1. Introducziun

(Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

Cuira, la citad da las Alps, è in lieu da partenza central per excursiuns en las muntognas u viadis cun la viafier. A la staziun da Cuira prendan mintga di numerus giasts da l’entir mund il renumà Glacier Express per viagiar tras cuntradas impressiunantas fin a Zermatt u San Murezzan. Qua a Cuira parta er il Bernina Express. Il tren cun vaguns panoramics è fitg popular. Durant ses viadi vers sid ascenda el fin a 2252 m s.m., e quai senza rodas dentadas. El sa stortiglia sur viaducts, punts e tras tunnels amez la cuntrada natirala e culturala dal Grischun. In traject fantastic ch’è vegnì renconuschì da l’Unesco sco Patrimoni cultural mundial.

Ma lain restar en la citad da las Alps. Ella è er la pli veglia citad da la Svizra. Ils fastizs da la colonisaziun van enavos fin 11 000 onns avant Cristus. Uschia fascinescha Cuira tras si’istorgia lunga e multifara. Sco chapitala dal Grischun è Cuira oz il center da servetschs, scolas, cultura e cumpra dal pli grond chantun da la Svizra. Ils circa 35 000 abitants apprezieschan l’auta qualitad da viver da lur citad. Savevas Vus ch’il territori da Cuira na tanscha betg mo da 554 fin a 1890 m s.m., mabain che la mesadad da sia surfatscha è anc cuverta cun guaud?

2. La staziun

(Foto: Bahnfrend / CC BY-SA 4.0)

La staziun da Cuira è vegnida transfurmada e restructurada fermamain ils ultims onns. L’onn 1858 è l’emprim tren da las Viafiers federalas svizras viagià da Son Gagl a Cuira. A chaschun da l’inauguraziun da la nova staziun da Cuira l’onn 2008 ha damai pudì vegnir festivà il giubileum da 150 onns. L’edifizi da la staziun construì il 1878 vala anc oz sco l’element architectonic il pli impurtant da l’entira staziun. Al vest da quel sa chatta la staziun d’autos da posta, cuverta cun in tetg da vaider modern e marcant. Ella è vegnida bajegiada ils onns 1990 e porscha als viagiaturs in access direct dal bus a la viafier e viceversa. Las Viafiers federalas svizras, la Viafier retica, l’Auto da posta ed il Bus da la citad porschan qua lur servetschs. Cun ils trens internaziunals da las pli impurtantas citads europeicas vegnan blers giasts a Cuira. Durant la stagiun d’enviern arriva ina giada l’emna il TGV da Paris en la citad da Cuira. Il viadi dura mo 6 uras. La Viafier retica che circulescha sin binaris stretgs collia la chapitala cun las ulteriuras regiuns dal chantun Grischun e transporta millis da turists en ils lieus da skis mundans sco San Murezzan u Tavau. Ils viadis cun il Bernina- u il Glacier-Express tras chavorgias, galarias e sur viaducts spectaculars, porschan als giasts numerusas impressiuns nunemblidaivlas.

Tgi che vul cuntanscher a moda sperta e cumadaivla ils quartiers da la citad u ils vitgs vischins prenda il meglier il ‹Bus vu Chur›.

3. L’edifizi d’administraziun da la Viafier retica

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

L’edifizi d’administraziun da la Viafier retica è vegnì construì avant passa 100 onns. El vala sco in dals pli impurtants exempels dal stil regiunal grischun. Il Jugendstil da lez temp actual ha influenzà a moda decisiva quest moviment da renovaziun da l’architectura grischuna. Marcanta è la halla d’entrada ornada cun colonnas en il plaunterren ed elements da tetg a quatter alas cun las fanestras da mansarda decorativas. L’edifizi sa chatta en in parc impressiunant circumdà d’ina saiv cun portal. Las figuras da crap da sablun sin las colonnas dal portal represchentan ils emprims Rets. Tenor la legenda èn arrivads l’onn 600 avant Cristus ils Etruscs dal sid sur ils pass. Lur cumandant aveva num Retus. El ha damai dà il num Rezia a la regiun.

La Viafier retica è la pli gronda viafier privata da la Svizra. Ella circulescha sin l’entira rait da binaris grischuna che cuvra en total ina surfatscha da 400 kilometers. Sco viafier a binari stretg surmunta ella senza l’agid da rodas dentadas schizunt grondas autezzas da passa 2000 meters sur mar. Renumads èn ils trajects impressiunants da l’Alvra e dal Bernina cun lur nundumbraivels viaducts e tunnels a spirala. Dapi la stad 2008 èn els schizunt renconuschids sco Patrimoni mundial da l’Unesco.

4. La villa Planta – la chasa d’art

(Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

La villa Planta signurila è vegnida construida per incumbensa da Jacques Ambrosius von Planta en il stil da la neorenaschientscha. La villa ch’è vegnida terminada l’onn 1876 ha intgins elements orientals: las duas sfinxs sin la stgala ed il tetg a cupla aurà cun ina mesaglina regordan a la professiun dal patrun da construcziun sco industrial da mangola en l’Egipta. Oz è la villa la chasa d’art dal chantun Grischun. Gia a partir dal 1900 ha l’Uniun grischuna d’art cumenzà a collectar ovras d’art. Igl è l’incumbensa da la Fundaziun collecziun grischuna d’art d’acquistar ovras specificas per il Museum d’art dal Grischun. En il fratemp cumpiglia la collecziun var 6000 ovras da tut ils secturs da l’art figurativ da la mesadad dal 18avel tschientaner enfin al temp dad oz. I sa tracta surtut d’ovras d’artistas e d’artists grischuns u svizzers. Cun gruppas d’ovras cumplessivas èn represchentads Angelika Kauffmann, Giovanni Segantini, Augusto, Giovanni ed Alberto Giacometti, Ferdinand Hodler ed artistas ed artists contemporans sco H.R. Giger e Not Vital. Preschentads vegnan er artists da l’exteriur ch’han lavurà pli ditg en il Grischun sco per exempel Ernst Ludwig Kirchner. La villa Planta è in dals trais museums chantunals a Cuira. En la chapitala sa chattan er il Museum da la natira dal Grischun ed il Museum Retic.

Visavi la chasa d’art vesan ins il grond negozi Manor. Quest center da cumpras è vegnì inaugurà l’avrigl 1957, tranter auter grazia al fervent engaschi da Jacques Maus, in piunier dal commerzi en detagl. L’activitad da la fatschenta ha cumenzà cun l’inscripziun ‹Vilan. Maus e Co.› en il register da commerzi. Anc oz sa regordan bleras persunas pli veglias da l’emprima stgala rulanta en il Chantun. Ella era ina grond’attracziun, surtut per ils uffants da scola. Per las famiglias pli bainstantas na sa fascheva quai betg da far lur cumpras en in tal negozi. A l’entschatta appartegnevan las classas inferiuras a la clientella, ma cun la midada da la structura da sortiment è questa retegnientscha lura spert stada surmuntada. Il Vilan è daventà en il Grischun in center da cumpras cun forza da magnet. Bainprest eran las localitads da fatschenta memia pitschnas, uschia ch’il negozi ha adina puspè stuì vegnir engrondì en etappas cun cumprar ulteriuras immobiglias. L’onn 1994 ha il Vilan survegnì il num Manor.

5. L’edifizi da la posta e la Via da la posta

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

L’edifizi da la posta è il pli grond bajetg da la noerenaschientscha a Cuira. La fatschada è decorada ritgamain cun sgrafits e figuras allegoricas da las Trais Lias e da differents mastergns. L’edifizi sa chatta a la Grabenstrasse. Qua vegniva Cuira ina giada cunfinà dal mir da la citad cun il fossal. Ils nums Plazza da la Posta e Via da la Posta derivan dal temp cura che l’uffizi postal sa chattava anc qua. En quest lieu è dapi var tschient onns la sedia imposanta da la Banca chantunala grischuna. Motivs da l’art popular ed elements da tuf decoreschan la fatschada en il stil regiunal grischun.

La Plazza da la Posta è il punct central tranter la citad veglia e la citad nova, nua che sa chatta la via cun las pli bleras butias tranter Milaun e Minca. Davos la Banca vesais vus il pli bel parc da la citad da Cuira, il Parc da Fontana, ch’è vegnì concepì da nov. Pli baud era quai in curtin baroc. Amez il parc sa chatta il monument da Benedetg Fontana, creà da l’artist ch’ha er creà il monument da Tell ad Altdorf. En il parc sa chatta er ina pitschna grotta en stil talian.

6. Las larmas da Lucrezia – Gieri Genatsch

(Foto: Kamahele / CC BY-SA 3.0)

Il bigl modern en colur blaua ha num ‹Las larmas da Lucrezia›. El stat sin la plazza davant la nova chasa da clientella da la Banca chantunala grischuna a la Via da la Posta, gist sper l’edifizi ‹Altes Gebäu›. Il batschigl dal bigl è inclinà ed ha la furma d’ina mesa cula averta. Il bigl è vegnì creà il 2005 da l’artist Christoph Härle da Turitg. Tgi che taidla qua attentamain, po udir il ramurar dal Mühlbach che cula sut la Via da la Posta vers il Rain.

Lucrezia aveva atgnamain num Catarina von Planta. Ella era la figlia da Pompeius von Planta da Rietberg ed – almain en l’enconuschent roman da C.F. Meyer – l’amur da giuventetgna da Gieri Genatsch, il grond erox grischun. Durant la Guerra da trent’onns ha Gieri Genatsch, l’emprim sco plevon evangelic e pli tard sco politicher e cumandant da guerra, defendì la Vuclina per il stadi liber da las Trais Lias. Enconuschentamain è Gieri Genatsch vegnì assassinà ina notg da tschaiver l’onn 1639 da persunas mascradas en l’ustaria ‹Staubiges Hüetli› davos il bigl ed è alura vegnì sepulì en la catedrala da Cuira. Gronda attenziun ha Gieri Genatsch survegnì pli tard en il roman ‹Jörg Jenatsch› da Conrad Ferdinand Meyer.

7. Altes Gebäu

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

L’edifizi Altes Gebäu è ina da las pli bellas chasas baroccas da Cuira. Oz è el la sedia da la Dretgira chantunala dal Grischun. Quest palaz da la citad en il stil dal baroc radiant è vegnì construì l’onn 1729 per l’um da politica ed envoyé Peter von Salis-Soglio. La part exteriura da l’edifizi fa ina parita modesta. Mo sur l’entrada dat en egl la vopna dals Salis cun il salesch flancada da pilasters. A l’intern èn las localitads ornadas cun bellezza stuccaturas e picturas da palantschieu sura da l’artist Gian Pietro Ligari. En egl dat immediat er il corridor imposant. Gist uschè bellas en er la chombra blaua cun ils cristals integrads en il palantschieu sura da stuccatura e la chombra chinaisa cun tapetas da palpiri e figuras da palpiri tatgadas sisura. La sala da la Dretgira chantunala sa preschenta en moda eleganta cun chamin da marmel, spievel e pictura da palantschieu sura. Al vest dal palaz s’extendeva il renumà curtin baroc cun la grotta da mosaic e la funtauna siglinta. L’aua per il bigl aveva Peter von Salis laschà manar nà dal Mühlbach. Il patrun chasa, l’envoyé Peter von Salis-Soglio, derivava d’ina famiglia bainstanta ed aristocratica grischuna. El era in grond ami da l’art ed envidava savens artists en chasa, per exempel Rainer Maria Rilke u il scienzià universal J.H. Lambert. En tut datti a Cuira sedesch chasas da la famiglia Salis.

8. La chasa-cumin

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

La chasa-cumin da Cuira è il grond edifizi mellen cun ils barcuns sdrimads en las colurs cotschen, alv e nair. Ses imposant tetg a duas alas cun turetta s’auza lunsch sur las culmainas da la citad veglia. Oriundamain era quai in cumplex da trais parts: en la part dal nord sa chattava l’ospital dal Sontg Spiert ch’è stà fin al transferiment l’ospital da la citad. La fanestra-baselgia gotica en la halla da la chasa-cumin è anc l’ultim fastiz da la chaplutta dal Sontg Spiert che sa chattava damanaivel da la chasa-cumin. La furma da la halla da la chasa-cumin ans regorda a las loschas da la Lumbardia.

La structura odierna ha la chasa-cumin survegnì suenter l’incendi da la citad da l’onn 1464. Da quel temp èn burgaisas e burgais curaschus sa revoltads cunter il domini feudal dals uvestgs ed han introducì las mastergnanzas. La chasa-cumin è daventada il simbol per la nova forza da la burgaisia. A l’entschatta è la halla vegnida duvrada dals commerziants a l’engrossa da l’exteriur, pli tard dals cromers sco halla da cumpra nua ch’ins vendeva per exempel er sal e paiver. En il 18avel tschientaner è ella daventada ina staziun da duana ed er ina susta per transtgargiar rauba da transport. Ins po s’imaginar la culissa da ramurs cun tut las vuschs, ils pass da chavals e lur sgrignim cura che tschients animals da sauma passavan la saira cun lur signurs tras las giassas da Cuira per vegnir nà qua. Il di suenter gievan els alura vinavant vers ils pass u vers nord.

Tras in portal ad artg visavi arrivan ins da la halla en la Reichsgasse. Al sid dal portal scuvrin nus l’anteriur portal principal da la chasa-cumin. Sin il portal da la gotica tardiva ves’ins en il mez rudè sura dus animals da fabla en furma da draguns che tegnan la vopna da Cuira: il portal cotschen cun il capricorn. Sper il rom da l’isch è mirà en la paraid in bastun da metal da 30 cm lunghezza. El era fin a l’introducziun dal meter l’unitad da mesira uffiziala da la citad da Cuira. Questa mesira numn’ins per tudestg er Churer Normalschuh, Churer Schuh u er Churer Elle.

9. La Reichsgasse

(Foto: Cayambe / CC BY-SA 4.0)

La Reichsgasse maina er oz anc da l’Untertor a la Plazza da S. Martin. Ella era fin en il 19avel tschientaner la via da transit da la veglia colliaziun nord-sid tranter Bregenz-Turitg-Cuira u Bregenz-Son Gagl-Cuira. La via manava da l’Obertor als pass grischuns, per exempel a la Obere Strasse en direcziun da Lai-Güglia-Chiavenna-Milaun sco er a la Untere Strasse en direcziun dal San Bernardin-Chiasso-Milaun. Suenter la fundaziun dal Sontg Imperi roman tudestg aveva ella er num Deutsche Reichsgasse.

A la Reichsgasse 57, guersch visavi la chasa-cumin, sa chatta la chasa paterna da la renumada pictura dal baroc Angelica Kauffmann ch’ha vivì dal 1741 fin il 1807. Sia mamma, Cleofea Luz, era da Cuira; ses bab, Johann Kauffmann, in pictur da frescos dal Bregenzerwald. Schwarzenberg en il Bregenzerwald è dentant restà per vita duranta la patria dal cor dad Angelica. Pli tard ha ella vivì e malegià a Londra e Roma. Sias ovras eran uschè tschertgadas ch’ins ha cumenzà a dir: l’entir mund è nar per Angelica. Johann Wolfgang Goethe e blers da ses contemporans renumads eran buns amis dad Angelica Kaufmann.

10. La baselgia da Son Martin

(Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

L’emprima baselgia da Son Martin era in edifizi carolingic dal 8avel tschientaner. Ils pli vegls documents dateschan dal temp da Carl il Grond. L’emprim clutger è vegnì construì en il 12avel tschientaner en il stil romanic. Durant il grond incendi da la citad da l’onn 1464 è vegnida destruida per part er la baselgia da Son Martin. Ma bainprest è ella puspè vegnida reconstruida cun agid da las mastergnanzas fundadas da quel temp. La baselgia ha survegnì ina nav laterala al nord ed è vegnida prolungada enturn il chor gotic. Sin la fatschada al sid ves’ins anc las restanzas scuvertas da la miraglia e parts da las fanestras dal temp carolingic. Fragments da plattas d’emplenir carolingicas èn exponids en il Museum retic. L’onn 1491 è la baselgia nova en il stil gotic stada terminada. Curt suenter han ins construì in nov clutger cun ina chasetta da guardia sin la plattafurma. Dapi la refurmaziun – introducida a Cuira enturn il 1523 dal preditgant Johannes Comander alias Gutman, in contemporan da Huldrich Zwingli – è quai la baselgia evangelica da la citad. La giassa da la vart nord da la baselgia è numnada tenor il refurmatur Comander. Il segund incendi da la citad da l’onn 1574 n’ha betg pudì far donn a la baselgia da Son Martin, perquai ch’il favugn, er enconuschent sco pli vegl abitant da Cuira, ha suflà en la Kirchgasse andetgamain en in’autra direcziun. Il plat da l’ura dal clutger odiern ha in diameter dad 8 meters ed è uschia il segund grond en Svizra. Sin il clutger ves’ins in reliev da lain cun Son Martin che parta ses mantè cun in murdieu. El era oriundamain in Ungarais ch’aveva cumbattì sco schuldà en il Burgenland ed il Piemunt ed era alura daventà uvestg da Tours. La chapellina a piz dal clutger, realisada a chaschun da la davosa renovaziun, è er in element caracteristic da Cuira. El è 85 meters aut. Per arrivar en l’anteriura chasetta da guardia, oz ina stanza da retschaviment, ston ins ascender ils var 220 stgalims da la stgala radunda.

11. Il bigl da Son Martin

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Il bigl da Son Martin cun ses segns dal zodiac è probablamain il pli represchentativ dals passa 130 bigls da la citad. Nagin dals 15 bigls en la citad veglia n’è pli lunsch davent da l’auter che 200 pass. En il temp medieval giugavan ils bigls ina rolla centrala en la vita publica. Las dunnas da chasa gievan al bigl per aua e lavavan là lur laschiva. Ils animals vegnivan bavrentads al bigl ed ils mastergnants duvravan l’aua per lur mastergn. Enturn ils bigls s’entupavan ins er simplamain per dar ina baterlada. Mintga bigl aveva ses agen funtaner. El aveva da procurar che l’aua saja netta, aveva da reparter la quantitad d’aua e pudeva dar chastis sch’insatgi n’observava betg las prescripziuns. Lingias d’aua per l’aua currenta en las chasas d’abitar èn vegnidas installadas pir a partir dal 1905.

Il bigl da Son Martin vegn menziunà l’emprima giada il 1556. Duatschient onns pli tard è el vegnì construì quasi dal tuttafatg da nov cun crappa dal Scalära. El è il sulet bigl a Cuira cun relievs ed ina statua. Sin las varts exteriuras dal batschigl en furma hexagonala èn represchentads ils segns dal zodiac. Els èn ordinads tenor las quatter direcziuns. En il segn dal botsch èn engravadas tranter l’annada 1716 las inizialas J.W. per Johann Wangmüller, in tagliacrappa da l’Allgäu. En il segn da la stadaira èn engravadas las inizialas H.L.C.BM. – Hans Luzi Cleric Baumeister. Quellas chatt’ins sin plirs bigls en la citad veglia. L’um sin la colonna che tegna la vopna da Cuira porta in cuirass antic e represchenta in guerrier celtic. Ma cunquai ch’il bigl è uschè datiers da la baselgia, vegn el savens er numnà bigl da Son Martin.

12. A l’intern da la baselgia da Son Martin

(Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

I sa tracta d’in local cun quatter travs en ina gotica rigurusa e simpla sco quai ch’ins la vesa en numerusas baselgias medievalas dal Grischun. En l’artg da la trav che separa la nav gronda dal cor pon ins vesair l’annada gotica 1491. Il crap da batten da marmel da Ragaz e la scantschala da lain sco er las truclas en lain da ruver dateschan medemamain dal temp autmedieval. Quellas èn vegnidas creadas dal medem artist sco il reliev da Son Martin sin il clutger, da Jakob Ruoss da Ravensburg. Cun la renovaziun dal 1917/18 èn la scantschala e l’orgla vegnidas spustadas ed ils bancs-baselgia èn vegnids vulvids. Dal medem temp dateschan las fanestras da vaider impressiunantas da la vart sid, creadas dad Augusto Giacometti da la renumada dinastia d’artists da la Bregaglia. Augusto Giacometti era da ses temp in dals megliers e pli enconuschents artists da vaider dal 20avel tschientaner. Differentas ovras dals trais artists parents Augusto, Giovanni ed Alberto Giacometti èn exponidas en la collecziun dal Museum d’art dal Grischun. L’acustica da la baselgia da Son Martin è excellenta. Perquai vegnan represchentads qua savens concerts d’aut nivel.

13. La chasa Zschaler

(Foto: Maksym Kozlenko / CC BY-SA 4.0)

Vus essas uss sin il Gansplatz en l’Obere Gasse. A sanestra da l’Obertor maina l’Obere Gasse a la Plazza da Son Martin. Il num ‹Obere Gasse› è ina scursanida dad ‹Obere Reichsgasse›. Ella sa distingua dentant anc oz tras ina tscherta noblezza ed è daventada ina via da flanar cun differentas pitschnas butias. En tut quels onns n’è ella betg sa midada fitg. La stad ha lieu qua mintgamai la sonda il martgà emnil cun products regiunals sco verdura, salata, liongias e chaschiel.

La chasa Zschaler è ina da las paucas chasas a Cuira ch’èn ornadas cun picturas. Oriundamain aveva la chasa num Zum goldenen Kreuz. Las picturas da fatschada decorativas en il Jugendstil dateschan dals onns 1890. Qua sin il Gansplatz mussa la chasa ina fatscha allegra e graziusa e porta las suandantas inscripziuns: ‹Der Stadt zur Zierde, dem Handwerker zur Würde›, ‹Dieses Haus in Gottes Hand, alther Zum goldenen Kreuz genannt›, ‹Der Kunst zur Freude, schmück’ich dieses Gebäude›. Da l’autra vart, da la vart da la Plessur, n’è l’anteriura chasa burgaisa betg sa mantegnida. Ella è vegnida renovada en in stil modern. Là mussa la chasa sia segunda fatscha.

Qua en l’Obere Gasse sa chattan numerusas butias pitschnas, nua ch’ins po tranter auter cumprar spezialitads da Cuira deliziusas. En il dialect da Cuira numn’ins l’oss era ‹Bain›. Perquai ha ina liongia da charn-portg ed ossa num ‹Churer Bainwurst›. Fitg enconuschenta e populara è er la pulpa. Ella vegn ensalada e setgentada a l’aria; uschia sa lascha ella conservar ditg.

Gia dapi il 19avel tschientaner fan quels da Cuira da Bumaun viva cun in magiel rosoli. Quai deriva probablamain dal fatg ch’il rosoli è madir per baiver vers la fin da l’onn. Il rosoli è in liquor cotschen-brin a basa da tschareschas. Ils aromas che vegnan agiuntads èn chanella, neghels e vaniglia. Il liquor gustus vegn producì anc oz a moda tradiziunala.

14. L’Ochsenbrunnen

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Il bigl sa chatta amez l’Ochsenplatz. El è il sulet ch’è marcà en l’uschenumnà Plan da Knilenburger. Ma fin a la construcziun da quest bigl èsi stà ina via stentusa. Per ils abitants en la vischinanza da l’Ochsenplatz eran ils auters bigls memia allontanads e perquai han els pretendì in agen. 56 persunas singulas han la finala pajà voluntarmain 386 rentschs. Persuenter è la citad s’obligada da surpigliar eventuals custs supplementars ed il mantegniment dal bigl. Sco tut ils bigls da la citad veglia possedeva er quel fin l’onn 1929 in uschenumnà batschigl da schlavazzar. Il 1929 ha il vegl bigl stuì far plazza ad in nov. Davart ils origins da quel è dentant enconuschent pauc. Sch’ins cumpareglia il bigl vegl sin fotografias cun il nov, pon ins constatar ch’el ha in batschigl pli pitschen e ch’il nov è spustà marcantamain. In element original è il sochel amez il bigl cun la cula e la tipica bandieretta cun il bov.

Sche vus guardais in pau enturn, vesais vus trais laternas che na van evidentamain betg a prà cun il 21avel tschientaner. La citad ha introducì il 1820 l’illuminaziun da las vias cun glischs dad ieli. Cun l’emprima fabrica da gas e l’entschatta da l’industrialisaziun ha cumenzà a Cuira il temp da l’illuminaziun cun gas. L’onn 1887 han ins udì a Cuira la davosa giada il clom dal guardian da notg. Tschintg onns pli tard èn las vias vegnidas illuminadas cun glisch electrica. In pèr amis da la nostalgia han dentant reanimà intginas da las glischs da gas anticas; uschia vegn l’Ochsenplatz decorà dapi curt da trais glischs da gas. A sanestra da l’Obertor maina l’Obere Gasse enavos a la Plazza da Son Martin amez la citad veglia.

15. L’Obertor

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

A dretga da l’Obertor vesais vus ina pastizaria. Dal temp da las mastergnanzas aveva la professiun dal pasterner ina fitg buna reputaziun. Blers pastiziers emigrads han fundà pastizarias en l’entir mund ch’èn enconuschentas fin oz, surtut en Spagna ed en l’Italia, ma er en Russia e l’America. L’Obertor vala, sper il clutger da Son Martin, sco segn caracteristic da la citad. El appartegna als paucs edifizis cun tur anc mantegnids dal mir da la citad dal 13avel tschientaner. Da quel temp devi en tut sis portas da citad ed indesch turs. La saira vegnivan las portas serradas. L’Obertor vegniva serrà cun ina punt d’auzar che manava sur il flum al post da duana vischin. Oz existan anc duas portas. Sper l’Obertor è quai il pitschen Schanfigger Törli. En il temp medieval era quella porta er enconuschenta sco Armentörli che manava sut la fortezza da la catedrala en direcziun d’Arosa. Enturn la mesadad dal 19avel tschientaner è il mir da la citad marod vegnì disfatg quasi cumplettamain. Per fortuna n’è l’Obertor betg vegnì tutgà dal medem destin, perquai ch’in comité d’acziun è s’engaschà la davosa minuta per ses mantegniment, cura ch’ins discutava da disfar el pervi da la lingia da viafier d’Arosa.

Numerusas persunas renumadas èn passadas tras l’Obertor, tranter auter er Goethe che duai esser chavaltgà tras la porta. Ma er paupers putgants han fatg lur davos viadi tras la porta, avant ch’els èn vegnids mess vi da la furtga che na sa chattava betg lunsch davent. Anc oz passa ina rotscha allegra d’uffants da scola mintga stad la porta istorica en quest center da traffic per ir sin il Pizokel e giudair lur excursiun da culm tradiziunala. Il flum sut la punt è la Plessur. Ella nascha en il Scanvetg e sbucca da manaivel da Cuira al pe dal Calanda en il Rain, l’anteriura avaina da vita tranter la Rezia e la Germania. A dretg ora maina la via sper l’anteriura chasa da duana vi en direcziun da Lai, Casti e Baiva sur il Pass dal Güglia.

16. La chasa da duana ed il Welschdörfli

(Foto: Maksym Kozlenko / CC BY-SA 4.0)

Visavi l’Obertor sa chatta l’anteriura chasa da duana. Pli baud stuevan ils viagiaturs che passavan la punt da la Plessur pajar qua ils dazis. Al vest da la chasa da duana cumenza il Welschdörfli. Igl è in dals pli vegls quartiers da la citad. Dal temp avant Cristus han ils Romans conquistà la regiun. Sin la collina da la curt han els construì il chastè roman ed en il Welschdörfli il vitg roman ‹vicus›. Danunder ch’il num ‹welsch› deriva oriundamain, n’è betg sclerì dal tuttafatg. Il Welschdörfli ha ses num, perquai ch’ins ha discurrì en quest quartier il pli ditg rumantsch, la lingua ch’ins numnava er Churerwelsch u Kauderwelsch. Entant che las ulteriuras parts da la citad èn vegnidas germanisadas gia en il 14avel tschientaner, è il Welschdörfli restà blers onns in vitg rumantsch. Il term ‹welsch› vegn translatà savens cun ‹rumantsch›, ma er cun ‹ester›. En il territori dal Welschdörfli ha il Servetsch archeologic dal Grischun fatg exchavaziuns cumplessivas. A la glisch èn vegnidas restanzas da civilisaziuns fitg veglias, surtut dal temp dals Romans. A maun d’in project da l’enconuschent architect Peter Zumthor da Haldenstein han ins construì il 1986 en il Welschdörfli in edifizi da protecziun, vul dir in museum cun chats preistorics.

Da la vart il pli al vest dal Welschdörfli, sin l’areal da la halla da fiera, sa chatta er la staziun da val da la pendiculara da Brambrüesch che maina sin la muntogna da chasa da Cuira. La chapitala dal Grischun è la suletta citad en Svizra cun in’atgna pendiculara che parta directamain dal center. Ils abitants da Cuira numnan lur muntogna da chasa Brambrùs. Brambrüesch sa chatta sin 2200 meters sur mar, tranter Cuira e Lai. Grazia a la pli nova tecnica d’undas da glisch valeva la pendiculara da Brambrüesch suenter si’avertura la fin dal 2006 sco la pli moderna da l’Europa. Durant il viadi han ins ina vista fantastica sin la citad e la val. Arrivà si Brambrüesch pon ins giudair il bellezza panorama alpin. Quest territori da recreaziun local è fitg popular, saja quai la stad per ir a viandar u cun mountainbike u l’enviern per ir cun skis u star a sulegl sin la terrassa dal restaurant da muntogna.

17. Il mir da la citad e l’Arcas

(Foto: Paebi / CC BY-SA 3.0)

Vus stais uss davant ina chasa particulara a la Plazza da Son Martin. Ella dat en egl pervi da l’ordinaziun particulara da las fanestras. Sur l’isch-chasa gotic dal 16avel tschientaner, enramà dal crap da Scalära tipic per Cuira, è la fatschada ornada cun numerusas picturas. Ins vesa las vopnas d’enconuschentas schlattainas grischunas e localas, la legenda da Son Martin sco er in’ura da sulegl cun tabella da correctura, perquai che l’ura sa chatta sin la fatschada al vest e betg sin quella al sid.

Nus ans vulvain e drizzain uss noss’egliada sin la Plazza da l’Arcas. Ella exista pir dapi l’onn 1971 en questa furma da triangul. Durant la restructuraziun da questa part da la citad han ins disfatg la retscha da chasas entamez per crear dapli spazi. I na sa tractava dentant betg da chasas d’abitar, mabain sulettamain da stallas veglias che vegnivan duvradas sco magasins.

Il num Arcas deriva dal pled latin Archa. Manegià è in rempar da lain per rinforzar la riva. Cun agid da tals rempars er la citad vegnida protegida d’auas grondas.

En il lieu il pli lad vegn la plazza terminada da la Biblioteca populara grischuna. Quella sa chatta en l’anteriura Metzg che datescha dal temp medieval. Qua en la halla da charn vendevan ils mazlers lur products.

Amez la plazza stat il bigl da l’Arcas cun ses grond batschigl. El è vegnì creà da granit verd d’Andeer durant la restructuraziun dal quartier menziunada. Las fatschas che spidan aua represchentan las gniffas da spierts che duain viver en ina val selvadia damanaivel da la citad. Sco quai ch’il bigl envida grond e pitschen da giugar cun l’aua, è er la plazza ina vaira attracziun per la populaziun. Qua han lieu per exempel mintga mais il martgà da pileschs, ma er per represchentaziuns da teater, concerts ed exposiziuns è la plazza ina da las pli bellas culissas da la citad.

18. La Brotlaube

(Foto: Paul-Georg Meister / Pixelio)

Brotlaube sa numna il passadi pittoresc che maina da la Plazza da son Martin a l’Arcas. Ella è ina restanza tipica dal temp medieval. Da lez temp dastgavan ils pasterners, tenor ina prescripziun da las autoritads, vender lur paun mo en quest lieu. Sin la Plazza da l’Arcas cunfinanta sa chattava la halla da charn. Sin la Plazza da Son Martin avevan lieu ils martgads emnils. Quai mussa che l’idea dal center da cumpras n’è betg uschè nova.

19. Il Bärenloch

(Foto: Paebi / CC BY-SA 3.0)

Per arrivar al Bärenloch datti trais differents access. Dus sa chattan a la Kirchgasse, in terz cun blers chantuns maina da la Plazza da l’Arcas al Bärenloch medieval. Il passadi è in exempel tipic per la vita a Cuira durant il temp medieval tardiv. Qua en la giassa stretga pon ins s’imaginar fitg bain las relaziuns d’abitar restrenschidas da la gronda part dals abitants d’avant 500 onns. Faschai stim co ch’è concepì il spazi da la curt interiura. Guardai siadora ed empruvai da sentir l’atmosfera dal temp medieval tardiv.

Il Bärenloch consista da duas pitschnas curts internas. Davent da la Kirchgasse pon ins observar bain da la curt interna a sanestra, co che la retscha da chasas è vegnida construida directamain sin il grip. Da l’autra curt dattan en egl surtut las fanestras integradas profundamain en ils chantuns. Grazia a lur furma da dratguir po il sulegl penetrar il meglier pussaivel tras las surfatschas da vaider minimalas. La chasa cun armadira da travs n’è betg tipica per la regiun. En il territori alpin domineschan surtut las chasas da crap. A maun da quest edifizi ves’ins dentant er l’impurtanza da Cuira sco citad da transit. Qua han mastergnants dal nord laschà enavos lur fastizs.

Danunder ch’il num Bärenloch deriva exactamain, n’è betg cumprovà. Ins suppona tranter auter ch’ina famiglia Beer abitavi qua. I pudess dentant er esser che cumediants preschentavan qua lur urs dressads. Las curts internas pudessan però er avair survegnì lur num, perquai ch’ellas sumeglian las taunas stretgas e stgiras dals urs.

20. Las mastergnanzas da Cuira e l’Oberer Spaniöl

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Vus as chattais ussa sin la Plazza dal museum. Avais vus gia vis la chasa cun la vopna dals cusunzs sin il bel balcun tort? Quai è l’anteriura chasa da la mastergnanza dals cusunzs. Oz sa numna quest edifizi Klibühni e serva sco lieu per concerts e teaters.

Suenter l’incendi catastrofal dal 1464, ch’ha devastà grondas parts da la citad, han ils burgais da Cuira survegnì il dretg d’introducir mastergnanzas. La burgaisia è qua tras daventada pli ferma. Ils uvestgs da Cuira ch’eran obligads da quel temp pli fermamain als Habsburgais che a l’agen pievel, han pers ina part da lur reputaziun. Cun la nova constituziun da las mastergnanzas ha l’uvestg stuì ceder sia pussanza politica a las mastergnanzas.

La citad da Cuira ha introducì tschintg mastergnanzas (cusunzs, viticulturs, chalgers, ferrers e pasterners). Sulettamain burgais da la citad da Cuira pudevan daventar commembers da las mastergnanzas. Persunas senza dretg da burgais, servs e dunnas eran exclus da quellas. Pir l’onn 1840 è l’urden da las mastergnanzas vegnì abolì e remplazzà entras ina constituziun nova e pli liberala.

Visavi il Museum retic sa chatta l’Oberer Spaniöl. Sur l’entrada vesais vus la vopna da la famiglia Abys cun la serp da Visconti. Questa chasa signurila impressiunanta cun ils barcuns cotschens ed il balcun tort colurà blau è stà l’emprim edifizi ch’è sa distanzià da la retscha da chasas goticas per tschertgar en posiziun libra ses effect represchentativ. Dai ina giada in’egliada en direcziun da la Kirchgasse e cumparegliai ils differents stils architectonics. Il chapitani Karl von Salis-Grüsch ha laschà construir l’Oberer Spaniöl enturn il 1645 sin la vigna da sia dunna Hortensia Guggelberg-Von Moos. L’Oberer Spaniöl è anc oz ina chasa privata e dapi l’onn 1837 en possess da famiglia.

21. La tur da l’ustaria Hofkellerei

(Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

Davent dal Museum retic giain nus da las stgalas da crap si fin als tschalers da vin da l’ustaria Hofkellerei. En la tur dal portal sa chatta dapi il pli tard l’onn 1522 l’ustaria dals canonis, la Chorherrentrinkstube che deriva da la gotica tardiva. Questa localitad serva fin oz sco ustaria publica per degustar il vin episcopal. Uschia è la Hofkellerei il pli vegl restaurant da Cuira.

La viticultura è represchentada bain en la chapitala dal Grischun. Cun la racolta da las vignas a las spundas sid fitg suleglivas da Cuira e da la Vallada dal Rain Grischuna vegnan producids vins excellents. Ils viticulturs indigens cultiveschan surtut pinot noir e pinot alv, però er autras spezias d’ivas. Enconuschent è er il Bündner Schiller, in vin che vegn torclà cun ina part eguala d’ivas cotschnas ed alvas racoltadas en la medema vigna.

Qua en la tur da la curia sa radunavan en il 16avel tschientaner ils commembers da la Lia da la Chadè, avant ch’ins ha preferì per motivs politics da far las radunanzas en la chasa-cumin. Sut la retscha da fanestras da la gotica tardiva cun las rudellas particularas da vaider engrossì, è la vart davant da la tur decorada cun tschintg vopnas da chavalier marcantas. Quellas ans regordan a l’epoca feudala dal temp medieval classic ed a las relaziuns da las famiglias aristocraticas cun la Lia da la Chadè. Da sanestra a dretga pon ins vesair ils suandants baruns:

– Ils baruns da Sax-Mesauc. Sedia principala: il chastè da Mesocco.

– Ils baruns da Montfort. Sedia principala: il chastè da Montfort sper Feldkirch.

– Ils baruns da Murmarera. Sedia principala: il chastè da Murmarera.

– Ils baruns da Razén. Sedia principala: il chastè da Razén.

– Ils baruns da Vaz. Sedia principala: antruras il chastè da Nivagl sper Alvaschain, pli tard il chastè da Belfort sper Brinzauls.

22. Il chastè episcopal

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Vus as chattais ussa sin la curt da la curia. Sco ina citadella s’auza la curt sur la citad. Las turs da defensiun e la grossa miraglia regordan ad ina fortezza segira. En il nordost cunfinescha la curt cun il chastè episcopal, en il sidost cun la catedrala ed en il vest, il lieu il pli stretg, cun la tur da la Hofkellerei che deriva dal temp medieval.

Da vart dretga e sanestra dals edifizis principals sa chattan las chasas dals canonis. Intgins chats archeologics renvieschan ad in lieu cultic precristian. Durant exchavaziuns archeologicas han ins chattà fastizs d’in chastè roman tardiv dal quart tschientaner suenter Cristus. Ins po uschia supponer che gia ils Romans han profità da la posiziun extraordinaria sco punct da sustegn e sedia per reger la provinza Rezia.

Enturn la mesadad dal quart tschientaner è vegnì fundà l’uvestgieu da Cuira. Ma pir l’onn 451 è Asinio vegnì documentà sco emprim uvestg. L’uvestgieu da Cuira è damai il pli vegl uvestgieu al nord da las Alps ed in dals paucs che n’ha mai dischlocà sia sedia. Durant la refurmaziun en tut la Svizra è er Cuira daventada ina citad refurmada. La curia è restada blers onns in’insla catolica. En il fratemp èn ils catolics puspè levamain en avantatg. Per plirs decennis è la curia restada era politicamain independenta. Pir l’onn 1854 è ella vegnida integrada en il territori da la citad. Enturn il 1803, cura ch’il Grischun è entrà en la Confederaziun, ha l’uvestg da Cuira pers ses titel da prinzi ch’el aveva dapi il temp feudal. Oz fan part da la diocesa da Cuira la populaziun catolica dal chantun Grischun, dals chantuns originars Uri, Sviz, Sur- e Sutsilvania, Glaruna e Turitg.

En il nordost cunfinescha la curt cun il chastè episcopal. Sia fatscha decorada cun stuccaturas correspunda al baroc austriac. L’emprima gronda etappa da construcziun inclus l’element central dal temp medieval è gia vegnida realisada enturn il 1640. Enturn l’onn 1730 èn vegnidas creadas en il stil da rococo tempriv las autas fatschadas, ils portals cun ils portarintgs da bronz, las magnificas stgalas monumentalas e las ghirlandas da stuccatura che pendan libramain. La tur dal Marsöl e la fatschada orientada vers la citad consistan per gronda part dal vegl mir da tschinta. Questa vart dal chastè episcopal pon ins vesair fitg bain davent da la via che maina a la Curia.

23. La catedrala deditgada a Nossadunna d’avust

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

La catedrala da Cuira è in monument cultural da muntada naziunala. Sco suletta baselgia episcopala dal temp medieval tempriv è la catedrala restada durant tschientaners en il medem lieu. Questa lunga tradiziun s’exprima er en la parita ed en il decor interiur. Las ritgas decoraziuns internas mussan ovras da ventg differents stils che tanschan dal temp roman tardiv fin a l’epoca moderna.

Las exchavaziuns dal 1921 cumprovan l’existenza da duas apsidas ina sur l’autra. Ina da quellas vala sco restanza da l’emprima catedrala che datescha dal 450. Da la segunda baselgia, l’uschenumnada baselgia da Tello, datti anc sculpturas da marmel. Quellas èn pli tard vegnidas utilisadas sco revestgiment da differents altars en la terza catedrala ed èn anc oz vesaivlas.

La lunga etappa da construcziun da la terza catedrala ha cumenzà en la segunda mesadad dal 12avel tschientaner. L’exteriur da la catedrala è fitg simpel. La vart da l’edifizi opposta a la citad è la pli impressiunanta. La catedrala para dad esser creschida or dal grip ed a medem temp furma ella il pli aut punct da las chasas dals canonis che s’auzan cuntinuadamain. Giai suenter quest chapitel ina giada enturn la catedrala e contemplai la baselgia da tuttas varts.

Il 1829 è vegnida construida tranter il chor e la nav laterala settentriunala ina tur barocca cun cupla sin ils fundaments da l’anteriura tur destruida tras in incendi. Ina gronda fanestra cun arvieut radund da la romanica tardiva che cuntegna oz ina pictura sin vaider dal 19avel tschientaner dominescha la fatschada principala al vest. Er las colonnas che flancheschan il portal principal derivan da la romanica tardiva.

La catedrala è ina basilica cun colonnas a trais navs drizzada vers ost. La nav traversala manca. L’axa dal plan orizontal da la baselgia è inclinada per circa 10 % e para da sa pusar cunter l’ur dal grip meridiunal. En cumparegliaziun cun quai è la part dal chor pli vieuta ad angul. Oriundamain è damai stada planisada ina baselgia pli pitschna. Ma durant la perioda da construcziun ch’ha durà 120 onns han ins stuì s’adattar al territori grippus.

L’onn 1997 han ins creà in concept da conservaziun e restauraziun. En emprima lingia duevan vegnir mantegnids a lunga vista il stabiliment e ses stgazis d’art. Il project ha cumpiglià mesiras da restauraziun per la fatschada, la part interna e la decoraziun da la catedrala. L’october 2007 è la catedrala vegnida reinaugurada a moda festiva. Ils stgazis da la catedrala illustreschan la lunga istorgia da l’uvestgieu da Cuira. Il coc da la collecziun furman ils reliquiaris, las plaunas, ils isegls dals altars, las cruschs, las sculpturas ed ils maletgs. Questas custaivladads sa chattan temporarmain en il Museum retic, fin ch’è sclerida la dumonda dal spazi per in museum local adattà.

24. L’interiur da la catedrala da Nossadunna d’avust e l’altar grond da Cuira

(Foto: PD via Wikimedia Commons)

Las pli veglias picturas muralas vesaivlas sa chattan en la nav laterala settentriunala. Ellas mussan l’aduraziun tras ils trais sontgs retgs e la crucificaziun da Cristus cun las dunnas che bragian. Las ovras dateschan dal 1340 e vegnan attribuidas a las lavurs dal maister da Vuorz. Talas picturas muralas goticas chatt’ins en pliras baselgias grischunas. Ils stgaffiders da las ovras ston esser stads artists viandants, perquai ch’ils fastizs e las influenzas da la Germania dal Sid e da l’Italia n’èn betg da survesair.

L’altar grond da Cuira vala sco il pli grond ed impurtant altar entaglià da la Svizra. Cun sias 153 figuras è el il retabel il pli ritg en il territori da la Germania dal Sid e da la Svizra ed è fatg en il stil dal Danubi. Creà ed entaglià è el vegnì da Jakob Russ da Ravensburg, in contemporan da Rimenschneider. Russ è vegnì a Cuira ensemen cun ses lavurers per stgaffir en sis onns quest capodovra da la gotica tardiva. L’altar è vegnì terminà il medem onn sco quai che Columbus ha scuvert l’America. Il retabel da passa set meters autezza è vegnì integrà a moda artistica en il cor vieut ad angul. L’altar cun alas è mantegnì cumplettamain ed enramà per gronda part a moda originala. El è deditgà a Nossadunna, perquai sa numna la catedrala er Nossadunna d’avust.

Impressiunantas èn las ritgas sculpturas da crappa ed ils capitels che derivan per gronda part dal 12avel tschientaner. Quels illustreschan cuntegns biblics per il pievel che na saveva betg leger. Gist uschè remartgabel è er il puz-cisterna roman da circa 15 avant Cristus. Quel sa chatta al pe da las colonnas davant sin la vart settentriunala e rimna anc oz l’aua dal Mittenberg.

25. La baselgia dal seminari deditgada a Son Gliezi

(Foto: Christoph Wagener / CC BY-SA 3.0)

Vus stais en la chantunada da la Planaterrastrasse/St. Luzistrasse. Davos vus sa chattan il chastè episcopal e la catedrala. Sche vus guardais vers ensi vesais vus il seminari da spirituals cun la baselgia dal seminari deditgada a son Gliezi e la Scola chantunala grischuna ch’ha actualmain var 1000 scolaras e scolars.

La baselgia dal seminari datescha oriundamain dal 8avel tschientaner. Ella n’è betg adina stada deditgada a son Gliezi. Enstagl da la baselgia da son Gliezi steva qua gia in auter sanctuari dal temp cristian tempriv deditgà al martir Stefan. La mesadad dal 8avel tschientaner è vegnida construida qua la baselgia carolingica dals Victorids, ina schlatta pussanta ch’aveva nominà l’uvestg ed il preses. La baselgia posseda ina cripta unica en rintg cun la fossa e l’altar da fossa da son Gliezi e da sia sora, sontga Emerita. Ils paders da l’urden dals premonstratens han engrondì la baselgia en il 12avel tschientaner per la halla romana. La mancanza d’ornaments dat perditga da la tenuta spiertala da quest urden. Suenter la refurmaziun han ils paders bandunà la claustra e la baselgia. Ils edifizis èn ids en decadenza. Pir a partir dal 1803 èn ils stabiliments puspè vegnids utilisads per il seminari da spirituals. Dapi l’ultima renovaziun dal 1952 stattan ils edifizis sut la protecziun da monuments.

26. La vista da la tur dal Sennhof e dal Haldenhüttli

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Guardai ina giada sur la citad da Cuira. Prest as dat en egl la tur marcanta dal Sennhof. La tur radunda cun il stip tetg conic tutgava antruras tar la fortezza citadina dal temp medieval. Construida en il 13avel tschientaner, è la tur vegnida integrada il 1817 en la praschun chantunala Sennhof, da la quala ella fa anc oz part.

Sper la tur dal Sennhof existan sulettamain anc quella da l’Obertor e dal Malteser sco turs da la fortezza citadina. Sch’ins guarda la citad da quest lieu, dat en egl il cuntrast tranter la citad veglia cun ses tetgs cun blers chantuns e la citad nova cun ses sgrattatschiels. Ultra da quai attiran er las muntognas che circumdeschan Cuira ils sguards dal contemplader. Da l’autra vart da la citad s’auza maiestusamain il massiv dal Calanda. Al pe da quel percurra il Rain. Il massiv dal Calanda è 2800 m aut ed enconuschent per far turas da viandar e da skis. Cura ch’ins ha chattà enturn il 1800 in’avaina dad aur, durant las lavurs da rumida suenter ina bova, è rut ora al Calanda ina veritabla fevra d’aur. Schizunt in pèr munaidas èn vegnidas battidas cun l’aur explotà. La muntogna ha era dà il num a la biera indigena Calanda Bräu.

Sche vus auzais ussa davent da la tur dal Sennhof voss’egliada vers la costa, vesais vus en la storta da la via ina pitschna chasetta. Quest punct panoramic extraordinari è il Haldenhüttli. En connex cun quel raquintan ils abitants da Cuira intginas istorgias che fan pel-giaglina. Ma quai èn, sco ditg, sulettamain istorgias... Il Haldenhüttli che sa chatta en l’emprima storta gronda da la via en direcziun dad Arosa pon ins cuntanscher senza gronds sforzs a pe.

27. Marsöl

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Vus as chattais uss en la Hofstrasse, sut il chastè episcopal. Sco quai che las inscripziuns tradeschan, sa numna il grond cumplex d’edifizis Marsöl. A dretga da quel, da vart sut dal mir, vesais vus in prà. Qua han ins chattà durant exchavaziuns restanzas d’ina culegna che datescha da 11 000 avant Cristus. Quai èn ils pli vegls fastizs d’in abitadi sin territori da la citad, e perquai vala Cuira er sco la pli veglia citad da la Svizra. Il 1909 ha l’uvestg incumbensà da construir il Marsöl, in hotel cun sala da festa. L’architect ha planisà in vast cumplex cun in plan orizontal angular. Il tract da tschintg auzadas cumpiglia abitaziuns, biros ed ina galaria. En la part longitudinala sa chattan in restaurant, in pitschen hotel ed ina sala. Entras la successiun dals cubus ed il gieu cun las culmainas, ha l’observatur l’impressiun che la surbajegiada saja sa sviluppada cuntinuadamain. Qua sa mussa l’inschign da l’architect sco interpret flexibel dal stil dal temp. El ha integrà las furmas da las chasas signurilas baroccas vischinas, per exempel quellas dal Museum retic. En las localitads dal tract longitudinal, transfurmadas il 2000, sa chatta oz il restaurant e la chasa da cultura Marsöl.

28. La padella da rascha en il Süsswinkel

(Foto: Cayambe / CC BY-SA 4.0)

Al Hegisplatz en la Süsswinkelgasse 11 pudais vus contemplar en la chantunada in relict da temps passads. Quel è da fier battì e sa chatta en l’emprima auzada. I sa tracta d’ina illuminaziun da vias dal temp medieval. Anc fin la notg da s. Silvester dal 1887/88 udiv’ins il clom e la chanzun dal guardian da notg en las giassas da Cuira. Si’incumbensa era d’envidar las lampas da rascha. Padella numn’ins dal reminent la part sut en furma d’in plat che dueva pigliar si ils guts da rascha. Ils pizs da fier gidavan a fixar il tizun. Ils abitants da las chasas pudevan stizzar u envidar ils tizuns davent da lur fanestras. Quels pudevan els muventar cun agid da scharniers. Quai pudeva però er daventar privlus, cunquai che la gronda part da las chasas era da quel temp construida da lain. Uschia sa laschan er declerar las consequenzas catastrofalas d’in incendi da la citad. Süsswinkel na signifitga betg il quartier dals pastiziers, mabain in quartier bellin.

29. Hegisplatz

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Il num Hegisplatz duai derivar d’ina famiglia turitgaisa Hegi ch’ha antruras abità qua. Il Hegisbrunnen amez la plazza n’è betg in dals bigls enconuschents da la citad veglia, el dat però in’atgna tempra a la curt tipica. Il batschigl principal ed il sulet batschigl da schlavazzar anc existent, èn stgalprads or da dus blocs da crap da sablun. Dal reminent cura en tut ils bigls da la citad da Cuira aua da baiver clera e netta dal Pizokel e dal Mittenberg.

Adina puspè han ins speculà danunder che deriva il num particular zum Meerhafen. Ins raquinta che la plazza sa transfurmava pli baud en in grond paltaun cura ch’i pluveva; tenor auters raquints ha la veglia chasa da lain servì pli baud sco ustaria da berniers, nua ch’ils animals da sauma vegnivan stgamiads. Questa chasa da lain vala sco la pli veglia chasa d’abitar da la citad da Cuira ed è vegnida construida en lain da ruver curt suenter il grond incendi da la citad dal 1464 tenor la tecnica da posts e palancas. La chasa sut protecziun è vegnida renovada avant intgins onns cun quità e confurm al temp. Sco curiusitad han ins mantegnì l’uschenumnada fanestra per l’olma. Ina fanestrina tras la quala l’olma dal defunct pudeva bandunar la chasa. La plazza è er fitg adattada per represchentaziuns da teater al liber fitg popularas a Cuira.

30. La Chasa grischa e la Plazza da la Regenza

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Vus stais uss sin la Plazza da la regenza e contemplais la gronda Chasa grischa cun in portal represchentativ en la Reichsgasse. Sur l’entrada vesais vus la vopna dal chantun Grischun ed anc plinensi, sin l’autezza dal segund plaun, in balcun da crap. I sa tracta da la chasa da la Regenza che vegn er numnada la Chasa grischa. Il 1752 ha il colonel Andreas von Salis-Soglio laschà construir quest losch palaz municipal. La vart exteriura da l’edifizi para grischa e modesta. Las decoraziuns internas però en ritgas ed artisticas. Remartgablas èn las differentas stanzas tavlegiadas sco er las stanzas ed ils corridors ornads cun bellas stuccaturas e la gronda e pompusa sala da la Regenza. Il 1803, curt suenter ch’il Grischun è aderì a la Confederaziun svizra, ha il Chantun cumprà quest palaz sco sedia da la Regenza. A l’entschatta avevan tut ils tschintg cussegliers guvernativs il biro en la Chasa grischa; oz serva ella anc sco lieu da lavur dal Departament per l’economia publica e la Chanzlia chantunala.

Visavi l’entrada da la Chasa grischa, sin la Plazza da la Regenza, stat il Monument da Vazerouls. El regorda a l’uniun legendara da las trais lias dal 1471 a Vazerouls, in aclaun tranter Lantsch e Casti. Ils abitants da la provinza Rezia avevan gì fundà en il 14avel/15avel tschientaner las trais lias libras, la Lia da la Chadé, la Lia Grischa e la Lia da las Diesch Dretgiras. Or da las singulas vopnas da las trais lias han ins alura creà la vopna dal chantun Grischun. Il capricorn da la vopna da la Lia da la Chadé stat per la regiun da Cuira e l’Engiadina, las colurs alv e nair, las parts da la vopna da la Lia Grischa, reguardan il territori dal Rain Anteriur e Posteriur, blau-mellen, las colurs da la Lia da las Diesch Dretgiras, represchentan Tavau e conturn. Questa vopna chantunala uffiziala è vegnida definida da la Regenza e vala dapi il 1935.

En il chantun Grischun vegni discurrì tudestg, talian e rumantsch. Il rumantsch è sa sviluppà d’ina maschaida da linguas preromanas, per exempel celtic, cun il latin vulgar. Quest latin discurrivan ils occupants romans ch’han conquistà la Rezia. En il decurs dal temp èn sa furmads en il Grischun tschintg differents idioms ch’existan fin oz: en Engiadin’Ota discurr’ins puter ed en Engiadina Bassa vallader. L’idiom dal Surses numn’ins surmiran. En Surselva, la vallada dal Rain Anteriur, è il sursilvan da chasa, ed en Val Schons sco er en singulas vischnancas dal Rain Posteriur il sutsilvan. Mintgin dals tschintg idioms ha er in’atgna lingua da scrittira. Cun la sisavla varianta, il rumantsch grischun, emprov’ins da dar a questas tschintg variaziuns ina lingua da scrittira unifitgada per mantegnair quest bain cultural periclità. Ils emprims texts rumantschs èn vegnids scrits durant la refurmaziun en il 16avel tschientaner. Fin en il 15avel tschientaner discurriv’ins per gronda part rumantsch a Cuira. Suenter il grond incendi da la citad il 1464 ha cumenzà cun l’arrivada da numerus mastergnants da lingua tudestga la germanisaziun. Entaifer paucs onns è Cuira daventada ina citad tudestga.

31. L’Untertor

(Foto: Cayambe / CC BY-SA 4.0)

Uss ans chattain nus a l’Untertor. Questa porta è vegnida destruida l’onn 1861. Ella furmava la fin settentriunala dal mir da la citad ed è a medem temp er la davos staziun da noss gir tras la citad veglia. En il fratemp avais vus segir er survegnì in pau fom. La purschida culinarica dal Grischun è fitg multifara. L’enviern apprezieschan ils giasts surtut la schuppa da giutta grischuna. Fitg enconuschents e gustus èn però er ils capuns. Ins di ch’i dettia en il Grischun uschè blers recepts da capuns sco vals e siras. La spezialitad sursilvana è fatga d’ina pasta da bizochels. A quella vegnan per exempel agiuntads quadrins da charnpiertg u ina maschaida dad ervas speziala. La pasta vegn zugliada en fegls d’urtais ed alura cotga en buglion. Ils capuns vegnan servids cun chaschiel grattà e paintg culà. In’ulteriura spezialitad grischuna èn ils bizochels servids cun verdura u charn. Enconuschents èn er ils maluns, ina tratga da tartuffels e farina, brassada en paintg e servida cun chaschiel d’alp e buglia da maila. Il pli renumà dessert dal Chantun è la turta da nuschs grischuna.

32. Würth International SA

(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)

Sco pitschna excursiun finala as recumandain nus da visitar la Würth International SA che sa chatta en il quartier dal Rain, da l’autra vart da la staziun. La Würth International SA fa part da la gruppa Würth ch’è activa en tut il mund. Il commerzi cun la tecnica da fixaziun e montascha è la pitga principala da la Würth. La sedia da l’interpresa Würth International SA sa chatta dapi l’avrigl 2002 en l’Aspermontstrasse 1 a Cuira. L’edifizi è dal punct da vista architectonic segir in dals highlights da la chapitala grischuna. Bleras interpresas e numerus students d’architectura da la Svizra e da l’exteriur han gia visità il domicil da la firma concepì dals dus architects indigens Jüngling e Hagmann. Cun si’avertadad e transparenza porscha il stabiliment in ambient da lavur extraordinari. En l’edifizi sa chatta er in local d’events e d’exposiziuns, il Forum cultural Würth. Medemamain creà l’onn 2002 vul quel avischinar l’art e la cultura a la populaziun ed als collavuraturs. En il sectur d’entrada cler ed avert vegnan organisadas trais exposiziuns ambulantas ad onn. Preschentadas vegnan surtut ovras da la collecziun Würth. La sala d’events vegn utilisada per conferenzas ed occurrenzas. Davent dal settember fin l’avrigl, mintgamai l’emprima gievgia saira dal mais, vegnan realisadas qua represchentaziuns cabaretisticas. La stad 2007 è ultra da quai vegnì inaugurà il parc da sculpturas che cunfinescha cun l’edifizi. Sper la concepziun che sa cunfa optimalmain cun l’architectura da l’edifizi pon ils visitaders giudair en il parc muments ruassaivels e contemplar sculpturas d’artists renumads. Las installaziuns permanentas ‹Le Monde› e ‹Der Bär› da Nikki de Saint-Phalle, la sculptura ‹Dulittle› da Bernhard Lugginbühl e ‹La fontaine pour Josef Siffert› da Jean Tinguely carmalan natiers blers giasts ed enritgeschan a medem temp era la citad da Cuira.

Indicaziuns bibliograficas

Cuira turissem. Guid auditiv citad da Cuira. Cuira 2008. Funtauna: www.churtourismus.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Maletg da la cuverta: Wladyslaw / CC BY-SA 3.0. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).