sco uras) e reproducir quels en massa. Cun ils raps ch’els gudognan cumpran els maschinas, professiunaliseschan la lavur, construeschan pitschnas – ed adina pli grondas – hallas da producziun. L’iniziativa da blers saja il motor dal success dals products ‹Made in China› ch’ins po cumprar sin l’entir mund. Se non è vero, è ben trovato. Da l’iniziativa dal singul dependi en mintga cas, schizunt en in stadi communistic. A Shanghai dominescha gia oz il chapitalissem pur.

29 d’avust 2008, 14:41

La citad da las odurs

Oz viagiain nus da Wuzhen enavos a l’ur da Shanghai. Nus visitain ina manufactura statala da products da launa da kashmir. Umens lavuran da stretg en retschas e filan, dunnas sesan vi da maschinas da far chaltschiel. Dasperas sa chatta ina butia nua ch’ins po cumprar ils products. La launa da las nursas da kaschmir vegn da la Mongolia, a Shanghai datti la clientella ritga per cumprar quests products. Nus gentain en la cantina da la manufactura, ina spezia da self-service. Ins elegia sez legums frestgs, charns crivas, cundiments etc. e dat tut ensemen al cuschinier che fa en in dai ina tratga chinaisa.

Viagiar è in strapaz

A l’eroport, spetgar sco adina. Duas uras sgol vers sidvest a Guilin. Cura che nus arrivain vers las tschintg, essan nus caput. Da Beijing essan nus sgulads en ziczac vers sid mintgamai cun star dus dis en in lieu e vegnir inundads cun impressiuns ed infurmaziuns. Viagiar è in strapaz. I pretenda da s’adattar trasora a novas situaziuns, esser alert, ir, guardar e tadlar – e sa dustar encunter vendiders da tutta spezia. Ins ha l’impressiun che l’entira China saja ina stizun. Viagiar è dentant er in daletg. Vesair chaussas novas avra.

Guilin: paraula e realitad

La nova guida retschaiva nus e raquinta da Guilin. In center turistic cun clima subtropic, la «pli bella citad sut il tschiel», sco ella di. Tschintg plazzas da golf, meglra aria ch’insanua auter en China. La planira è circumdada da muts e bots che stattan sco ina cresta d’in dragun a l’orizont. Flums serpegian tras la cuntrada e sbuccan en lais. L’october flureschian ils pumers da scorsa-chanella e l’odur saja celesta.

Idillic, sch’ins guarda da lunsch. Da l’eroport en la citad passan ins dentant chasas en in nausch stadi. Er qua vegn il boom da construcziun anc ad arrivar.

Vista panoramica da Guilin (Foto: Jakub Hałun / CC BY-SA 3.0)

«Cantei da cor»

Tge dar – dasper il bunamaun – ad in guid per dar ad el insatge tipic da la Svizra? Ils clischés da la Svizra – uras, tschigulatta, bancas, chaschiel – na vuless jau betg rinforzar. Pia regalain nus mintgamai in disc cumpact cun chant rumantsch. Il plaschair ch’il regal fa è vesaivel. Uschia datti insanua en China insatgi che taidla Cantus firmus, il chor viril Surses, il Chor viril Lumnezia ed il Chor da concert grischun e posseda insatge che franc nagin auter n’ha dals 1,3 milliardas Chinais.

30 d’avust 2008, 13:09

Sin il flum Lijaing

Sin in pitschen bastiment or dal temp dal colonialissem faschain nus in’excursiun turistica da Guilin a Yangshuo. Var 80 km navigain nus quatter uras tras la renumada cuntrada cun ses muts grotescs e pittorescs. Sin il bastiment hai glieud da l’America, da l’Europa e da la China.

Da mintga vart dal flum giascha in guaud subtropic e tschungla. Ins vesa purs d’in auter temp. Els portan l’aua sin giufs e traversan cun bartgas primitivas il flum. Ils giuvens vegnan cun nuderas da lain vers noss bastiment, sa laschan runar da quel e fan amogna products fatgs a maun sco chapels da strom, vatgas-lain etc. A la riva pasculescha in muvel da biffels da l’aua. Quels èn per part en l’aua e maglian l’erva dal flum. Ins vesa mo il dies lad, il grugn e la corna.

Sin il flum Lijaing (Foto: Mr. Tickle / CC BY-SA 3.0)

Show en il liber

A Yangshuo visitain nus la saira ina preschentaziun en il liber. Quai è stà in tip da Remo Godly ch’ha fatg avant in temp in viadi en China. I vegnan preschentadas impressiuns da la vita al flum Lijang, inscenadas dal renumà reschissur da films Zhang Yimou ch’ha er manà reschia dals acts d’avertura e finiziun da l’olimpiada. L’inscenaziun è fenomenala. Ella vegn preschentada mintga saira durant indesch mais da l’onn. Ils 2600 plazs èn vendids ora mintga di.

Er la saira fai chalira. Nus returnain en l’auto. Sin via en China vala: l’auto ha preferenza. Camiuns vegnan encunter cun glisch directa. I vegn surpassà da dretga e da sanestra. Ils pli sperts fan slalom d’ina vart a l’autra. Blers autos n’han naginas tschintas da segirtad. Ins è cuntent d’arrivar saun en l’hotel.

Il viadi va a fin

Damaun sgulain nus a Hongkong e da là sur Londra a chasa. Da l’hotel qua fin a la Caluna 24 a Cuira exact 24 uras. La China è stada ina ferma experientscha cun impressiuns nunemblidaivlas. D’in pèr hai jau scrit. Sch’ins considerescha l’entira China avain nus vis pauc. Da la mentalitad, dal spiert dal pajais, da ses stadi actual, da las grondas lingias dal svilup crai jau d’avair chapì in pèr chaussas e dismess pregiudizis.

La China resta en memoria sco pajais cun in immens drive e probablamain in grond avegnir, sia glieud sco simpatica, ses clima (e surtut si’aria) sco in problem per nus da las muntognas – e per els sezs.

Ma la finala fan ins viadis per vesair insatge nov. Quai porscha la China en abundanza.

Indicaziuns bibliograficas

Bernard Cathomas. Diari or da China. 2008. Funtauna: www.rtr.ch. Fotografias: Vichipedia. Maletg da la cuverta: PD via Wikimedia Commons. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).