8 da favrer 2010

Viagiar cun enconuschents nunenconuschents

Igl è anc stgirenta notg. Nagin n’è sin via, jau aud mamezza a trair il flad, aud il tun da mes pass. Inscuntrel jau l’emprim uman pir a la staziun u gia avant? Gea, qua vegn ella puspè da sanestra, la giuvna, sin l’autezza da la Via Gäuggeli. Ella mangia insatge, sco mintga damaun, cura che nus ans inscuntrain. Jau n’hai anc betg chattà ora tge ch’ella rui gia avant las sis… Bun di.

«Ciao Angela». La vendidra al kiosc ma dat mintga damaun in sentiment agreabel. Il sentiment da chapir mai. «Igl è dir dad esser gia uschè baud sin via… Ma nus essan privilegiadas, nus avain ina lavur!» La gasetta, in stortin, in café ed ina cola… Jau cumenz definitivamain il di. «A prest e bun viadi.»

Mes plaz è liber. Jau hai er fortuna da pudair entrar a Cuira en il tren. La dunna che metta mintga damaun daguts en ils egls è gia qua, ensemen cun ses accumpagnader. Sco mintga di. Sargans: La dunna eleganta enturn 50, vestgida tut en nair, sa tschenta diagonal visavi mai. «Bun di.» Er ella è en ses plaz usità, er ella ha sias ‹disas da tren›: metter il mantè sin il deposit da bagascha, laschar en ils guants, serrar ils egls e strusch sa mover fin a Turitg.

«Èsi anc liber?» Ah, la giuvna e ses collega sa smatgan sper e visavi mai en ils sezs. Contact corporal nunvulì – ed jau na sai betg pli co leger mia gasetta. «Sto quai esser?» L’um cun tgiralla da l’autra vart dal corridor surri cun sasez. Gea, cler, sper el è anc in plaz liber. «Ma spetga be, quai sa mida il pli tard a Ziegelbrücke…»

La confusiun da vuschs tschessa, ils umans cupidan, vulan anc tancar in pau energia per il di. Jau sun approfundada en mia gasetta e mia gritta è gia puspè svanida. La finala avain nus tuts la medema destinaziun: «Staziun principala da Turitg. Vossas proximas colliaziuns: a l’eroport da Turitg…» Nus essan qua, ina giada dapli. Fin damaun, cura che nus sesain puspè per passa in’ura en in vagun – convivenza temporala – cun umans, dals quals nus n’enconuschain betg dapli che las fatschas. In bel di.

22 da mars 2010

Igl è la patria – e sche nus vulain, essan nus en ina bun’ura a Turitg

«Co pudais vus bandunar la citad gronda da Turitg suenter tants onns? Pon ins insumma viver a Cuira?» Ch’i na suonda betg anc la dumonda famusa davart il mulscher las vatgas la damaun marvegl, fa surstar mai.

Per sclerir quai stoss jau dir ordavant: Mia famiglia ed jau essan, suenter avair vivì diesch onns a Turitg, returnads avant bundant in onn a Cuira. In motiv per questa decisiun è tranter auter il fatg che nus avain laschà encrescher per la patria. Quai na pon però tscherts ‹Turitgais› anc uss betg laschar valair. La citad da Zwingli è bain uschè moderna, multiculturala e cosmopolitica sco nagin’autra. En lur egls na po Cuira en nagin cas tegnair pitg cun ella.

Na, Cuira n’è betg ina metropola: La citad da Cuira è propi agreablamain provinziala. Nagin stress cun entrar en il bus (trams na datti per fortuna nagins, uschiglio fiss il stumplim forsa er uschè penetrant sco a la Staziun principala da Turitg). Naginas tscheras bruttas gia la damaun baud, persuenter dapertut in amicabel «hallo», «ciao» u «bun di». Insumma: Qua è tut in pau pli patgific, pli cumadaivel – ina bellezza cumpensaziun al mintgadi hectic tenor il motto jau-stoss-exnum-er-esser-da-la-partida.

Bain, Cuira è ina citad multiculturala: Qua vivan umans da tut las valladas grischunas cun ragischs culturalmain fitg differentas, umans da pajais lontans e main lontans ch’han vivì avant che vegnir a star en la chapitala grischuna ina vita dal tuttafatg differenta che nus Grischuns dal Nord. Relaziuns tut normalas e mintgatant er problematicas, sco a Turitg era.

Bain, Cuira è ina citad moderna: teater en tut las variaziuns cun flair internaziunal, concerts, kino… Dovri insumma anc dapli? Pli gronda l’elecziun e pli difficila la decisiun. Ed a la fin stat ins tuttina a chasa. Sco nus mintgatant a Turitg.

«Bun», din ils Turitgais lura, «quai laschain nus valair. Ma questas autas muntognas, questa stretgezza, quest favugn.»

Gea, a Cuira èn las muntognas pli manaivlas che a Turitg. Ma persuenter essan nus en tut las direcziuns er damanaivel dals pizs. E per ir si Brambrüesch na duvrain nus betg pli ditg che vus per ir da la Staziun principala da Turitg sin la muntognina da l’Uetliberg. E lura giudain nus il panorama. In sentiment maiestus. E la foppa cun il favugn ha tuttavia ses avantatgs: Grazia a questa cumponenta èsi savens tar nus in pèr grads pli chaud che tar vus en la Bassa.

E lura vegnan els – malgrà tut las resalvas – noss enconuschents ed amis da Turitg. La finala sa chatta Cuira en il Grischun, il chantun da vacanzas, e da quai vulan els natiralmain profitar. Nus giain a flanond, sco dacurt, cun nossas visitas tras la zona da peduns da la citad. La figlia da dus onns fa ses pass giagliards senza ch’ils geniturs ston temair ch’ella vegnia gist sut in auto. Ils umans salidan. In «ciao» qua ed in «moins» là. Noss enconuschents dumondan: «N’è quai betg stentus, sch’ins inscuntra trasora insatgi ch’ins enconuscha?» Na, n’èsi betg. Il cuntrari: Igl è bellezza dad esser da chasa en ina citad da provinza moderna ed averta.

«Bain, igl è atgnamain anc detg bel e patgific qua.» Gea, quai èsi. Ed igl è nossa patria. E sche nus vulain, essan nus en ina bun’ura a Turitg.

3 da matg 2010

L’ortulana ed il grillader – in’istorgia da primavaira

Finalmain! Il sulegl stgauda puspè la pel. In verd miaivel legra l’egl e flurs en tut las colurs nutreschan noss senns. «Gea, prima», pensan uss tut ils allergichers. «Nus avain ils egls che brischan, il nas che curra e las bronchias che rebelleschan. Tge duai per plaschair esser bel vi da questa situaziun?» Jau als poss chapir fitg bain, pertge ch’era mes egls e mes nas èn in pau irritads tut tenor il sgol da pollens. Tuttina less jau en questa columna render omagi a la primavaira.

Anc avant in mais eran tuts zuppads en lur taunas d’enviern. Ma strusch ch’il sulegl ristga da sa mussar per pli ch’in di en successiun, strusch che las temperaturas s’augmentan sin almain 15 grads, ves’ins els puspè per las vias e stradas: Las dunnas cun givlarins fins fins ed ils umens cun chautschas curtas. Cuminaivlamain van els en l’orticultura ed en il ‹do-it›. Là stattan els lura dus a dus davant in’enorma elecziun da plantas verdas e flurs per il balcun u il curtin. L’um en chautschas curtas dumonda sia chara pertge ch’ella dovria atgnamain gia puspè novas flurs, las plantas en curtin e sin terrassa sajan gea en cumplaina fluriziun. Gea, gea, la primavaira ha la dunna simplamain gust d’insatge nov, d’ina midada da tapetas sin il balcun, entant che l’um interpretescha tut auters patratgs ed interess en la primavaira. Jau na discur però betg da sentiments primavairils e da tgirallas en il venter, fenomens ch’ins duai apparentamain observar tar nus umans ensemen cun il resvegl da la natira. Na, jau pens al grillar.

Da mintga balcun, da mintga curtin ans circumdescha a partir dad uss fin l’october regularmain la savur da charn u da legums grillads. Il schef da las grilladas è per il solit l’um. Enstagl da cumprar flurs ed ervas, runa el a chasa in mantun liongias, steaks e costinis. Da quants liters biera ch’ils negozis gronds vegnan mintgamai levgiads, na poss jau betg dir. Jau baiv pli gugent in magiel vin tar la servela brassada. Ed jau confess: Jau sun leda ch’il gril – saja quai da cotgla, da gas u d’electricitad – vegn controllà da la ‹schlattaina masculina›.

Pertge che jau menziunesch gist quests exempels, As dumandais Vus uss legend la gasetta? N’essan nus durant ils mais fraids e stgirs betg daventads in pau memia chasans? N’avain nus betg savens ditg in a l’auter: «La proxima giada vom jau a baiver insatge cun mias amias.» Ma fatg quai n’avain nus betg, igl era gia memia baud stgir. E lura questa fradaglia ch’ans ha tegnì enavos… Uss è il chaud desiderà puspè qua ed er noss contacts socials flureschan puspè. Saja quai tar l’ortulana u tar il grillader: Ils inscunters na vegnan franc betg pli spustads «sin la proxima giada».

21 da zercladur 2010

Vegls sco la crappa n’essan nus anc ditg betg!

Oz stoss jau raquintar a Vus d’in bellezza eveniment. Jau hai dastgà prender part a quel ensemen cun bundant 40 autras persunas. «Quai n’è gea nagut spezial, tals inscunters datti bain adina puspè», pensais Vus uss forsa. Jau dun raschun a Vus, ma jau less tuttina raquintar mi’istorgia.

Igl è ina da quellas occurrenzas, nua ch’ins na sa betg propi, sch’ins duai sa participar u betg e nua ch’ins na sa betg tge che spetga ins exactamain. Var 75 persunas èn sa decididas da betg prender part a l’eveniment menziunà. Ina bler meglra decisiun han prendì radund 45 persunas. Ellas han sa legrà – exact sco jau – da vesair las fatschas ch’ellas n’avevan per part gia dapi 20 onns betg pli vis. E da passentar ina saira divertenta en ina societad che na s’inscuntra betg mintga di. Ils ins vivan a l’exteriur, auters en l’Argovia u en la Svizra Centrala, repartids en tut las direcziuns.

16.00: aperitiv. Bainvegnis qua, bitschins là. Quai è bain…? Ah gea, a la segunda egliada enconusch jau l’um che n’ha mai discurrì bler, ch’era fitg introvertì e che salida uss ils umans a moda uschè averta e cordiala. I n’è betg sia fatscha ch’è sa midada, mabain ses cumportament. Betg da cumparegliar cun il giuven che jau enconuscheva. Tgi sa tge ch’è succedì durant quest temp? Tge ch’ha midà el uschè enormamain? Jau hai temp d’eruir quai. E lura la dunna cun ils egliers da design. Ella vegn insaco avant enconuschenta a mai. Jau na sai però betg, nua metter a chasa ella. Fa ella propi part da nossa societad? Enconusch jau ella da pli baud? Lura aud jau sia vusch e clic… jau ves puspè ils maletgs, hai numerusas regurdientschas, emoziuns, in grond plaschair. Quants onns èn passads dapi lura? 25? Quai è strusch da crair!

Suenter la tschaina curseschan fotografias. Eran nus propi vestgids uschè mal da quel temp? Mes vischin da maisa manegia laconicamain: «Qua mancan mo anc las soccas alvas!» Ed el ha raschun. Questas spatlas pulstradas da las giaccas, questas terriblas undas permanentas da las dunnas. Ma bain: quai era il spiert da quel temp. Auters schessan: la moda da quel temp. Tge tips che nus eran cun 20 onns. Naivs ed enorm giuvens. E pir las fatschas! Nus vesevan ora sco pops. Ed en vardad ans sentivan nus gia uschè creschids. Questa giada – 25 onns pli tard – n’èsi betg mo in ‹sa sentir›. Nus savain nua che nus stain. Nus savain tge che nus vulain e tge che nus na vulain definitivamain betg pli.

45 persunas stattan da cumpagnia fin las 2.00. Mangian, baivan, sa regordan da temps passads e guardan en l’avegnir. Oz, cun 45 onns, n’essan nus anc ditg betg «vegls sco la crappa» (il titel da la columna deriva da la carta d’invitaziun per l’occurrenza). La proxima giada, cun 50, correspunda il titel gia in pau meglier a nossa vegliadetgna. Jau ma legrel gia!

A Domat, nua che jau sun creschida si, èsi tradiziun che las annadas s’entaupan mintga tschintg onns. N’essas Vus ussa, suenter avair legì questas lingias, betg er da l’opiniun che quai saja ina bellezza tradiziun?

26 da fanadur 2010

Per fortuna datti ils capuns

Ussa creschan els puspè en tut ils ierts, ils urtais. E da tut las varts survegn jau la dumonda, sche jau zuglia er mezza capuns e pudess forsa anc duvrar in pèr fegls.

Cler, immediat, jau hai fitg gugent capuns e sch’ins po lura anc schelar en ils capuns finids per l’enviern... tant meglier! Igl è bel da giudair quest past savurus, cura che nagut na crescha pli en iert, cura che tut ruaussa sut ina cuverta da naiv. Quai sveglia regurdientschas vi da la stad passada ed il plaschair anticipà sin la proxima.

Sche questa spezialitad na dess mo betg tanta lavur da preparar. Jau ma regord anc bain da pli baud: Mias soras ed jau stuevan gidar la mamma. La finala fascheva ella capuns per ina famiglia da sis persunas ed era leda, sch’ella aveva agid. Nossas dispitas avessas Vus stuì udir: Nagina na vuleva manizzar la charn per l’emplenida. Quella stueva esser tagliada en pitschens tocs, dentant tuttina betg memia pitschens – stentus! Co tagliar in langegher uschia ch’ins na survegn betg mal ils mauns? Oz è quai bler pli simpel: Il mazler manizza la charn ch’ins dovra per ils capuns cun ina maschina e gia è pronta la maschaida per agiuntar a la pasta. Ma bain… insaco tagliavan nus pli baud lura tuttina anc ils langeghers (forsa er la mamma, perquai ch’ella na pudeva betg pli tadlar nossas dispitas?) e sesevan en tschintg enturn la maisa radunda. Metter in zichel pasta sin ils urtais lavads e zugliar. Il bel vi da questa lavur è ch’ins sesa da cumpagnia, discurra e ri in cun l’auter. E senza ch’ins fa stim crescha il dumber dals capuns zugliads. A la fin era il mantun adina uschè grond ch’el tanscheva per dapli ch’ina tschavera.

Cura che jau zugl oz capuns cun mes um, avain nus plitost la chaschun da dar ina baterlada. Far capuns vul dir per nus: Nus colliain la lavur cun il divertiment ed ans preparain adina anc in bel aperitiv. Las incumbensas èn repartidas a moda clera: El fa la pasta, jau lav ils urtais, e rullar rullain nus tuts dus fin ch’el cumenza a brassar ils capuns. Bun, jau stoss dir: Er sche mo nus dus zugliain ils capuns, datti magari da questas discussiuns sco pli baud tar nus a chasa. Sto la ‹cusadira› dals urtais esser endadens u ordadora per ch’i giaja meglier da zugliar ils capuns? Èsi meglier da brassar els bain u betg memia fitg? Nus discutain, numnain ils pros e contras ed ans legrain ch’ils capuns èn puspè ina giada reussids uschè bain. Igl è bel da star ensemen en cuschina e da preparar in past uschè delizius.

E sche Vus avais uss survegnì gust da zugliar capuns u simplamain da discutar e natiralmain da mangiar capuns: dapi curt datti in restaurant en la regiun che offra exclusivamain capuns. Bun appetit!

6 da settember 2010

Ina festa per geniturs ed auters creschids

Forsa avais Vus gia ina giada legì il stampà pitschen a la fin da mia columna: Jau sun mamma d’in uffant sulet che vegn gia prest ad esser in creschì sulet. Tuttina rest jau mamma.

Sa chapescha n’ha mes figl mai gì la pussaivladad da s’agitar da ses geniturs ensemen cun ses fragliuns. El n’hai mai pudì sa dispitar cun ina sora; per quai avain nus stuì tegnair nà il chau, gugent u navidas. El ha stuì far termagls sulet u cun ses amis en la gruppa da gieu – u cun bab e mamma. I sumegliava magari lung a noss figl, cura che nus essan partids en vacanzas. Nus al purschevan in program da divertiment da tuttas uras. Ma insacura n’avain nus betg pli gì la forza da far ils animaturs. Ils onns suandants avain nus passentà las vacanzas cun amis e lur uffants, insanua sin in campadi sut pinias u en in’abitaziun sper la mar. Ina giada sun jau ida en l’Africa cun in’amia e ses pitschens. Perfin per nus mammas è quai stà pelvaira recreativ. Nus avain fatg bler cun noss figl… gea. Nus avain senz’auter maldisà el e grazia a nus ha el vis gia sco um pitschen blers pajais lontans.

E tut ils invits a tschainas, las sairas tar amis: Noss figl ans accumpagnava fitg savens. Surtut sche anc auters uffants eran preschents. Ils pitschens giugavan ensemen ed alura als pudev’ins metter en il letg da la madritscha u dal padrin ed igl era ruaus. Igl è natiralmain in privilegi d’avair in uffant che cuescha a ses geniturs in zic quietezza la saira tard.

Igl ha però er dà muments che nus – mes um ed jau – vulevan esser per via sulets. Mintgatant avain nus organisà in tgirapops. Savens era la tatta pronta da pertgirar noss figl. Er dus dis, sch’i stueva esser. Co che nus avain giudì tals congedis! Mo nus dus e nagin auter. Senza adina vegnir interruts durant la discussiun. Simplamain discurs tranter creschids, muments da creschids.

Dacurt avain mias amias ed jau envidà ad ina festa. Giasts pli giuvens èn vegnids, ma surtut er tals en nossa vegliadetgna. Er in pèr cun dultschs poppins. Ils uffants han dentant stuì star a chasa. En l’invit era numnadamain scrit tut uffizialmain che nus veglian per ina giada festivar senza kids. Questa frasa dat sa chapescha spazi per bleras interpretaziuns. Negativas, ma er positivas: Ins po per exempel vegnir sin l’idea ch’ils ‹vegls› vulan simplamain esser tranter els. Ch’els vulan giudair sasezs e l’atmosfera, senza avair permanentamain maunins da pops (era sche jau chat quels uschè charins) u buccas tschufragnadas vi da las chautschas. Ed oravant tut: ch’ils geniturs vulan puspè ina giada sortir sco pèrs independents, senza vegnir reducids cuntinuadamain sin lur rolla da geniturs u sin problems da scola. Ch’els vulan sautar e festivar, senza ch’els stoppian trasora guardar sin l’ura ed avair ina nauscha conscienza. Essan nus perquai menders geniturs?

PS: La festa è stada grondiusa!

18 d’october 2010

«Jau vi savair scriver rumantsch»

Nus – mes um, mes figl ed jau – essan vi da la tschaina. Ils temas d’adina: Co èsi stà a la lavur? Tge novas datti da la scola professiunala? E lura, cun in’egliada sin la gasetta che giascha sin maisa, cumenza ina discussiun interessanta davart ils avantatgs e dischavantatgs da la lingua materna taliana u rumantscha per la vita professiunala e la carriera. Amez il discurs di mes figl: «Jau na vi betg mo savair discurrer rumantsch, jau vi savair scriver rumantsch.»

Vus stuais savair che noss figl è bain creschì si rumantsch, ch’el n’ha però mai frequentà ina scola bilingua, el n’ha damai mai emprendì da s’exprimer en scrit en sia lingua materna. In onn, avant che nus essan ids a star giu Turitg, ha el fatg la Scolina rumantscha, ma là n’emprendan ils scolarets gea anc betg da scriver. Uschiglio ha el adina discurrì rumantsch cun ses geniturs e cun ses stretgs parents ch’el inscuntrava ina giada u l’autra durant las visitas en la patria.

L’emprim ha il pitschen però stuì exercitar il dialect turitgais; e co! Entaifer in mais scheva el «drü» e «foif» e vegniva mintga di in pau pli cuntent a chasa suenter scola. Nagin na tentava pli el. Nagin n’al dumandava pli tge dialect curius ch’el discurria. Il mattatschin da sis onns spundeva adina damain larmas. Ed il rumantsch era daventà per el e per nus ina lingua en il spazi protegì. Cura e cun tgi dueva el er discurrer sia lingua danor cun nus? Durant il trenament tschegnava el mintgatant en nossa direcziun e scheva da bass insatge che mo mes um ed jau chapivan. Igl era ina sort code: il code-da-discurrer-e-chapir-rumantsch ch’excludeva tut tschels. Uschia sa serrava dentant er noss figl ora. E pli vegl ch’el vegniva e pli fitg ch’el sa turpegiava da sias ragischs e da si’atgnadad linguistica.

Alura è arrivada plaun a plaun la pubertad e cun quella ina tscherta luschezza da sia derivanza e da sia capacitad linguistica. Cun plaschair clamava el mai per rumantsch en la cabina da trenament u cura che collegas da scola eran tar nus en visita e discurriva explicitamain en nossa lingua cun nus. Mintgatant scheva el in char pled en sia lingua materna. Co che jau era mintgamai superbia en quels muments! Per l’ina, perquai ch’el cumenzava a sa sentir sco in uman independent ed a s’enconuscher en sia lingua. Per l’autra, perquai che nus avevan mussà a noss figl ina lingua che mo fitg paucs umans en Svizra discurran e la pon nizzegiar per els sezs – n’emporta betg en tge furma! E terzio, perquai ch’el era finalmain puspè sa regurdà da la grond’impurtanza che gist quella lingua ha per el.

Ed uss vuless el s’appropriar dal tuttafatg da sia lingua. Betg mo la discurrer, mabain la scriver. Ed jau stoss dir: Jau sun er da la partida!

29 da november 2010

Far urden cun il caos da cartas

Mi’ultima columna davart mes figl che vul emprender da scriver rumantsch ha evocà bleras reacziuns. Quai m’ha fatg grond plaschair! Forsa capita quai er suenter quest’ediziun, pertge che jau sun segira che Vus enconuschais il problem che jau descriv en quest text. I n’è betg in problem gravant, dentant in che ma va adina pli savens sin la gnerva.

I va per quest pitschen toc plastic da mo 8,5 sin 5,5 centimeters. Cun quai na manegel jau betg la carta d’identitad, er betg l’abunament general, quel da mesa taxa u la carta da la cassa da malsauns; però tut tschellas cartas che na chattan nagin plaz pli en mia bursa. Cunquai che jau na sun betg ina fanaticra explicita dal Coop u dal Migros hai jau ina carta dad omaduas fatschentas. Là poss jau la finala profitar d’acziuns e puncts e quai sa paja la fin dal mais. Vitiers vegnan las cartas d’autras fatschentas che vulan liar ins cun cartas da clients vi dad ellas per alura remunerar la fidaivladad. Quai è gea bel, propi gentil, grazia! Ma cunquai che jau n’hai betg avunda plazza en la bursa, poi capitar che jau stun a la cassa dal M oransch ed hai cun mai la carta da la concurrenza.

Vus ma cussegliassas forsa da cumprar ina bursa per cartas. Uschia in guaffen ch’è vegnì inventà aposta per umans dad oz cun memia bleras cartas e cun ils quals i vegn fatg fatschentas. Uschia in pitschen object plegabel che cuntegna mo munaida da plastic. Quai tuna raschunaivel e vegniss probablamain a schliar il problem descrit sura.

Quai che ma grittenta dentant bler dapli che vulair rimnar puncts en butia cun la carta fallada è la posta che jau survegn sco possessura d’ina carta. Quel mantun palpiri s’augmenta proporziunalmain cun il dumber da cartas da plastic. Quasi mintga di vegn jau, sco clienta fidaivla che cumpra da temp en temp insatge, inundada da bons e rabats. En pli sa chapescha er d’infurmaziuns davart las acziuns actualas ed ils pli novs products dal sortiment. Cun premura separ jau ils bons da las brevs accumpagnantas ed als met en biro sin maisa. Mi’intenziun: La proxima giada che jau vom en questa butia stoss jau exnum pensar londervi da prender cun mai ils scrits che dattan 20 francs rabat! Emblidai quai! Jau na sun anc mai stada en ina butia ed hai pudì profitar da quests bons da fidaivladad. Ils cedels aveva jau sa chapescha emblidà. Mintga mais sa tschentan quests scrits da rabat uss ensemen cun las reclamas en il palpiri vegl. En in temp, en il qual ins po retschaiver per e-mail ils quints da telefon senza duvrar in palpiri è quai tenor mai in’absurditad ecologica.

E tge enconuschientscha porta quest’istorgia? Jau stoss primo emprender da dir NA, sch’insatgi ma vul dar ina carta da fidaivladad-credit-profit. E secundo: Jau stoss finalmain far urden cun il caos da cartas.

10 da schaner 2011

In onn nov cun bleras chaschuns

Cura che Vus legiais questa columna èn gia nov dis da l’onn nov istorgia. Scrit hai jau quest text però gia il december. Perquai in pèr ponderaziuns davart la midada da l’onn, ils propiests ed ils buns giavischs.

Ina lescha nunscritta di ch’ins giavischia mo fin il di dals Trais Retgs, ils 6 da schaner, buna fortuna. En quel connex ma sa tschentan in pèr dumondas: Pertge na fan ins quai atgnamain betg tut l’onn? Pertge na giavisch’ins betg ils 23 da zercladur ad insatgi sanadad e fortuna? Da buns giavischs essan nus gea la finala dependents di per di… Senza la sanadad perda l’uman savens schizunt il plaschair da viver e sch’el na vegn betg da prestar uschè bler en la professiun, na po el betg giudair tuttina fitg las uras communablas cun la famiglia ed ils amis. E co statti cun la fortuna? Ina noziun ch’è uschè multifara sco las set milliardas umans sin quest planet. In term che mintgin sto definir per sasez, ma che tuts pon duvrar di per di; e saja quai mo in tochin da la gronda ventira.

Sche Vus pensais uss ch’i cumenzia cun la midada da l’onn er adina insatge nov, avais Vus natiralmain raschun. Igl è il temp da guardar enavos, da drizzar l’egliada vers l’avegnir e da sa far patratgs davart l’atgna vita. Damai ina chaussa che capita en il chau e che nus pudessan senz’auter er far pli savens durant l’onn. Mia tatta per exempel è adina sa dustada cunter las festivitads da Silvester. Ella gieva a letg avant mesanotg ed era il 1. da schaner fitta e ruassada ora. Nagin chau sco in ballun per l’entschatta da l’onn. Avant ch’ir a letg scheva ella mintgamai: «Jau ma fatsch 365 dis l’onn patratgs davart la vita. Quai èn blers patratgs. Pertge duess jau pia smatgar tut quels en ina suletta notg?»

Sco uffant na chapiva jau betg propi tge ch’ella manegiava cun quai, oz stoss jau dir: Tatta aveva absolutamain raschun! Jau emprov er da crear durant l’onn pitschnas inslas da temp. Curts muments en il mintgadi, cura che jau ma dumond, schebain jau ma sent anc bain sin la via tschernida. Schebain jau sun cuntenta e schebain mia famiglia ha la partenaria e la mamma ch’ella merita.

Restan anc ils buns propiests cumbinads cun l’onn nov. A moda in pau sentimentala guard’ins enavos sin l’onn passà. Stat forsa mal per schanzas ch’ins n’ha betg nizzegià. Bragia per umans che n’han betg pli davant els in nov e bel onn. Senta co ch’il temp sbriga ad in sbrigar. Ch’ins prenda avant en tals muments quai e tschai per l’onn vegnint è la consequenza logica.

Davent dad oz avain nus davant nus in onn nov quasi entir cun 355 dis: blers dis cun numerusas chaschuns per buns giavischs, propiests, midadas e novas entschattas.

21 da favrer 2011

Il cumbat da concurrenza ha ina fin

Jau sun gea, sco quai che Vus savais forsa, creschida si a Domat. In vitg ch’attira adina dapli famiglias da Cuira; sa chapescha en emprima lingia pervi dals pretschs da terren pli bass che pussibiliteschan a la glieud da realisar il siemi da l’atgna chasa. En differents lieus a l’ur dal vitg pruin chasas sco bulieus or dal terren. Jau sun però segira che betg unicamain il pretsch dal terren è decisiv.

Era la largezza da la val e las uras suleglivas surmainan intgins da volver il dies a Cuira – almain en quai che reguarda l’abitar.

Cura che jau sun ida a star avant passa 20 onns en la citad veglia da Cuira en in’abitaziun d’ina stanza, sun jau vegnida avertida cun faudas da pensiers sin il frunt ch’il sulegl na sa laschia betg vesair là l’enviern e che la suletta vista sin territoris cun sulegl saja quella encunter Domat u la Surselva. U sa chapescha quella sin la costa dal Lürlibad. Quai m’era tuttina. Jau era giuvna ed ina pausa da sulegl da dus, trais mais na giugava quella giada nagina rolla.

Suenter essan nus ids a star a Turitg-Wipkingen. Diesch onns è stada la Val da la Limmat nossa vista. La saira splendurava il sulegl fin ch’el svaniva en il vest a l’orizont. La suletta muntogna d’ina tscherta autezza era l’Uetliberg e quel n’è mai propi stà in obstachel per ils radis da sulegl. Sin il pli la tschajera – e quella pudeva zugliar en la val stinadamain emnas a la lunga – procurava che l’enviern era per mai il pli grev temp da l’onn.

Returnads a Cuira, en il pli bel quartier da la citad (quai è sa chapescha in’opiniun subjectiva ed jau na less betg passar giu per ils pes ad insatgi cun questa pretensiun), m’ha questa muntogna che porta il num d’ina spezialitad grischuna tuttina parì imposanta avunda. Bler memia datiers e bler memia dominanta. En sasez è el gea bel, quel crestun cun plantas e pigns fin sisum. E la notg glischa la staziun dal Känzeli sco in’appariziun extraterrestra tras ils nivels bass.

Sch’il Pizokel na fiss mo betg uschè aut… L’enviern prenda questa muntogna da var 1200 meters la vista al sulegl. A partir da mez december fin la fin da schaner svanescha el vers mezdi e n’ha nagina schanza da cuntanscher nà dal sidvest las fatschadas da las chasas en il quartier. Suenter in mais sumbrivaun fan intgins radis spuretgs però gia puspè sguzias al nas.

Entant èsi stà mez favrer e ni il Pizokel ni in autra muntogna n’èn pli in obstachel. Il sulegl è gia uschè aut che sia chalur lascha sperar sin la primavaira che stat davant porta. Il cumbat da concurrenza ha ina fin. Fin il proxim enviern.

4 d’avrigl 2011

Jau n’hai nagins problems

In fegl vid davant mai. In curt patratg… El vegn puspè sbittà. Uschia er la proxima idea per quest text. Èsi ina bloccada da scriver? Na ma vegni endament nagut pli per mia nova columna?

Sco quai che Vus savais, scriv jau davart istorgias ed eveniments che succedan en mia vita. Per exempel quant stentus ch’i ma pareva da pendular tranter Cuira e Turitg, che tscherts Turitgais na pudevan betg chapir noss return en il Grischun u co che jau ma legrel u grittent davart las pitschnas chaussas dal mintgadi.

Da mes mintgadi fa er part noss figl, ses plaschairs e problems. Avant in pèr dis ha el festivà ch’el è vegnì maioren. Il padrin e la madritscha, tattas, amis, mes um ed jau avain fatg in viva sin quest impurtant eveniment. Nus avain festivà e ris davart anecdotas dals ultims 18 onns. E tuttina sentiv’ins quella tscherta melanconia. Quant svelt ch’ils onns èn passads. I n’è betg uschè ditg che quest giuvenot aveva gugent, sch’ins al prendeva en bratsch per al confortar. Uss na tschertga el betg adina nus per discurrer davart ses quitads. Jau davent conscienta quant grev ch’igl è per mai d’al laschar liber. Igl al grittenta, sche jau emprov trasora d’al gidar, d’al sustegnair. El vul daventar independent. In process dal tuttafatg normal, cler! Ma er ina midada, cun la quala jau na vegn per il mument simplamain betg a strada.

Amez quels patratgs e carussels d’emoziuns ves jau maletgs davant mes egl intern. Maletgs dals umans en il Giapun. Quels han vairamain in motiv per laschar pender las alas. Intgins dad els han pers tut: la chasa, la famiglia ed ils amis. Els han stuì laschar luc d’ina secunda sin l’autra. Els n’han betg pudì sa laschar guidar da lur intelletg e prender cumià mo plaun da lur vita usitada. Tut è vegnì devastà, purtà davent da la mar. Terribel e difficil, ma els portan lur destin cun calma. Els san che la situaziun na sa lascha betg midar. Era quels che n’èn betg pertutgads directamain dal tsunami, dal terratrembel e da la catastrofa atomara impressiuneschan mai cun lur fermezza da betg metter en dumonda la sort.

Ed ils umans en l’Africa dal Nord? Er qua domineschan ils temas ‹laschar liber› e ‹midadas›. Els vulan sa deliberar da las chadainas dals despots e dictaturs. Els vulan che valurs democraticas decidian lur vita. La via a questa finamira è dira: Amis e commembers da famiglia vegnan sajettads dal reschim. Els ristgan da sezs vegnir mazzads.

Pertge che jau As raquint da quests patratgs? Tge ch’els han da far cun mai? Jau sent che jau n’hai nagins problems! Che mias temas e mes pensiers èn uschè pitschens en congual cun quels dals umans en il Giapun, en l’Africa dal Nord u en autras regiuns da crisa sin tut il mund. Jau hai in grond privilegi: Jau poss emprender en paus da laschar liber. Jau poss emprender da ma preparar per ina vita transfurmada e da far il meglier or da quella.

16 da matg 2011

Stgaffas vidas e cellulite

Enconuschais Vus il sentiment da stuair as confruntar cun il pli sgarschaivel ch’i dat? Ina giada ad onn davent jau mintgamai conscienta quant terribla che la vita po esser. Il satg da rimnar vestgadira è plain, la stgaffa da vestgadira quasi vida. Quai è la consequenza, sch’ins è, sco jau, memia marsch da trenar davent consequentamain il grass d’enviern. Ils in fin dus kilos sent’ins sa chapescha tar tuttas chautschas. Qua zipli e la tschinta da las chautschas s’entaglia en il venter… Pia davent cun quellas. I dat la finala blers carstgauns ch’èn cuntents sche jau vegn memia grossa per mias chautschas.

En quel cas datti simplamain novas chautschas empè d’in venter plat e chommas sco ina da ventg. Plain schlantsch vom jau en la butia cun ils dus bustabs e l’‹e commerzial› entamez. I na sto gea betg esser in pèr chautschas da stad da 300 francs che svaneschan l’auter onn gea tuttina puspè en il satg.

Ultra da las colurs natiralas datti questa stagiun finalmain puspè in pau dapli colurs e musters en la moda. Ma chautschas oranschas che penderleschan davantvart sco ina pitgarina n’èn uss propi betg quai ch’ina dunna da 46 onns duess trair en. I dat gia avunda mammas che copieschan lur figlias per vesair ora sco dunnas giuvnas. Ina da quellas na stoss jau pelvaira betg esser. Ma quel toc verd cler ma pudess anc star bain. In bel tagl, ina buna colur. In toc ideal per cumbinar. E la part sura gist daspera n’è er betg mala. Ella vesa or in pau nordafricana. Quella prend jau er gist cun mai en la cabina.

A l’entrada da las gardarobas ina colonna. Para che anc dapli dunnas han svidà la stgaffa! Jau hai gia uss chaud e dal spetgar ma vegni in pau sturn. Pertge hai jau adina l’impressiun che mes chau saja pachetà en vatta, cura che jau vom en in grond negozi? Lura vegn jau vidlonder: «Dus tocs?», ma dumonda la dunna a l’entrada e ma smatga ina tavletta cun si in da dus enta maun. Jau ma fultsch plain plaschair anticipà en la cabina. Ora cun quella vestgadira!

Ma tge è quai pomai? En ils spievels che reproduceschan ins or da mintga posiziun, scuvrel jau chaussas che jau na ves mai a chasa en mes spievel. Quai ston esser dapli che in, dus kilos che jau hai prendì tiers. E la cellulite è er pli massiva che quai che jau hai pensà. Jau cumenz puspè a suar. Forsa perquai ch’igl è qua uschè stretg? È la glisch sgarschaivla la culpa? U suel jau forsa perquai che jau stoss vesair en che jau na poss mai e pli mai en questas chautschas da grondezza 38? Mo spert viadora da quella cabina!

Jau sun puspè ma quietada in zic e vom anc in pau per la butia enturn. Ils spievels da la cabina na ma laschan betg liber. Insatge n’è betg en urden cun quels. En quel mument sun jau segira ch’els èn glimads auter per motivs psicologics. Numnadamain uschia che fitg bleras dunnas cumpran fitg blera vestgadira nova per cuvrir lur cussins da grass e lur cellulite. Ina chaussa è tscherta: Questa stad vegn jau a trair en uschè savens sco mo pussaivel rassas u vestgids.

27 da zercladur 2011

Ils patratgs da vacanzas èn libers!

Cura ch’i vala da planisar las vacanzas stain nus mintg’onn avant il medem punct. Nus pudessan tuttina ir… en il nord. La Svezia para dad esser uschè bella cun ils fiords, ils guauds e las chasinas en lieus allontanads. U pertge betg viagiar ina giada a la riva da la Dalmazia? Là duessi anc dar inslas dal tuttafatg intactas che n’èn betg inundadas da turists. Per finir ans decidain nus – sco per il solit – per l’Italia. Quasi la via da la pli pitschna resistenza! Pervi da la lingua, perquai che nus ans sentin bain là – e natiralmain pervi da la cultura. Questa giada ans maina noss viadi a Venezia e lura anc in pèr dis en la vischinanza da Roma.

Nus girain per las giassas dals differents quartiers da Venezia ed ans dumandain adina danovamain co ch’igl è stà pussaivel da construir en las lagunas gia 600 suenter Cristus talas chasas sin millis da pals da lain en il sablun. Ch’ils palazs èn per part uschè vegls ves’ins vi dal fatg ch’els èn tut inclinads e ch’els pon esser cuntents che la chasa vischina als posa.

E lura las inslas enturn Venezia. Pellestrina per exempel, l’insla da pestgaders cun ses mir da plirs meters che fa frunt a la Mar Adriatica, è in’attracziun speziala. L’insla cuntanschibla sulettamain cun la bartga è uschè differenta da la citad da laguna. Davant l’insla la lunga riva che sa stenda da l’entschatta fin la fin dal vitg. Dapertut ves’ins dunsainas da bartgas da pestgaders e da pestgaders da conchiglias. Ubain Burano – l’insla cun las chasas ch’irriteschan ils egls cun lur colurs giaglias e vivas. E l’insla dal santeri San Michele. Datiers da la riva veneziana davant Cannaregio sa chatta il lieu nua ch’ils Venezians fan lur ultim viadi. Ma betg mo indigens èn vegnids sepulids qua. Ultra d’intgins emigrants svizzers han chattà er in pèr poets da renum mundial sco Ezra Pound ubain Joseph Brodsky lur ruaus sin l’insla quieta.

Ed uschia vegnin nus tar ils filosofs ch’han antruras rendì l’Italia uschè enconuschenta sco quai ch’intgins politichers dal pajas èn oz corrupts. La Villa Adriana a Tivoli dasper Roma è in dals implants ils pli bain conservads dals temps da l’imperatur roman Hadrian. Ella cumpiglia var 120 hectaras surfatschas verdas, nua che Hadrian ha laschà reconstruir miniaturas da blers edifizis e da numerusas cuntradas ch’el aveva vis durant ses viadis en Grezia ed en l’Egipta. La villa è il pli grond ed il pli custaivel palaz ch’in imperatur roman ha ina giada laschà construir. Ella sa cumpona da chasas d’abitar, da bogns, d’ina arena da gladiaturs, da curtins e da bajetgs da plirs plauns per la servitid. Tranter auter èn er vegnids intimads là ils filosofs da quel temp da reflectar e da politisar. En la part sut da l’areal ves’ins anc oz dus gronds edifizis marcants che cumpiglian ina biblioteca greca ed ina romana. Amez ils cudeschs pudevan ils filosofs flanar e meditar mintga di en in tarment parc. Bler spazi per grondas ideas!

Oz, en il 21avel tschientaner, han filosofs gist anc il dretg ad in pèr pitschnas nischas ed a plazzas en speluncas ed en cafés d’internet. Uss perquai pir da dretg: Eviva la musa, il plaschair e la filosofia – cun bler spazi per tut ils ‹filosofs da vacanzas›!

8 d’avust 2011

Mo anc 148 vals

Igl è temp da vacanzas. Malgrà che nus giain dapi intgins onns pli savens l’atun en viadi, vi jau raquintar en questa columna d’ina excursiun da stad. Quella ha puspè ina giada m’avischinà in tochet a mia patria.

Blera glieud va per il mument a las rivas da la Mar Mediterrana per sa revegnir e per tancar energia per il mintgadi. Per quai stattan els avant e suenter las vacanzas uras a la lunga en colonna e s’exponan regularmain al stress dal ‹Stop and Go›. Avant il tunnel dal Gottard en direcziun sid na funcziuna sur kilometers insumma nagut pli. Damai tschernan blers la ruta alternativa tras il San Bernardino e van sco nars sin la A13 renovada vers lur destinaziun.

Che las vias en il chantun da las 150 vals èn surchargiadas tals dis avain mes um ed jau er constatà dacurt. Per ans entupar cun amis a Roveredo avain nus prendì spontanamain davent da San Bernardino la via principala ‹veglia› tras la Mesolcina empè da la via naziunala. Ella ha bain carauns pli stretgs, quels vegnan dentant cumpensads cun la vista sin la val, da la quala ins fa uschiglio strusch stim davent da l’autovia. La finamira è bain quella d’arrivar uschè spert sco pussaivel en il Tessin u da ruassar da l’autra vart dals cunfins en il ‹lettino› sulegliv.

Las muntognas èn da tuttas duas varts autas, fitg autas. Nus passain plaunsieu speravi a rusticos e chasinas da vacanzas cun vista a cascadas che na dattan uschiglio betg en egl. E pertge che Pian San Giacomo ha gist quest num percorsch’ins pir, sch’ins charrescha patgificamain tras la bellezza planira. Giu Mesocco stgadaina l’auto sur la sulada sper chasas vegliandras en stil talian. L’espresso custa qua dal reminent mo dus francs e diesch! Ed el è precis uschia sco quai ch’el avess dad esser: curt, aromatic e ferm. Nua datti – auter ch’en l’Italia – anc insatge uschia?

Noss amis da la Bassa spetgan nus a Roveredo en mongia curta e vestgì da stad. Els na san betg chapir che las temperaturas èn uschè autas. La saira – suenter in’exposiziun d’art (era quai datti en quest lieu ch’è vegnì taglià permez senza resguard tras l’autostrada e dal qual ils nars da sulegl na s’accorschan betg) – mangiain nus ina buccada en in dals blers grottos tradiziunals. Ils umans èn amiaivels, envidan a lur maisa e fan viva cun ils boccalinos. La pulenta, las luganighettas ed ils costinis èn delizius! La grappa ed il limoncello natiralmain era. Pertge ir en l’Italia, sch’ils plaschairs culinarics èn uschè damanaivel!

Mo dus pass davent da Roveredo u da Cuira sa stortiglia la via en serpentinas si da la Val Calanca. Muntognas cun guaud fin sisum. Nus fermain ad Arvigo, laschain enavos l’auto e cumenzain a viandar. Ins perdunia a mai, ma jau na sun gia uschè daditg betg pli stada en questa bella val dal Grischun dal Sid che jau hai emblidà, pertge che uschè blera glieud viva gugent qua e sa senta qua da chasa. Per lung da la Calancasca vai tras in bellezza guaud da paraulas encunter Selma. Crappa cun mistgel, da tuttas varts fletga ed ina stirpa dad asens che contempla criticamain ils viandants. E giu sper il flum traglischan ils puzs blau verds sco smaragds custaivels!

Gist enturn la chantunada datti bler da scuvrir: I dat anc 148 vals en questa bellezza part da la Svizra!

19 da settember 2011

Nua resta il temp?

Bunamain fiss capità exact quai che jau hai temì a partir da l’emprima columna: Jau emblid il termin da consegna e questa columna na cumpara betg. Per fortuna ha il redactur responsabel reagì. El m’ha infurmà via sms che jau saja londervi. Jau hai liber oz ed uschia gist temp. U meglier ditg: temp da far ponderaziuns nua ch’il temp è restà dapi che jau hai scrit mi’ultima columna davart il Grischun dal Sid.

Ussa – retrospectivamain – paran las tschintg emnas dad esser passadas sco il vent. Jau stoss propi ma concentrar per pudair ma regurdar da tut quai ch’è capità en quel temp – abstrahà d’eveniments privats e persunals. Na vai cun Vus betg er uschia sche Vus As pusais enavos e pensais al passà? Betg a las chaussas capitadas avant 20 onns.

Dapi la fin da fanadur èn numerusas persunas stadas en vacanzas, bleras però era betg. Tuttas han legì la gasetta, tadlà radio e guardà televisiun. Ma tge è restà da quel temp ch’empermetteva ligerezza, sulegl e chalira? Bun, a mai pari che la stad sa fetschia propi valair pir uss il settember. E quai cumbain che las plantas midan gia colur, ils pizs èn la damaun enzugliads da tschajera e la glisch è uschè dorada sco mai uschiglio.

Forsa è la melanconia da l’atun la culpa che jau ma fatsch pensiers davart il temp. Anc avant che nus essan conscients dals eveniments svaneschan els. Latentamain èn els forsa anc insanua en noss chau. In ventin che nus n’avain atgnamain gnanc propi sentì. Tut bler memia efemer, bler memia superfizial.

Dapi l’entschatta d’avust avain nus festivà en il Grischun la Festa da Cuira e demonstrà cunter las ovras electricas da charvun. Il Cussegl grond ha debattà davart l’avegnir energetic dal Chantun – senza resultats vesaivels. Las partidas ed ils candidats han cumenzà il cumbat electoral. Igl è vegnì fatg teater – da tuttas duas varts, e pir dacurt ha gì lieu la Festa federala da la musica populara. Ils Rumantschs n’èn betg vegnids da sa cunvegnir davart la lingua d’alfabetisaziun en scola. E lura avess jau quasi emblidà da menziunar che purs da Casti plain ideas ed orientads vers l’avegnir han retschet il Prix Montagne. Il premi è vegnì surdà per l’emprima giada; 40 000 francs sco renconuschientscha per la cultivaziun d’in ierdi spezial ch’els furneschan a bierarias grischunas. Ed ultra da quai han ins scuvert en il Puschlav in giargiagliun. I sa tracta d’ina spezia ch’ins n’enconuscheva anc betg.

Jau na vuless betg offender insatgi cun questa pitschna schelta d’eveniments. Las ultimas emnas èsi vegnì organisà, introducì, festivà e realisà bler. Ma sche jau notass qua mintg’occurrenza e mintg’eveniment, na ma restass nagin temp pli da finir questa columna fin il termin da consegna. Ed jau n’avess nagin temp pli da m’occupar da chaussas che ma fatschentan. Jau n’avess gnanc pli ina minuta temp da ponderar pertge ch’il temp passa mintg’onn pli e pli spert.

24 d’october 2011

Plantas-erica e spots da reclama

Avant in temp hai jau scrit en ina columna che jau e mes um na fetschian naginas vacanzas la stad. Noss temp da viagiar preferì è l’atun. Anc ina giada tancar sulegl ed energia per il lung enviern – per far frunt a la fradaglia.

Las ultimas duas emnas avain nus visità duas da las Inslas Canarias. La pli pitschna da las inslas, El Hierro, è da preschent adina puspè en las medias. Ils scienziads spetgan là in’erupziun dal vulcan e pervi da quai èn er gia vegnidas evacuadas persunas. Per quel motiv n’avain nus betg visità quest’insla. Nus essan stads a Teneriffa ed a La Gomera, duas da las totalmain set inslas principalas da las Canarias a la costa dal vest da l’Africa dal Nord. Sin omaduas datti parcs naziunals, territoris protegids, gist sco tar nus en il Grischun.

A Teneriffa, enturn il vulcan Pico de Teide, la pli auta muntogna da la Spagna (las Inslas Canarias tutgan tar la Spagna), giascha il grondius parc cun tieus; ina cuntrada sco sin la glina. Ultra d’ina flora speziala e da lischernas particularas devi là apparentamain er ina giada capricorns. Franco, il general spagnol, aveva colonisà ‹sia› insla cun ils animals. E tge han quels fatg? Els han maglià tut las plantas! Ma cler, capricorns na tutgan gea er betg sin in’insla cun in clima subtropic, schebain ch’i po dar l’enviern senz’auter naiv sin il Teide e ch’i po er esser en vals pli bassas mintgatant magari trid. La regenza spagnola ha sin quai decis da schluppettar ils povers animals da la vopna grischuna. Damai betg da smirvegliar che nus n’avain inscuntrà gnanc in sulet capricorn.

Auter èsi sin l’insla vischina La Gomera. Là na vivan bain nagins capricorns, ma grazia a las circumstanzas empernaivlas animals e plantas enconuschents che nus na pudain però betg imaginar en questa grondezza tar nus. L’emprim van ins 45 minutas cun ina bartga rapida da Teneriffa a San Sebastian de la Gomera. Dal reminent, là ha Columbus preparà en il 15avel tschientaner sia scuverta da l’America… Durant il viadi sin la mar vegn ins accumpagnà da balenas pilotas e da delfins. Animals che tutgan tar questas auas sco ils capricorns e las muntanellas tar ils territoris sur il cunfin dal guaud.

Sin 1500 meters sur mar è situà il Pico de Garajonay ed enturn quest’elevaziun la pli auta il Parc naziunal Garajonay. Ils indigens al numnan il ‹guaud da tschajera›. Sch’i n’ha nagina tschajera, tschivlottan ils utschels canarins (er sche canaris munta gea atgnamain insla dals chauns) e qua creschan plantas che nus avain bain gugent sin noss balcun, ma betg en questa grondezza enorma ch’ellas han qua. En il guaud da tschajera creschan plantas-erica che pon vegnir plirs meters autas, plantas d’arbaja en ina dimensiun che mintga imperatur roman avess giavischà e pinias ch’arcunan l’aua cun lur guglias lungas meglier che mintga lai da fermada grischun.

Nus avain vis ed emprendì bler en questas duas emnas. Nossas vacanzas èn stadas uschè interessantas e recreativas che mes um ha emblidà ses code da l’e-banking. Ed a mai è vegnì endament in dals megliers spots da reclama che jau hai vis a la televisiun durant mes 46 onns: «Vacanzas durant las qualas ins emblida tut.»

5 da december 2011

Chau ad aut e (tegnair) tras!

L’enviern stat avant porta. Er sch’i n’ha qua lunsch enturn nagina naiv. Persuenter hai bler sulegl. Quai che concerna il sulegl vai propi extrem bain cun nus, en quest reguard na pudain nus franc betg ans lamentar. Ma la fradaglia ed ils dis adina pli curts dattan sin il stumi. Il livel d’energia sa sbassa ed er la luna n’è betg pli la meglra. Quai sentan alura mintgamai ils stretg parents. Sco sche quels fissan responsabels per las stagiuns!

Uschia betg, hai jau ditg quests dis. Jau na fatsch betg mo in nausch servetsch a mia famiglia, mabain er a mai, sche jau lasch pender il chau. Pia: Chau ad aut! Ma co? Qua in pèr ideas per l’enviern che contribueschan forsa ad ina meglra luna ed As empleneschan cun energia positiva:

Il bogn da stgima: Faschai almain ina giada ad emna in bogn! Il meglier cun aromas sco vaniglia u oranscha. E gia essas puspè da bun anim.

Il té d’advent: Quel hai jau gist cumprà en mia drogaria preferida. Mintga saira in cuppin po far miraculs. Quel cuntegna neghels, hibiscus (quella bellezza planta mediterrana), chanella e paletscha d’oranschas.

La glisch da chandailas: En mintga stanza (schizunt en cuschina) dovri uss la glisch da chandailas. Quella dat ad ins in sentiment da privadientscha, chalira e quietezza.

La decoraziun d’advent: Er sch’ins na vul betg emplenir l’entira chasa cun lametta e glischinas electricas: In pèr romins da vistga u bellas cullas da Nadal en ina cuppa stgaudan il cor. E Vus savais gea: Gia avant Nadal, numnadamain ils 21 da december, cumenzan ils dis puspè a crescher!

E per finir less jau raquintar a Vus in’istorgia tut speziala. I n’è nagut extraordinari, ma insatge ch’ans ha gia manà avant in onn a moda perfetga tras quest temp stgir e fraid. Nus abitain en ina chasa ensemen cun trais autras famiglias. E gist sper nus stat in giuven pèr. Per cumbatter la depressiun d’enviern han tuts decis da cuschinar ina fin duas giadas il mais.

Quai funcziuna lura uschia: Mintga giada è londervi in auter pèr u famiglia. La finamira: cuschinar insatge bun, star da cumpagnia e raquintar dal mintgadi. Servids na vegnan nagins menus da tschintg tratgas. In fondue per exempel, chili con carne ubain liongias da curry; l’essenzial è da seser ensemen, dar ‹chaud› in a l’auter ed uschia emblidar in zic che l’enviern è anc lung e fraid. Jau am quellas sairas!

Betg che Vus ma chapeschias fallà: Jau na sun insumma betg esoterica ed er betg insatgi che sto adina avair enturn el ina massa umans. Ma cun questas ‹piculezzas› vegn la stgirezza pli clera ed jau sent che jau poss tegnair la dira fin ch’arrivan ils proxims radis chauds dal sulegl da primavaira. Damai, chau ad aut!

16 da schaner 2012

Ils sabis da l’Orient èn lunsch lunsch davent

Oz è il termin da consegna da questa columna. Oz è ils 6 da schaner u sco quai che nus schain ‹Bavania›. Jau hai lavurà, cumprà en, nettegià e sun – ditg sinceramain – prest puspè uschè lunsch sco avant in’emna – damai en l’onn vegl. La fin da l’onn dastg’ins sa sentir stanchel da tut quai ch’ins ha vis e fatg tras. L’entir onn port’ins sin ils givels, las battarias èn a fin – tschitschadas ora, consumadas, vidas. Ma gia ils 6 da schaner?

E lura, durant far patratgs tge che quest di muntia insumma, ma vegnan endament maletgs. Maletgs da bellezza. Ils trais sabis da l’Orient èn suandads la staila ed han purtà regals a Jesus. Ed jau ma regord da temps, cura che jau era ina mattetta da tschintg, sis onns. Lezza giada chantavan ils mats sut las fanestras da las chasas dal vitg: «Caspar, Meltger, Baltasar, èn vegni per adurar…» I naiva levet, en nossa stiva savuri da pastizarias. Igl è agreabel, igl è bel chaud. Ins sa senta protegì e segir.

Ed adina danovamain ils trais chantadurs da l’Orient che spetgan sin in pèr raps, sin in sitg ed il nair entamez fa ir sia staila e chanta: «Jeu sun Caspar, il retg ner…»

Ils uffants na ston betg ir a scola, ils creschids èn schluccads e da buna luna: L’onn ha gea pir gist cumenzà. La petta da Bavania vegn snizzada. Tgi èsi quest onn? Tgi ha la fortuna dad esser per in di il retg; sco in dals trais sabis da l’Orient? E la mamma cumenza a prender davent la decoraziun da Nadal per la dustar en las stgatlas da chartun. Fin l’auter onn... Ils Trais Retgs cuntinueschan lur viadi, van en il proxim lieu, nua ch’als spetga insatge bel. En in lieu, nua ch’els survegnan forsa anc in regal.

«Long time ago – long time no see…» Jau n’hai dapi blers onns betg pli vis in retg – nagin Chasper, Meltger u Baltasar. Jau n’hai dapi blers onns betg pli udì la bella melodia ch’ils trais sabis da l’Orient chantavan pli baud tar nus en il vitg. Jau n’hai dentant er mai pli sentì quella quietezza e calma che tutgava da lezzas uras tar quel di.

E tge faschain nus oz ils 6 da schaner? Nus stressain tras il di, avain il sentiment da vegnir memia tard, dad esser memia plauns, betg buns avunda e d’avair memia pauc success. L’onn è lung – damai hop hop. Strusch avain nus fatg viva che cumenza gia la proxima cursa a lunga distanza. Mo betg manchentar u emblidar insatge!

Tenor mai han ils Trais Retgs fatg tut endretg. Els èn arrivads pir in pèr dis suenter la naschientscha da l’uffant Jesus en stalla. Els han prendì peda, èn suandads plaunsieu lur finamira. Els han savì sin tge ch’els sa laschan en e tge ch’è la finala impurtant per els. Els èn lunsch lunsch davent!

27 da favrer 2012

In’excursiun da la dumengia

Quai è uss mia 20avla columna. Jau hai svelt stuì guardar suenter tge che jau haja tut scrit – ed hai sentì che quest text qua è en sasez gea in pitschen giubileum. Mi’emprima columna aveva descrit – avant var dus onns – il viadi da la damaun baud sco neopendularia da Cuira fin a la Staziun principala da Turitg. In’ura e 15 minutas en in tren fullanà. En onur da quest giubileum – e perquai che jau sun leda da pudair lavurar gia pli daditg a Cuira e betg pli stuair pendular – vuless jau raquintar d’ina excursiun en il tren. Pli exactamain d’ina excursiun da la dumengia.

Gia la via a la staziun sa differenziescha quella dumengia en damaun a moda diametrala da las experientschas che jau hai gì fatg pli baud. Nus (mes um ed jau) n’inscuntrain nagin fin tar il Mexican giu a la staziun. Cartaivlamain hai da far cun quai ch’il tschaiver a Cuira ha cumenzà il di avant uschè per propi e tut quels ch’han fatg festa èn anc vi da durmir. Ma qua stattan a las 10.00 tuttenina enturn in pèr persunas sa persas. Umans cun fatschas smincadas. Els èn stanchels e tuttina rin els dad aut. Sonda han quels l’emprim fatg il til da tschaiver tras Cuira e lura na sai jau er betg tut tge… Els vesan ora spussads. Jau sun cuntenta da betg esser en ils chalzers da quels! Nus dus, mes um ed jau, avain numnadamain anc davant nus in viadi da passa duas uras en il district d’Affoltern en il chantun da Turitg (en l’interregio, la viafier urbana ed il bus). Nus essan envidads ad in anniversari.

Entant che jau enconuscheva pli baud sin mes viadis en il tren subito ils pendularis e la glieud da fatschenta, inscuntrel jau oz umans, dals quals jau na sai betg pertge ch’els prendan ina dumengia il tren en direcziun da Turitg. La dunna veglia cun il dies gob per exempel. Malinschignaivla e tut tremblond tschertga ella in plaz da seser en il tren bain occupà – ed al chatta en in cumpartiment davos nus. Var in’ura ed insaquantas minutas pli tard vegn ses figl per ella al perrun da Wädenswil. L’autra dunna, bler pli giuvna e gist dasper nus, fa cun ses figl e la figlia in’excursiun. Tuts cun satgados (schizunt sugas han els prendì cun els), propi sportiv. U il giuven um da l’anteriura Jugoslavia. El è sin viadi cun ina dunna tant giuvna sco bella. Va sper nus vi e di a si’accumpagnadra: «Du, chumm, gömmer bis hinderi ims Zug!»

Ins auda smugliems da gasetta, senta il gust da café e cornets. Damai dumengia en damaun, er en il tren en direcziun da Turitg, ina festa d’anniversari en il district d’Affoltern, in inscunter da famiglia u simplamain in revair daditg spetgà x-insanua. E nus dus viagiaturs da la dumengia ans profundain en la grossa pressa da la dumengia.

En la gasetta nagut propi nov, al gentar d’anniversari bleras fatschas nunenconuschentas. E tuttina: Igl è stà bel, ina giada insatge auter. Normalmain fiss ins gea ì in tal di cun skis u a far passlung u avess simplamain laschà dar l’aura per ils lareschs. Suenter in pèr uras ch’èn passadas fitg spert lura il return a chasa. In maletg sumegliant, blers umans che na fan quest viadi betg mintga di. Il sulegl va da rendì al Lai da Turitg, en il cumpartiment sper nus in um cun in satgados ed ina liongia enta maun. I savura en l’entir vagun da sia marenda. El sorta a Ziegelbrücke dal tren ed jau ma durment plaun a plaun e fatsch in sien da la dumengia recreativ.

10 d’avrigl 2012

Midadas e novs cumenzaments

Igl è fantastic! Tut sa regenerescha, tut cumenza danovamain. Ils dis vegnan pli lungs, l’energia returna e tar mai crescha il plaschair da viver. E quai malgrà avair pers in’ura cun midar al temp da stad. Per la paja sent jau anc ils davos radis da sulegl, cura che jau ses a las 18.00 cun mes figl e mes um sin terrassa. Grondius! Ella è en ina giada davent, la grevezza da l’enviern. La perioda stgira fa plazza a la glisch. Igl è finalmain puspè primavaira! Il temp da la ligerezza e dal chant dals utschels.

La vista en ils curtins enturn noss’abitaziun è in daletg! Las plantas n’han betg mo survegnì brumbels ils ultims dis, mabain in vestgì alv. Ellas flureschan da nar. E cura che jau driz mi’egliada vers il Pizokel (damai en direcziun Brambrüesch), ma paran las plantas da feglia d’avair si ils emprims verdins. Finalmain returnan las colurs puspè!

En la stgaffa da vestgadira percunter vesi ora trist. Bler memia bler nair e grisch. Nua èn las colurs qua? E quai schebain che gist questa stagiun èn cotschen, oransch u in verd viv il hit. Bain cumbinà dastga er ina dunna da 47 onns sa vestgir uschia, u betg? Damai: Viadora cun la vestgadira stgira e viaden cun ils tocs colurads!

In pau colur faschess en sasez er bain al balcun. Qua regia anc adina ina tristezza invernala. Las ervas stuain nus remplazzar – restads èn mo pli stumbels brin grischs. Il grond bambus che nus avain tgirà cun gronda premura passa diesch onns ha gì sia davos’ura la fin da la stad passada. In’ortulana m’ha dilucidà ch’in bambus fetschia blers plaschairs als umans, ma che ses ciclus da vita sa serria suenter var diesch onns e ch’el moria. Er per ses grond vasch da flurs duvrain nus pia insatge nov.

La primavaira sveglia er anc in auter fenomen: il giavisch da sa midar. Ha quai uss mo da far cun la primavaira u forsa dapli cun mia vegliadetgna? Malgrà las prognosas pessimisticas e l’apocalipsa profetisada per ils 21 da december da quest onn sa drizza mi’egliada positivamain vers l’avegnir. Novas perspectivas èn pussaivlas. Pertge betg ristgar gist uss dad ir ina nova via? Sche jau sun sincera, hai jau gia in pau anguscha da mo pensar londervi, ed jau hai er in zic tema da l’agen curaschi.

Co che tut quai sa sviluppa? Quai na sai jau betg. Nus vivain però mo ina giada e gia questa primavaira vegn a sa mussar tge vias che s’avran e tgeninas betg. Jau ma legrel!

21 da matg 2012

Ina ‹Schnapszahl› ed ina stad mirvegliusa

Ina ‹Schnapszahl› è tenor il Duden «in dumber che vegn represchentà sulettamain cun cifras identicas». Pia per exempel: 11, 55, 777. Ma attenziun: En nossas regiuns (ed er en il Duden) signifitga ina ‹Schnapszahl› che tgi ch’ha bavì memia bler alcohol, per exempel er vinars, po vesair dubel. In da 2 po tuttenina sa transfurmar en 22 u 222. Da mes 44avel anniversari, quai mo per exempel, n’hai jau betg propi gì plaschair dal sguard en l’avegnir (betg mo pervi da l’alcohol). En ina giada sun jau vegnida pli conscienta da la vegliadetgna che anc avant diesch onns. La finala era jau amez la vita. La giuventetgna era passada. Tge ma spetga anc?

D’ina ‹Schnapszahl› pon ins er discurrer quai che reguarda questa columna. Quai è mia 22avla. Betg a l’entschatta, betg entamez, mabain a la fin dal tut. Questa columna è mia davosa che jau scriv per la seria ‹Convivenza›.

Magari hai jau raquintà da la vita d’ina pendularia tranter Cuira e Turitg u da tschertas Turitgaisas e tscherts Turitgais che na pudevan betg chapir che nus eran ids a star puspè a Cuira. Ma jau hai er scrit da las vacanzas. Da l’excursiun legendara en la Val Calanca, ina da las 150 vals da noss chantun, nua che l’espresso custa mo 2 francs e 10 raps. E dal viadi sin l’Insla Gomera cun sia erica gigantica. Ma er il mund culinaric n’è betg vegnì a la curta. Ils capuns e lur preparaziun fatschentan mai dapi mi’uffanza ed èn stads buns avunda per vegnir menziunads en ina columna.

Savens n’èsi betg stà simpel da scriver da mias experientschas persunalas. Mintgatant hai jau dumandà mes um, sche mes texts sajan memia intims, sch’els hajan ina colliaziun memia stretga cun mia vita… Ma tge èn columnas sche betg raquints da la vita, texts persunals? Ins s’occupa d’in tema – ina giada pli fitg, ina giada pli pauc. Insatge persunal tradesch’ins adina, tuttina sche quai capita tranter las lingias u a moda explicita.

En mia davosa columna hai jau discurrì da midadas. Uss sun jau ma decidida da midar insatge. Co, nua, tge e cura exact? Nagin’idea! Insaco ma tegn jau vi da Konfuzius, il filosof chinais (ca. 551 fin 479 a.Cr.). El n’ha franc mai bavì vinars… Persuenter ha el ditg: «La via è la finamira», e n’ha cun quai betg manegià ch’i saja impurtant da cuntanscher a priori ina finamira. Las bleras pussaivladads sa dattan pir sin la via ch’ins prenda sut ils pes. Senza vulair ves’ins andetgamain dal tuttafatg novas perspectivas. Novas vias, forsa er mo sendas lateralas ch’i vala la paina dad ir. Uschia pon ins s’avischinar pass per pass a sia finamira.

Gist quai emprov jau da realisar uss (betg mo pervi da mia columna davart la ‹Schnapszahl›), almain per in pèr mais. Jau As giavisch ina bella stad recreativa cun bleras columnas da Convivenza divertentas.

Indicaziuns bibliograficas

Diana Jörg. Columnas. Cumparidas en la retscha «Convivenza», La Quotidiana favrer 2010 fin matg 2012. Maletg da la cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2013).