Rumenia – surviver cun virtuusitad

Ils zagrenders m’han gidà da prender or dal vagun mes velo pachetà e la bagascha per duas emnas, il conductur m’ha dà in pèr tips areguard hotels ed il taxist m’ha stgargià bain, curt avant mesanotg. Ina buna fin dal lung viadi en tren da Sargans sur Vienna, Budapest ed Oradea fin a Satu Mare. Ed oz en damaun, in di da zercladur dal 2008, essan nus in sper l’autra sin la plazza principala da la citad, mes velo ed jau. Tut è semtgà: aua, picnic sitg sco reserva, raps stgamiads, il passaport e mes pledari pitschnin; ils dus satgs per tutt’aura èn fermads bain davos la sella.

En in biro turistic vuleva jau anc m’infurmar davart pussaivladads da durmir en la champagna. Il funcziunari ha prendì intgins prospects or dal regal, ma dumandond per englais tgenins museums, chastels u claustras che m’interessian… «Nagut da tut quai», hai jau respundì per rumen. «La Rumenia da pli baud na ma fascinescha betg tant sco quella dad uss. Jau vuless visitar il pajais sco ch’el è, ils carstgauns sco ch’els vivan, il mintgadi.» L’um ha ris cordialmain dustond ils prospects ed ha ditg: «Grondius! Cler, pensiuns chattais Vus tscha e là, er cun dumandar la glieud. Noroc, sanatate, drum bun!» (per rumantsch: fortuna, sanadad, bun viadi).

Cun quest pachet da giavischs sin il givè, tipic per ils Rumens, smatg jau ils pedals e part.

Sin la charta stradala fa mia ruta in grond ‹s› tras l’entir pajais – pia èsi da cumenzar il viadi en direcziun nordost, vers il cunfin ucranais. Las pastgiras/steppas grondas – a l’ur da la Puszta – van prest a fin ed jau ves pli e pli bler funs fritgaivel e cultivà; emprimas collinas s’auzan da la planira, ma laschond sminar las muntognas carpatics.

Bler traffic n’hai betg sin las vias lateralas, dentant las furmas da sa spustar èn multifaras: manadiras da chavals, autos da furniziun pitschens, camiuns gronds da 40 tonnas, paucs autos, peduns, velos vegls (or dal vest). Ils velos vegnan duvrads exclusivamain per ir vi e nà tranter vitg ed ers, e quai variescha tranter 500 meters e 5 kilometers. Autos ves jau fitg darar ed ils purs ston far tut a pe ed a maun, senza vehichel; cletg per quels ch’han almain in velo! Vi da la stanga traversala vegnan liads tut ils guaffens – zappa, fautsch, furtga – e davos sesa la dunna u ina gronda racolta da verdura. Jau poss be ma smirvegliar co che tut va in sper l’auter vi sin la suletta via. Trottuars na datti insumma nagins, gnanc en ils vitgs betg. Ils Rumens van fitg spert cun camiun/auto; però èn els sensibilisads per velos da lavur e manadiras da chavals che cumparan tuttenina davos la proxima curva – lur reacziun è fenomenala.

Be tar mai na funcziuni betg adina. Sa chapescha perquai che la ciclista svizra va er en il traffic da transit e quai n’enconusch’ins betg en Rumenia. Cur che jau aud la tiba d’in camiun davosvart, hai jau da fugir immediat davent da l’asfalt – n’emporta betg sch’igl è là planiv u ina taissa spunda.

Ruta da viadi

Idilla? Medieval? Provocaziun?

A Sapanta hai jau visità il ‹Santeri legher› (uschia sa numn’el propi ed el è legher, pelvair!) ed uss vai vinavant tras las valladas verdas da Maramures. Davent da la sella hai jau ina buna invista en la vita purila, en ed ordaifer ils vitgs. Tut las chasas èn construidas en il stil rumen, simplas, pitschnas e fitg veglias; durant quests emprims dus dis n’hai jau vis betg ina chasa nova u renovada, almain betg en cuntrada rurala. Umens e dunnas, giuvenils e vegls, tuts lavuran davent da la damaun fin la saira a maun sin lur ers; quels èn pli pitschens ch’in er agricul modern, ma er pli gronds ch’in iert. Las mesiras cunvegnan exact per lavurar cun chaval ubain senza. I para evident che la glieud ha detg avunda da mangiar per l’atgna famiglia; però vender lur products na poni betg, n’avend nagin vehichel adattà per als manar en il proxim lieu pli grond e lunsch davent. E senza daners n’èsi er betg pussaivel da visitar ina pratica da dentist, opticher u ortoped. Tractors n’hai jau vis nagliur durant quests dus dis.

Ils guaffens vegls dentant vegnan manischads cun eleganza professiunala ed els vesan or tgirads cun quità. En ils vitgs ves jau tuttadi glieud che lavura insatge ed uffants che fan termagls, che spetgan sin il bus da scola, che stattan anc enturn suenter che quel als ha stgargià. E tuttina: Nagina hectica, discurs vivs a l’ur da la via, fatschas da bellezza e d’ina tscherta segirtad che ma fa impressiun. Ils blers carstgauns portan ina dignitad zuppada.

Viandond sin mes asen d’aluminium ma sent jau pli e pli pitschna e malsagidaivla tranter quests carstgauns che mainan lur vita simpla cun virtuusitad e cumpetenza! Las emprimas manadiras da chaval, suenter Satu Mare, han anc provocà en mai sentiments romantics e museals – ditg sinceramain. Or d’in sentiment da penibladad hai jau activà il malputgà en il senn da ‹nus avain meglier, vus essas povers›; ma il turpetg è be vegnì anc pli grond tras questa tenuta da surengiu. Uss exercitesch jau ina nova tenuta, quella dal respect e da l’interess. Mia povradad ma vegn conscienta ed ina ritgezza nova m’entaupa.

Rumenia – surviver en cuntradas solitarias

Borsa è in lieu pli grond entadim ina lunga vallada, cumparegliabel da la funcziun ennà cun Tusaun u Mustér. In pau industria datti qua, er garaschas ed infrastructura da tuttas sorts. Curt avant sun jau passada sper in pèr purarias pitschnas ch’han er ina fin duas vatgas, sper ils animals pitschens ch’ins vesa bunamain sper tut las chasas. Clavà e stalla na porschan betg bler spazi; persuenter è la reserva da fain ordadora, en l’aria frestga e tuttina en il sitg. L’indriz è fenomenal, simpel da construir e fitg pratic; il pur po prender or il fain mintgadi ed il tetg è variabel en l’autezza.

A Borsa stoss jau mangiar e baiver bler, perquai ch’ils proxims 60 kilometers vegnan ad esser senza ‹tancadi› – quai ma mussa la charta geografica.

Moda da construcziun d’in tipic faner

L’emprim pass da las Carpatas – solitari e senza num

Las muntognas davant mai da passa 2300 meters sa zuglian en nivels e tschajera, sco ch’i tutga en munds da muntogna. Ensi vom jau plaun plaun (cun bagascha), ma persuenter cun paucas pausas. Ni autos ni sportists ni peduns entaup jau; quest silenzi fa forsa pli grondas questas muntognas che quai ch’ellas èn ed jau poss sminar il reginavel dals urs… Senza fastizs umans para il pass enorm lung, cumbain ch’el è be 1500 m aut. Ma guarda qua: sisum datti in’ustaria pitschna manada d’in um cun sia figlia. Jau baiv café cun els e nus discurrin pli ch’in’ura davart ‹Dieu ed il mund›. Da l’autra vart engiu vom jau ditg, en ina val da plievgia e senza fin. Autos: forsa in mintga mes’ura. Qua e là ina baita modesta; il fim mussa ch’igl è qua insatgi, forsa in pastur, in lavurer da guaud, in pèr zagrenders.

Entadim la Transilvania èn ins lunsch davent da Draculas ed autras attracziuns. Ils vitgs da muntogna èn lunsch dapart ed er lieus da center sco Vatra Dornei èn mo pitschnas oasas en ils immens guauds muntagnards. L’asfalt sa restrenscha sin vias da transit, i suondan ‹vias› sco uals, crennas da glitta… blers kilometers vom jau a pè e savens èsi da purtar il velo per betg sfundrar cun el sin il lieu. Per mai è quai forsa in’aventura interessanta, per la glieud dentant che sto avdar là, faschond lur mini-puraria en gronda miseria, è quai sgarschaivel ed umiliant. Jau ma dun fadia da betg ma lamentar; nus savain tuts, els ed jau, ch’il reschim actual è memia lunsch davent da qua ed er chargià cun problems avunda.

Sin ina via pli gronda, sulada ma tut rutta, emprova er in camiun plain laina dad ir insaco. Durant 20 kilometers giainsa ensemen, ina gia va el pli plaun che peduns, suenter stoss jau proteger mias rodas, ed uschia – adina in sper l’auter vi – cuntanschain nus finalmain la sviada cun bunas vias. In kiosc solitari spetga là sin clients; ed il camiunist ed jau ans raquintain nossas vitas, jau baiv tuica (vinars) ed el sia cola.

Suenter quatter dis sin il velo ma chat jau gia amez la Rumenia, geograficamain ma er en il contact cun la glieud. Sin mes «Buna ziua» giu dal velo salidani adina enavos, ma reservà. Uschespert che jau tegn airi, davant in café-bar u per dumandar in scleriment, lura vai liber. Lur emprimas dumondas èn per il solit las medemas: sche jau saja propi persula sin viadi, sche jau n’haja betg tema, sche jau haja famiglia e co che la Rumenia ma plaschia. E lura stun jau – la finala hai jau vacanzas e peda. Nus emprendain d’enconuscher in l’auter, discurrind davart famiglia, politica, religiun, economia, la vita insumma… ed i dat da baiver e da mangiar – tipica ospitalitad rumena.

Rumenia – ritgezza siemiada

Zagrenders datti dapertut, en mintga vitg. Lur famiglias stattan sin il pli a l’ur dal lieu, furmond uschia ‹quartiers› legals/mez legals. Insaco ves jau da lunsch sch’i sa tracta d’ina persuna rumena u zagrendra. Igl è in auter pass, la vestgadira, l’egliada e surtut la maniera da discurrer e d’avdar; la mesadad da lur indriz è ordadora en la curt ed uffants e giaglinas fan termagl lien. Las zagrendras lavan permanentamain, savens a maun. La vestgadira penderlescha sur las saivs, da colurs tschecas ed en massas. In bun dieschavel da la populaziun rumena è zagrendra.

Ina saira – igl è gia mez stgir – sa mussan pli lunsch davant mai grondas siluettas sin la via. Tge è quai? Tut è quiet. Tuttina pari dad esser viv ed i savura da chavals. Arrivond sin la medem’autezza ves jau in dretg convoi da zagrenders ch’è londervi da far la gronda midada da domicil: 10–12 manadiras cun chavals, mintga char è cuvert cun las tendas tradiziunalas ed ils umens stattan ensemen, fimond e spetgond il stgir per viandar. Ils chars èn engrondids da las varts cun aissas per porscher dapli spazi ed il medem en l’orizontala; suten sa chatta tut la rauba e sura sesan las dunnas cun ils uffants sco er chauns e giats e tut tranter massas cuvertas e tailas. Davos la tenda è fermà il chaset cun las giaglinas. I ma para sco en in film, ma igl è realitad. Ed il pli tschert: tut ils chars èn dirs e pli che plains d’animals ed umans, ma ins n’auda betg mucs – disciplina da la stirpa, tensiun collectiva?

Almain sai jau uss pertge ch’ils zagrenders na fan mai iert enturn chasa. Els van gea adina puspè davent, sco nomads.

Construcziun tipica d’in vitg rural

Terra malcultivada? Parvis? Igl-è-sco-ch’igl-è?

Mia ruta maina, anc adina en Transilvania ed uss sin stradas asfaltadas, puspè in pau vers sidvest, en cuntrada pli averta cun collinas miaivlas e generusas. Quant funs grondius! Selvadi, betg cultivà, per sasez; qua ina gruppa da plantas grondas, là in guaud, qua in pitschen ual cun chaglias suenter sias curvas e là pastgira che traglischa en differentas colurs da flurs ed ervas... Mes nas sa bogna en odurs variadas. N’è quai betg il siemi da blers en Svizra? Las furmas onduladas da collinas e vals èn uschè armonicas sco sche questa cuntrada fiss creada per in’exposiziun da bellezza! Vias na ves jau naginas autras, er sendas betg nà dal velo. Tuttina percorsch jau mintgatant in carstgaun che para da tschertgar insatge, che para d’esser versà qua. Vias da funs datti mo en il conturn dals vitgs; sin quels (= terra blutta e loma) tiran ils chavals lur chargia, uschia ch’ins n’auda nagut.

Tuttenina realisesch jau che quai è realitad: la terra n’è betg bandunada, ella era adina uschia, perquai ch’i dat simplamain funs avunda! Per in carstgaun svizzer è quai strusch da chapir. Ils vitgs èn uschè lunsch in ord l’auter (10–25 km) ch’i dat pavel avunda gist enturn il lieu, per biestga e glieud. La moda da construcziun en ils vitgs suonda consequentamain ils urdens vegls, e quai gida areguard las infrastructuras. Vi da bajetgs e parcellas n’enconusch’ins naginas grondas differenzas da ritgezza ed excepziuns ordaifer la zona d’avdar na ves’ins er strusch. Sgulond pli baud cun aviun sur la Rumenia m’è gia dada en egl questa structura clera dals vitgs sin la terra.

Tut quai è intact en in tschert senn, ma tuttina: tgenin futur datti per la glieud giuvna en quests bels vitgs? Nagin’atgna chasa per maridar, nagins meds finanzials per investir, per cumenzar insatge agen.

Rumenia – ritga da cuntrasts

Ina saira, suenter avair passà Agnita en Transilvania, ma salidani, be da lunsch, dentant marcantas en lur identitad: las autas Carpatas! Las muntognas che separan nord e sid (respectivamain vest ed ost, plinensi da la storta da Brasov). La chadaina Fagaras stat davant mai sco in mir da fortezza, sco ina barriera – bler pli cumpact che la part da las Carpatas situada en il nordost; l’autezza variescha da 2300–2600 meters. Mi’olma muntagnarda sa dasda, ed jau ma legrel da surmuntar las muntognas dentadas gia damaun, sur l’enconuschent Pass Fagarasan.

Quatter uras pli tard stoss jau acceptar che questas muntognas restan er en realitad ina barriera per mai. Il pass è anc serrà, igl haja blera naiv sisum. In pau trista guntgesch jau en direcziun da Brasov, nua che jau chat in auter pass betg memia frequentà; el è pli bass, dentant pli lung e fitg varià areguard ils tips da la cuntrada. Cler che questa regiun da muntogna enturn Brasov sumeglia in pau tschertas destinaziuns turisticas en las Alps – cun ils medems putgads: chasas da vacanzas vidas, terren da vender, hotels senza conturn, construcziuns caoticas senza concept.

Ma malgrà tut: qua spetgan in pau entradas, e quai è endretg. Las Carpatas dastgan bain er porscher insatge per l’economia; lur impurtanza è adina stada gronda en l’istorgia rumena. Ils Romans èn restads avant dus millennis, laschond l’influenza latina en la lingua. Er pli tard èn ils Rumens adina puspè fugids en lur muntognas, cur ch’els sminavan il privel or da la Russia u Tirchia.

Il pass carpatic dura l’entir di, ma bagnond sin via cun quatter urizis. Suenter il punct aut suondan intgins kilometers engiu-ensi-engiu tranter furmaziuns da grip bizarras. Pastgiras pitschnas e guauds immens ma laschan emblidar las tridezzas turisticas da la damaun. La preschientscha dals urs sa maschaida puspè cun l’atmosfera, cumbain che jau n’hai vesì nagins dad els. In auter animal ma fascheva percunter fugir sin vita e mort ils dis avant: ils chauns en las Carpatas da la Hargita. Essend irritads tras in velo sin via, siglivan els da lunsch ennà, tras saivs e sur mirs e murdevan en pneus, pedals, bagascha…

Impressiun da las Carpatas dal Sid

Vegnind pli e pli a bass, sent jau ils vents miaivels che portan il chaud dal Balcan e ves er dalunsch la glisch tschajerusa sur la Planira dal Danubi. Sin omadus ma sun jau legrada dapi daditg ed en mias fantasias sa mussa schizunt la Mar Naira.

Sin l’ultim tschancun da la via da muntogna ma retschaiva, suenter ina gronda storta – in cuntrast total – in’ovra da cement da dimensiuns giganticas. Jau ves immediat che tut ils indrizs, areals e bajetgs vegnan duvrads. Quai dat in’impressiun da success e bainstanza. E propi, igl è gist las tschintg il suentermezdi: massas da lavurers e lavureras vegnan or da las fabricas e sper la strada spetgan enturn 20 bus che mainan la glieud a chasa en lur vitgs. Ina massa dunnas spetgan sin il bus public e nus vegnin en discurs in cun l’auter. Tuttas èn cuntentas cun lur situaziun, nagina na vuless bandunar lur bel pajais e lur giuvens n’er betg. Cler, gist qua datti plazzas da lavur ed il concern cun ca. 6000 lavurers marscha bain (cumenzà ha el cun investiders da la Svizra). Ma nua chattan ils auters giuvens ina lavur en l’agen pajais? La Rumenia dumbra 23 milliuns abitants.

La terra daventa pli e pli planiva, la rait da stradas pli spessa e las citads mesaunas vegnan pli datiers. Sur 60 kilometers hai jau puspè da ma smatgar insaco sper ils camiuns vi. Chargias e chargias da charn, chaschiel, verdura, spezarias e fritgs van en direcziun da Bucuresti, nua che la populaziun vegn a sa bittar damaun sisur, a l’Obor, la fiera la pli gronda en Rumenia. Tar nus arriva ina gronda part dal nutriment frestg da tut il mund, schizunt cun aviun. Qua en Rumenia vegn producì la pli gronda part en il pajais sez. Tomatas, frajas, persics, tschigrun (spezialitad rumena), tge buntads en bucca!

Indicaziuns bibliograficas

Gisula Tscharner. Gisula cun velo en l’Europa Orientala. Cumparì en: La Quotidiana 15 fin 26 da schaner 2009. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2014).