Introducziun

Las festas ‹naziunalas› han lur origin en ils ‹pelegrinadis› ed en ils gieus festivs. Gia in onn suenter la battaglia da Näfels duai avair gì lieu l’emprim ‹viadi da Näfels›, in pelegrinadi en furma d’in cortegi festiv al champ da battaglia. Il 1512 è vegnida organisada ad Altdorf l’emprima represchentaziun da l’‹Urner Spiel vom Tell› che dastga vegnir considerada sco l’emprim gieu festiv naziunal! En Svizra franzosa organisavan las corporaziuns da tiradurs e viticulturs, las ‹abbayes›, dapi il temp medieval festas che valan sco precursuras da las festas naziunalas dal 19avel tschientaner. Figuras istoricas da vegls Svizzers cumparan per l’emprima giada en il cortegi da la festa da vendemia a Vevey il 1819.

Las emprimas festas naziunalas en il senn modern paran d’esser stadas las duas festas dals pasturs d’alp ad Unspunnen il 1805 ed il 1808. In maletg, attribuì ad Elisabeth Louise Vigée-Lebrun, introducescha en moda empermettenta questa iconografia naziunala. Il caracter programmatic dal maletg s’exprima en il fatg che las figuras e gruppas da figuras èn adoptadas dals ciclus da costums da Franz Niklaus König. Quel aveva cumpilà sias graficas tenor il ciclus da costums da Joseph Reinhart. Surtut Gabriel Lory bab e figl e Ludwig Vogel han pli tard represchentà festas da purs e pasturs, avant che Hodler ha dà ses agen bul a quest specific tema naziunal ils onns 1870 e 1880, e quai cun il ‹Banchet dals gimnasts› e las duas versiuns dal ‹Til dals lutgaders› e dal ‹Rütli modern›, la reproducziun d’ina scena durant ina festa da tir. Che l’interess per il tema da la festa naziunala era grond anc a l’entschatta dal 20avel tschientaner cumprova il fatg che la regenza dal chantun da Berna ha cumprà il 1907 il purtret ‹Fête des lutteurs dans les Hautes-Alpes (Suisses) › da Charles Giron per la summa extrema da 60 000 francs.

Ils eveniments festivs decisivs per la cultura visuala da la Svizra èn però daventadas las exposiziuns naziunalas. Ellas èn resortidas d’exposiziuns industrialas che, a l’entschatta, na sa laschavan betg separar da las exposiziuns d’art. Ils organisaturs e responsabels per las singulas partiziuns da las exposiziuns naziunalas han, ultra d’exponer ovras d’art existentas, er cumenzà d’incumbensar ils artists da realisar ovras specificas davart temas naziunals svizzers ed uschia procurà per in enritgiment da l’iconografia naziunala. Cun las exposiziuns naziunalas – dapi la fin dal 19avel tschientaner occurrenzas giganticas che cumpigliavan l’entira cultura svizra – han la pluralitad da las singulas festas naziunalas tradiziunalas pers lur impurtanza, siond ch’ellas vegnivan integradas en las exposiziuns. En decoraziuns da hallas da festa ed en inscenaziuns da tribuna d’exposiziuns e festas s’exprima la cumposiziun programmatica, q.v.d. il ‹concept› da l’iconografia naziunala.

L’istorgia da las exposiziuns d’art specificas en Svizra cumenza a Genevra, Turitg e Berna. Il 1789 publitgescha la ‹Société des Arts› a Genevra en il ‹Journal de Genève›, ch’ella aveva fundà dus onns avant, l’emprim appel per in ‹salon› en Svizra: «Il ‹Comité de dessin› envida tut ils artists da Genevra d’inoltrar ina lavur sin il champ dals bels arts e dals arts mecanics che merita da vegnir mussada a la publicitad per sia bellezza u modernitad.» In tema svizzer u in auter tema specific nun era dumandà; quai ch’interessava era l’art en general. D’autra spezia è la motivaziun per l’emprima exposiziun d’art a Turitg. Qua ha il minister helvetic Philipp Albert Stapfer incumbensà la ‹Societad patriotica d’util public› d’organisar in’exposiziun per «festivar degnamain il di glorius da la commemoraziun da la constituziun da la republica helvetica, unica ed indivisibla, ils 12 d’avrigl 1799». Sco l’exposiziun da Genevra ha er quella da Turitg be resguardà artists da la regiun, cuntrari a las intenziuns primaras. Pir las exposiziuns sequentas han surpass quests cunfins regiunals. Ins ha però renunzià vinavant ad in concept tematic. Tenor il model da l’emprima exposiziun d’art e d’industria a Paris dal 1789 ha Sigmund Wagner organisà a Berna 1804, 1810 e 1824 exposiziuns d’art e d’industria, e quai mintgamai en connex cun dietas federalas. Pli tard è la quantitad d’objects d’exposiziun creschida en tala maniera che Sigmund Wagner e Karl Brunner, professer da chemia e pli tard president da la Societad svizra d’artists, han stuì divider l’exposiziun en ils dus ressorts ‹art› ed ‹industria›.

Il 1810 ha Johann Georg Volmar retschet ina medaglia per ses purtret ‹Clau da Flia prenda cumià da sia famiglia› realisà per l’exposiziun svizra d’art e d’industria a Berna. Il 1824 è vegnida publitgada a Genevra l’emprima concurrenza d’art cun il tema ‹Salvament da Bonivard›; cun quella ha cumenzà ina lunga retscha da concurrenzas d’art. Il victur da l’emprima concurrenza è stà Jean Léonard Lugardon. Pli tard han las fundaziuns da las vaivas d’Alexandre Calame e François Diday repartì ils premis. Ils temas da questas concurrenzas correspundevan savens a tradiziuns u basegns naziunals u stevan en connex cun occurrenzas specificas sco p. ex. la festa da tir federala dal 1887. D’impurtanza per l’istorgia d’art èn surtut las contribuziuns da Hodler. Per la concurrenza dal 1879 cun il tema ‹Cuntrada vivifitgada en la regiun centrala da las Alps› aveva el inoltrà ses ‹Paus en la Surselva bernaisa›. Ulteriuras ovras da Hodler, inoltradas per concurrenzas d’art, èn stadas: Il 1882 per il tema ‹Cuntrada alpina› la ‹Chadaina dal Stockhorn›, il 1886 per la ‹Lavina› ses purtret renumà cun il medem titel ed il 1887 per ‹Ina festa da tir federala, da stad ed en la glisch da mezdi› ses ‹Rütli modern›.

L’interess per l’art ‹naziunal› è creschì surtut en concurrenza cun las naziuns europeicas a las exposiziuns mundialas. Quellas dal 1851 a Londra e dal 1855 a Paris na preschentavan anc naginas iconografias specificamain svizras. Il 1855 era la preschentaziun da chaschiel svizzer schizunt vegnida scumandada da Napoleun III. Il 1862 lascha il cussegl federal exponer a Londra in scut federal cun las vopnas chantunalas. A Paris mussa la Svizra il 1867 en in tempel d’art, che cumbinava las proporziuns d’in chalet cun las travs d’in tempel classic, scuvertas preistoricas dal temp da crap e da bronz sco er ils dus purtrets cun motivs dals palissaders dad Auguste Bachelin. Cun ils palissaders sa distingueva la Svizra dals auters pajais europeics cun lur objects da parada da stil gotic e renaschi mental. Il 1873 sa preschenta la Svizra a Vienna cun il model dal ‹Monument national› da Robert Dorer, expost a Genevra e cun in’exposiziun davart las scolas svizras, preschentada en in ‹chalet suisse›. Uschia stattan preistorgia, allegoria monumentala ed art popular a l’entschatta da la profilaziun naziunala da la Svizra en l’Europa suenter il 1848. La construcziun da lain da las cha sas svizras ha surtut er inspir l’architectura da las staziuns da viafier ruralas ed er quella da la staziun da Lucerna (1859). Per l’exposiziun mundiala dal 1889 a Paris avev’ins elegì sco fatschada da la partiziun svizra ina chasa purila cun tetg a pensla smuttada e radunda; a l’exposiziun d’art figurava il ‹Til dals lutgaders› da Hodler ch’exprima il tema da la festa naziunala e d’in sport naziunal.

Davent dal 1883 daventan las exposiziuns naziunalas pli e pli reservuars da l’iconografia naziunala: occurrenzas naziunalas monstrusas e prestigiusas, nua che l’industria demonstrescha ses pli novs products e cumbinescha quai cun impurtantas incumbensas e manifestaziuns culturalas. L’iconografia naziunala sa mussa pli expressivamain en l’architectura ed en la furmaziun da las exposiziuns ch’en las exposiziuns d’art entaifer las exposiziuns naziunalas. Uschia reproscha la ‹Schweizerische Bauzeitung› dal 1883 als artists ina mancanza da patriotissem.

Turitg 1883

La Tonhalle a chaschun da l’avertura da l’exposiziun naziunala il prim da matg 1883 (Maletg: PD via Wikimedia Commons)

L’exposiziun naziunala dal 1883 è da grond’impurtanza per l’istorgia da la cultura visuala svizra. En quella èn vegnids exponids per l’emprima giada dasper ils products dal pajais er bains culturals istorics. L’impurtanza da quest element cultural per il sentiment naziunal, dal qual ins era purtà ed al qual ins vuleva appellar, resorta dal placat d’exposiziun. El reprenda il motiv da l’artg da triumf, conuschent da la pictura da vaider e da las allegorias da la fin dal 16avel e dal 17avel tschientaner. Dad omaduas varts da las cartuschas, che cuntegnan las vopnas svizras, la scrittira ed ina balustrada cun vista en la cuntrada, stattan da vart sanestra in sunatiba en costum da festa e da vart dretga in portascut feminin cun ils emblems da l’industria e da la mastergnanza en in costum da mercenari, per part feminin e per part masculin. Il placat visualisava excellentamain il motto principal da l’exposiziun: ‹Festa da la lavur›.

In remartgabel cuntrapunct a questa propagaziun da la ‹Festa da la lavur› furmava in’ovra artistica da Vincenzo Vela entitulada ‹Unfrendas da la lavur› che giudeva in’attenziun speziala. Quest’ovra era vegnida preschentada a l’exposiziun da l’art modem ed era il sboz d’in monument per ils lavurers disgraziads durant la construcziun dal tunnel dal Gottard. Il monument regorda a la perfuraziun epocala da las Alps per il traffic modem, ma er a las unfrendas umanas che quella ha pretendì. Ina sumeglianta idea da martiri han er ils construiders dal museum naziunal svizzer reprendì pli tard cun l’elecziun dal motiv da Marignano per la halla d’armas.

Per la partiziun da l’istorgia d’art han ins cumenzà pir in mez onn avant l’avertura da l’exposiziun a rimnar en tutta prescha objects d’art d’instituziuns e possessurs privats. In resun surprendent chattan las dumondas a Genevra ed en claustras e fundaziuns catolicas. Quest’exposiziun è stada l’emprima ch’ha rendì conscient las autoritads ed ma vasta publicitad da l’impurtanza dals bains culturals istorics per l’identitad naziunala svizra. Salomon Vögelin, anteriur reverenda d’Uster e dal 1870 professer per istorgia da cultura e d’art a l’universitad da Turitg, ha salvà en il cussegl naziunal in pled entusiasmant areguard l’exposiziun. Quest pled ha dà l’impuls per la fundaziun dal museum naziunal svizzer: «I dat furmas, en las qualas il patratg naziunal ha chattà si’expressiun immortala e monumentala. Quai èn ils monuments istorics d’in pievel che dattan perditga en moda incumparabla da ses vulair e savair, da sias ovras ed abilitads, da sias speranzas e da ses ideals... Tge ch’in... museum d’artisanat pudess porscher al pajais, avais vus vis ils davos dis a l’exposiziun d’art a Turitg. Vus essas franc stads surprendids da las diversas tecnicas da noss antenats, da lur excellentas lavurs da cheramica e da textilias, da lur tecnica da picturar e da stampar e surtut da lur picturas da vaider. E Vus avais franc sentì ch’igl è in duair da las autoritads da proteger questa ritgezza naziunala e da la mantegnair al pajais. Igl è nairas uras d’agir! La Svizra n’è anc mai vegnida sblundregiada en moda pli arroganta ed impertinenta d’antiquaris indigens ed esters, battegiads e surtagliads. Laschai passar anc ina giada ventg onns e Vossa terra è totalmain pasculada!... Jau sper che Vus prendias l’occasiun da stgaffir in’ovra che renda onur al passà, ch’enritgescha e fructifitgescha il preschent e ch’è a medem temp in monument restant dal spiert da communitad svizzer.»

Ch’il ‹patratg naziunal› sa reflecteschia surtut en lavurs d’artisanat era in’opiniun derasada. L’emprima construcziun en la publicaziun ‹Geschichte der Bildenden Künste in der Schweiz› da Johann Rudolf Rahn, cumparida il 1876, enramada en il tschupè da vopnas da la cronica d’Etterlin e sa cloma sco suonda: «La Svizra ha paucas grondas ovras da l’art figurativ. Tgi che contempla la qualitad stilistica da las creaziuns dals pajais vischins ha l’impressiun d’ina gronda superiuradad da questas ovras sur la tenuta inferiura da la gronda part da noss monuments indigens.»

Da la mancanza d’«ina tenuta superiura da noss monuments indigens» han las exposiziuns naziunalas fatg virtids. Ellas han d’ina vart animà architects ed artists da superar questa flaivlezza cun ovras cumparegliablas a quellas estras e da stgaffir da l’autra vart ina cultura da ‹vitget› che metta ils mastergns en relaziun cun ils divers secturs da la vita.

Genevra 1896

Fazielet imprimì en regurdientscha da l’exposiziun naziunala dal 1896 (Foto: PD via Wikimedia Commons)

L’exposiziun naziunala a Genevra, averta il 1896, be tredesch onns suenter quella a Turitg, è restada en la memoria naziunala da la Svizra surtut pervi da la preschientscha extraordinaria da Hodler e dal ‹Village Suisse›. Il poet e criticher d’art Mathias Morhardt numna il ‹Til dals lutgaders› da Hodler, exponì en la partiziun d’art, «in simbol impressiunant da festivitad svizra e l’expressiun la pli perfetga e grondiusa da l’art svizzer», ed el n’ha betg tralaschà da far cumparegliaziuns cun Shakespeare, Rembrandt e Velazquez. A l’entrada dal palaz d’art paradavan ils guerriers svizzers da Hodler, pli gronds ch’en natira, che sa referivan evidentamain a figuras guerrilas da Niklaus Manuel e dad Urs Graf. A l’intern dal pavigliun cun l’exposiziun d’art scuntrava il visitader il ‹Til dals lutgaders›, il ‹Guerrier grit›, las ‹Olmas dischillusiunadas›, ils ‹Elegids› e l’‹Euritmia›. Il guid uffizial da l’exposiziun naziunala numna il pavigliun d’art ina buna collecziun da «furmas da construcziun da las veglias chasas svizras spezialmain genuinas, sco ch’ellas sa preschentan en las pitschnas citads dals chantuns da Berna e Friburg. Las chasas han las medemas arca das, ils medems clutgerets cun ils artgs da tetg giagliards, tut è però construì a moda moderna ed or nà cun dapli colurs.» Avant il pavigliun d’art sa chattava ina figura da Charles Iguel, in signun svizzer en la mondura d’‹Armaillis› che tegneva en maun in veritabel vegl chandalier da l’arsenal da Genevra: il simbol dal ‹Génie Suisse›.

La sensaziun culturala da l’exposiziun naziunala a Genevra era il ‹Village Suisse›. «Quel aveva d’engraziar si’existenza al vicepresident dal comité central, Charles Haccius, ch’aveva gì l’incumbensa da procurar per in ambient adattà al muvel stabel durant l’exposiziun. Uschia è naschida l’idea da construir in entir vitg che represchenta la vita rurala... Il vitg svizzer cumpigliava 78 edifizis, objects caracteristics da l’entira Svizra, copias ed er originals transportads a Genevra. Chasas d’Aarau, Schaffusa (‹Haus zum Ritter›), Moudon, Gümmenen e d’autras citads... Amez ina gronda plazza sa preschentava la baselgia da Leissigen enturnada da chasas da lain plaschaivlas. Ina ‹muntogna› da 40 m autezza cun alps e paraids da grip cumplettava il maletg. Ina cascada ... sa derscheva giu da la muntogna, e sin pastgiras d’alp, tranter ils mazots, flurivan stailalvas e grusaidas. A l’intern da la muntogna – furmada da lain e gip – sa chattava in panorama da la Jungfrau dals picturs E. Burnand, A. Baud-Bovy e Fr. Furet. L’ovra, creada per l’exposiziun mundiala da Chicago dal 1893 e pli tard exponida a Paris ed Antwerpen, vegniva mussada per l’emprima giada en Svizra. Il purtret era 115 m lung e 18 m aut...»

L’onn da l’exposiziun naziunala, il 1896, han ils hoteliers da l’Engiadin’Ota procurà per il project il pli grondius che la Svizra ha insumma preschentà en in’exposiziun mundiala. Ins ha incumbensà Giovanni Segantini, exponì ed undrà ad Amsterdam, Londra, Paris, Minca e domicilià dapi il 1886 en il Grischun, da stgaffir per l’exposiziun mundia la dal 1900 a Paris in panorama da la cuntrada da l’Engiadin’Ota. A l’entschatta era previs in pavigliun cun in diameter da 74 meters ed in’autezza da 84 meters, in plan ch’ha stuì vegnir stritgà ord motivs finanzials. Segantini ha alura stgaffì cun il tripticon, entitulà ‹Nascher – viver – murir›, l’imni il pli grondius da la pictura a la cuntrada svizra. Cun tant idealissem n’è la realitad d’ina cuntrada svizra anc mai vegnida sublimada e glorifitgada. Partind dal center turistic da l’Engiadin’Ota, San Murezzan, e dals lieus d’excursiun dal conturn, ha Segantini stgaffì in capodovra dal simbolissem. Ils purtrets principals dal maletg represchentan naschientscha e maternitad, vita e mort, circundadas da cuntradas d’autas muntognas. La ‹vita› vegn simbolisada d’ina gruppa da mamma cun uffant sin in’alp, sumegliant al purtret cristian ‹paus sin la fugia›, en il fund las muntognas dal Bondasca ed en La lunetta sura, sco cuntrapunct tematic, las allegorias da la mort e da las forzas natiralas dal vent, da l’aua e dal fieu, er ellas inimias da la vita muntagnarda e dal turissem. Correspundentamain cumparan en ils medagliuns ina figura per la ‹lavina› ed in’ulteriura allegoria nunidentifitgabla. En la ‹natira› passan in pur ed ina pura cun lur biestga tras in’auta planira vers il Munt da la bês-cha, vis vers il vest, ed en la lunetta resplenda San Murezzan en il clerglina, daspera dus medagliuns cun las allegorias per ‹stailalva› e ‹grusaida›. En ils medagliuns sur la ‹mort› portan dus anghels l’olma vers la glisch, flancads da dus simbols da la lavur e da la melanconia. L’ornamentica en il rom cuntegna motivs da la flora e fauna alpina. Il destin ha vulì ch’il sboz da quest tripticon è daventà il testament ideologic da Segantini. El mora il 1899 durant la lavur vi dals purtrets principals. Lunettas, medagliuns e roms èn restads sbozs. Ils trais purtrets èn vegnids exponids en il pavigliun d’art e na sco reclama per l’Engiadin’Ota.

Berna 1914

Catalog da l’exposiziun naziunala dal 1914 (Foto: PD via Wikimedia Commons)

La pressa aveva bain scrit gia tar l’exposiziun naziunala dal 1883: «Quant surprendì vegn quel ad esser che s’imaginescha la Svizra anc adina sco in pievel da signuns e pasturs cun la tiba sco simbol.» Il ‹Village Suisse› ed il project dals hoteliers da l’Engiadin’Ota mussan però che quest maletg da la Svizra vegniva celebrà pir da dretg. Ed el vegn celebrà anc oz. Il 1974 han ins preschentà ad Aarau, Losanna, Lugano e Turitg in’exposiziun entitulada ‹La Svizra en il maletg – il maletg da la Svizra?, cuntradas dal 1800 fin oz›, elavurada da students e da l’autur da questa contribuziun al seminari d’istorgia d’art da l’universitad da Turitg. L’exposiziun demonstrava ils aspects multifars da quest purtret ideal da la Svizra ed il revers en cuntrast. I para ch’il clisché d’ina Svizra rurala saja sa mantegnì pli stinadamain en vista al svilup rasant dal pajais ad in stadi d’industria e servetsch. Il ‹Village Suisse› ha gì ses successurs en las exposiziuns naziunalas dals onns 1914 e 1939. Malgrà l’anacronissem pli e pli eclatant da questa ‹iconografia› naziunala en las exposiziuns, pon ins constatar in svilup e na be ina stagnaziun. Il ‹Village Suisse› da Genevra era ina creaziun da l’istorissem cun ina maschaida da differents stils epocals e locals. Il ‹vitget› da l’exposiziun naziunala dal 1914 a Berna manifestescha però ina clera distanza da l’istorissem. «Ina realitad solida caracterisava la baselgia cun claustrigl, la chasa rurala, las stallas exemplaricas, l’ustaria ‹Zum Rösligarte› e la funtauna dal vitg. Il catram ed il provediment d’aua demonstravan la tecnica moderna en il vitg real e gigin e tuttina tradiziunal per quai che reguarda sia proporziun e ses material.» En il decurs dals onns 1890 cursava en Germania la ‹noziun estetica› da l’‹art da la patria›, applitgada per las tendenzas che s’opponivan a la gronda citad ‹decadenta›. L’onn 1904 è vegnida fundada a Dresden ed in onn pli tard, il 1905, er en Svizra ina ‹Lia per la protecziun da la patria›. Quella uniun ha creà il 1914 il ‹vitget›, ensemen cun la gruppa per l’art sacral e sepulcral. Curt temp suenter è la fundaziun la Protecziun da la patria vegnida influenzada da l’idea dal ‹Werkbund›, ina societad fundada il 1907 a Minca d’architects, designers e represchentants da l’artisanat. Il ‹Werkbund› s’engaschava per in’applicaziun adequata dal materia1 e per in aut nivel da furmaziun. En il ‹vitget› sa manifestava il spiert da l’exposiziun naziunala che colliava la tradiziun ed il svilup. Ils esters vesevan en quel l’‹autenticitad› svizra. Uschia scriva la ‹Frankfurter Zeitung›: «Igl è detg interessant da cumparegliar quest’exposiziun cun quella dal ‹Werkbund› tudestg a Cologna. Sco ch’i para è inqual chaussa – p. ex. l’architectura che vegn preschentada a Cologna sco il resultat d’ina reflexiun ordvart madirada – a Berna il resultat evident d’in art genuin che lavura medemamain cun lingias simplas, rigurusas e constructivas e che creescha bajetgs or da lur funcziun. Nus vulessan admetter ch’ils architects svizzers han l’avantatg d’esser pli natirals...»

La midada da l’iconografia en cumparegliaziun cun l’exposiziun naziunala da Genevra sa manifestescha surtut en il placat. Il placat da Genevra mussa ina Helvezia cun scut, spada per dus mauns e las vopnas dals VIII (!) vegls lieus sin in schal sgulatschant, fermà cun la crusch svizra. Il 1914 cumpara però in giuven pur bandierel sin in chaval verd senza sella davant la siluetta da la citad da Berna e davant il panorama da las Alps. Il motiv istoric dal bandierel, transponì en ina furma moderna, ha provocà tant’opposiziun – surtut en la Svizra franzosa – ch’ins ha stuì remplazzar el durant l’exposiziun cun in placat pli pitschen che represchenta il massiv da la Jungfrau. «Il placat da la Jungfrau è vegnì exponì en Frantscha, en Italia, en Engalterra ed en ils Stadis unids, il chavalier verd però en Germania ed en l’Austria. En Svizra eran publitgads omadus placats ed en ils trens svizzers ed internaziunals pendevan pitschens chartuns cun il chau da Tell.»

Igl è in tratg caracteristic da las exposiziuns naziunalas ch’ellas demonstreschan d’ina vart il svilup da la tecnica e da la producziun ed appelleschan da l’autra vart al sentiment naziunal. Mintga exposiziun naziunala ha gì l’incumbensa da chattar sin quest sectur ina sintesa. Quella dal 1914 po forsa persvader il pli fitg en quest reguard. «Là il vitg da la Protecziun da la patria – qua la halla da maschinas», scriveva la ‹Neue Zürcher Zeitung›, «‹dus pols d’in mund›, uschia avessan nus anc pensà avant paucs onns. Oz però avain nus fatg in pass decisiv enavant ed emprendì ch’i na dastga reger qua ostilitad. Ins sto deducir gist dal svilup tecnic ina nova estetica e novas qualitads da viver en la patria.»

Il conflict dals placats mussa, en tge direcziun che la reclama per la Svizra dirigiva l’iconografia naziunala. Ils organisaturs avevan pruvà da colliar en in’allegoria multifara ed a moda artistica progressiva il caracter originar e ‹natiral› – exprimì dal chavalier sin il chaval puril senza sella – cun la citad, las Alps, ils emblems per artisanat, mastergnanza e scienza e cun la vopna svizra. Igl è però sa mussà ch’in clisché da la ‹Jungfrau› u dal ‹Tell› era pli adattà. Quel evochescha pli e pli cuntegns ils pli differents e savens cuntradictorics. Uschia èn la Jungfrau ed il Tell daventads emblems per las exposiziuns naziunalas e per quai ch’è ‹svizzer› insumma.

Turitg 1939

Il ‹Landidörfli› dal 1939 al Zürichhorn (Foto: PD via Wikimedia Commons)

Il turissem e l’economia han cumenzà ad operar a moda pli e pli nunreflectada cun tals clischés en lur reclama, sin placats e signets. A chaschun da la proxima exposiziun dal 1939 èn ins però puspè sa regurdà da la veglia emblematica: ina bandiera svizra da smainabandieras che sgulatscha cun bindels cun las vopnas chantunalas (en successiun istorica!) e cun ils simbols da las singulas partiziuns da l’exposiziun, tegnids d’in matg da stailalvas e grusaidas, sur la siluetta da la citad, dal lai e da la chadaina da las Alps. Quest placat exprima l’idea da l’exposiziun che porta pli clera main che las exposiziuns naziunalas precedentas ils tratgs d’ina Svizra autonoma en ina vischinanza privlusa; el exprima uschia ina vart dal sentiment naziunal svizzer dal 20avel tschientaner, sco quai ch’el era gia daventà manifest en il 15avel e 16avel tschientaner e restà dapi là in element fundamental dal spiert statal svizzer. Questa voluntad da defensiun, che regiva per temps en quasi tut ils tschertgels dal pajais, aveva chattà ina nova expressiun en la ‹defensiun spiertala dal pajais›, pretendida dals meds da massa e da l’armada. En il sectur da la cultura visuala ha quest fatg effectuà ina revalitaziun nunproporziunala dal stil indigen e d’autras furmas d’expressiun ch’eran adattadas per intermediar cuntegns ‹naziunals› populars. Ch’il pajais ha pudì mantegnair sia neutralitad ed intactadad fisica durant las duas guerras mundialas – per casualitad hai dà a l’entschatta dad omaduas guerras mintgamai in’exposiziun naziunala – ha effectuà ina fixaziun extraordinariamain lunga da la cultura visuala svizra en las tradiziuns naziunalas e cementà ina tenuta reservada visavi ils avantgardists dals pajais vischinants e visavi midadas politicas.

Quai che valeva sco tradiziun naziunala ils onns 1880 sa manifestava uss er en l’art dals artists preschents a l’exposiziun naziunala: «Ils sculpturs, picturs e dissegnaders svizzers han per ordinari ma gronda inclinaziun per furmas decorativas, schizunt per l’artisanat.» Da quest fatg vegn deducì l’inclinaziun da l’art svizzer per la publicitad – en cumparegliaziun cun la retschertga artistica en l’atelier u en in stretg tschertgel artistic: «Blers sculpturs paran da crear lur ovras per edifizis publics, era sch’ellas ston vegnir plazzadas sulettas, senza conturn cumplettant. Blers picturs paran da pretender cuntinuadamain grondas paraids per lur maletgs e da crear cun lur purtrets sbozs per plasticas.» L’exposiziun naziunala dal 1939 cuntegneva plunas da maletgs da paraid, relievs e plasticas monumentalas, en ils quals ‹il pievel› pudeva s’enconuscher.

Er questa giada cuntegneva l’exposiziun naziunala in ‹vitget›, però integrà en la partiziun ‹agricultura›. La diversitad da stils dal 1896 e l’unitad progressiva dal material e da la funcziun dal 1914 mancavan. Il ‹vitget› unifurm cumpigliava bajetgs en stil turitgais cun l’argumentaziun ch’i n’existia betg ina tipica chasa purila svizra.

Pli impurtanta per l’ideologia da l’exposiziun naziunala dal 1939 è daventada la ‹senda panoramica› che pruvava da reflectar l’entira exposiziun naziunala. La senda cumenzava cun l’‹Educaziun naziunala› e cuntinuava cun l’‹Helvetia Mater Fluviorum›, divers ‹Caracters dal pievel›, linguatgs e confessiuns e la ‹Valerusadad dals pievels da l’Helvezia›, sco Cesar l’aveva descrit. La finala arrivava il visitader en in «local simpel e stgir, en il qual splenduravan be ils quatter patgs federals, scrits en ils quatter linguatgs naziunals, ina atmosfera festiva sco en la cripta d’in dom da la naziun. – Ed ussa maina la senda sur il fil stip e magari privlus al pli aut spitg, da l’origin da la Confederaziun tras si’istorgia a ses caracter ed a ses senn. Il maletg istoric na glorifitgescha betg il passà da noss pajais. Il viandant vegn confrunt cun ina maschaida apparentamain confusa da victoria e disfatga, da fidaivladad e dispita en l’istorgia da noss pajais ch’è tuttina sa mantegnì a moda miraculusa en in mund plain midadas, pussanzas e guerras. – En la halla da las trais cruschs cuntanscha il viandant il zenit che revelescha il dubel senn da la Confederaziun en ina simbolica traidubla: la fidaivladad confederala; il dretg sco protecziun da la dignitad umana per tuts eguala; la servetschaivladad e la umanitad. Il senn da las trais cruschs: il carstgaun è responsabel avant Dieu, per ch’el na daventia ni famegl da sa sez ni d’auters umans.» Las cruschs represchenta van la crusch da Cristus, la Crusch cotschna e la crusch svizra. I suandavan la prontadad da defensiun, la forza economica ed a la fin ina halla festiva «cun tschients bandieras svizras che traglischan dal palantschieu sura sco ina armada da stailas. Las dunnas ed ils umens, ch’orneschan cun lur purtrets la halla d’onur, na cumparan qua betg sco individis e per la gloria da lur descendents, mabain sco represchentants dal spiert ch’ha creà e furmà en tschientaners noss pievel e sia istorgia». A la fin stat il viandant, «commovì dals suns da la chanzun patriotica», «avant in dubel maletg da la patria. La massa ventiraivla sin la plazza da festa, ornada cun las bandieras da la Confederaziun e dals chantuns, mussa la luschezza ed il plaschair dal pievel che vesa sia lavur.»

Losanna 1964

Impressiun da l’Expo 64. (Foto: Anidaat / CC BY-SA 4.0 / cropped)

Suenter la chasa federala è l’exposiziun naziunala dal 1939 a Turitg puspè in’emprova da mussar en moda cumplessiva il spiert naziunal da la Svizra. Il 1964 a Losanna han ins renunzià al ‹vitget›, ma la ‹senda da la Svizra›, l’idea da la ‹senda da la naziun›, è vegnida realisada danovamain. Ina retscha d’artists, dissegnaders e cineasts han creà in corridor tras las sis suandantas spartas: ‹Natira ed uman›, ‹Libertads e dretgs›, ‹In stadi pitschen ed il mund›, ‹In di en Svizra›, ‹La Svizra en il spievel› ed ‹Incumbensas da damaun›. Il guid uffizial tras la ‹senda da la Svizra› circumscriva il senn da questa «veritabla spina dorsala» da l’exposiziun naziunala sco suonda: «La ‹senda da la Svizra› mussa al visitader a moda impressiunanta la unitad da la Svizra en sia furma da viver ed en la mentalitad politica, malgrà la varietad da las cuntradas, ils divers linguatgs e las differentas confessiuns. Il Svizzer vegn a vesair ses pajais en connexs significativs. El emprenda da conuscher las forzas ch’han furmà il pajais e da chapir il preschent, ed el vegn appellà da cooperar a la furmaziun dal futur.»

La senda sbuccava sin la «plazza dals chantuns e da las vischnancas». En il palantschieu sa chattavan las devisas da l’exposiziun, cuvertas d’ina ‹muntogna› cun las bandieras da las 3000 vischnancas. Las devisas eran las sequentas: «Esser in spievel da la patria sin terra ed en l’aua. – Regurdar l’uman al senn da l’existenza. – Scuvrir en il preschent ils tratgs dal futur. – Mussar vias a la nova Europa. – S’engaschar per in mund solidaric. – Dar a la Svizra novs impuls d’enconuscher e crear.»

Questas devisas expriman ils sforzs da render conscient a la ‹naziun› la necessitad d’‹avrir› la Svizra vers ils pajais vischins e da guardar en il futur. Uschia han ins er avert las portas en questa ex posiziun naziunala a las novas tendenzas d’expressiun artistica che penetravan vehementamain en il pajais. L’ovra artistica che giudeva ina gronda popularitad tar ils visitaders era l’installaziun ‹Eureka› da Jean Tinguely. Max von Mühlenen ha terminà ad interim la pictura istorica monumentala svizra cun sias picturas da paraid che mussavan motivs da l’istorgia svizra en la ‹Sendas da la Svizra›. Varlin percunter situescha ils Svizzers en ses purtrets da l’armada dal salit e d’ina sborgna tranter la bigotteria e l’arroganza en la bainstanza. Hans Falk creescha ina seria da set placats abstracts che visualiseschan mintgamai ina devisa e ch’expriman cun colurs e furmas lur simbolica. Sco quels dal 1914 han er quests placats provocà ina tala critica ch’els han stuì vegnir amplifitgads en il decurs da l’exposiziun cun in placat da l’exposiziun a vista da sgol. L’effect il pli durabel da l’exposiziun naziunala dal 1964 lian gì ils films da Henri Brandt, ‹La Suisse s’interroge›, che mussan ina profunda malsegirtad da la luschezza naziunala svizra. La problematisaziun da la posiziun morala da la Svizra en l’Europa moderna ha chattà en il film in medium visual pli adatta ch’en l’art figurativ.

L’exposiziun naziunala dal 1964 è stada fin oz la davosa en la retscha da las festas ed exposiziuns naziunalas d’impurtanza per la cultura visuala da la Svizra. L’exposiziun naziunala, ch’avess gì d’avair lieu il 1991 a chaschun dal giubileum da 700 onns Confederaziun, n’ha betg chattà il sustegn suffizient dals votants. Sulettamain la ‹Senda panoramica› respectivamain la ‹Senda da la Svizra›, construida questa giada dals 26 chantuns e mez chantuns lung il Lai d’Uri, è vegnida realisada sco manifestaziun naziunala da l’ideologia svizra.

Indicaziuns bibliograficas

Hans Christoph von Tavel. Festas ed exposiziuns naziunalas. (Cultura e cult da l’iconografia naziunala). En: L’iconografia naziunala. (Ars Helvetica. Tom X). Mustér 1992, p. 142–167. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).