Ils inschignaivels da Champatsch

Ils da Champatsch enta Samignun avevan da far novs bancs en baselgia e per quest intent han els decidì da derscher in pèr da las pli bellas plantas en il guaud sur il vitg. Las pli adattadas han els chattà bunamain il pli sisum la costa, prest sin il fil. Suenter avair dersch las plantas ed elavurà quellas a lains da resgia, han els cumenzà a runar ellas vers il vitg. Quai gieva vess e la gronda part dal viadi stuevan els strair ils lains cun il zappin. Ma finalmain erani prest giu cun els. Qua è arrivà il vegl Ratas si dal vitg ed ha ditg: «Ma pertge vegnis cun la laina giu da questa vart dal fil? Na savevas betg, che da tschella vart avessas be stuì tschentar ils blocs en l’iral che quels fissan ids sulets fin giu sper la via? Vus essas bain povers tamberls!»

Tuts eran persvas ch’il vegl Ratas haja raschun. Pia fan ins la chaussa endretg e sco che Ratas ha ditg; pertge ch’el è in um fitg inschignaivel! E senza star ditg a discutar hani puspè tratg la laina da resgia fin sin il fil e l’han tschentà en l’iral che manava da tschella vart giuadora. E propi, là è ella ida bunamain da sezza, be cun pauc agid, fin giu sper la via. Els èn stads cuntents d’avair emprendì insatge e dad esser uschè inschignaivels. Quels da Laret e da Plan, cura ch’els èn vegnids a savair quant inschignaivels ch’ils da Champatsch eran stads, n’hani betg tralaschà d’als prender per il tgil la sonda saira en l’ustaria ed als han dà per adina il num dals inschignaivels.

Ils zagrenders da Tschlin

Sar Gisep e sia dunna Braida, ch’eran maridads pir dacurt, avevan gì da gentar bizochels en latg ch’els avevan sco adina purtà en stiva en la padella e mess sin maisa sin il posapadella. Ma durant gentar avevan els gì dispita e faschevan uss omadus il chaubotsch. Finì il gentar, ha ditg Braida a ses um: «Va ora cun la padella!» «Jau betg, ti es la chasarina!», ha respundì Gisep. «Ma sch’insatge pudessas er ti far, enstagl da be star cun ils mauns en crusch!», ha ditg Braida. In pled ha tratg l’auter ed uschia han els cuntinuà a dar piztgadas. Mintgin sa fitgava che l’auter stoppia ir ora cun la padella, enfin ch’els èn vegnids perina che quel che dia l’emprim pled, stoppia ir on cuschina cun la padella. Gisep è sa mess giu sin il canapé ed ha envidà sia pipa e Braida è sa messa sin pigna, e la padella cun ils bizochels vanzads e restada sin maisa.

In’urella nagin ch’ha disturbà la quietezza; pertge che tuts dus faschevan ils testards e ni l’in ni l’auter na vuleva ceder, per mussar da l’entschatta tgi che cumondia las festas en chasa. Ins udiva be Gisep sin canapé a tschitschar la pipa e mintgatant in pitschen suspir da Braida sin pigna. Qua vegn in zagrender èn dad isch e roga per insatge da mangiar. Ma nagin n’al dat resposta. El va vi tar l’um; ma quel ha smess da fimar, ha serrà ils egls per far quittar sco sch’el durmiss e na di nagut, er sch’il zagrender al tschiffa per las chommas. Qua vesa el la dunna, che dorma sin pigna. El cloma er quella. Nagina resposta! Qua cumenza el a palpar er quella per guardar sch’ella è viva u morta. Gnanca mucs! Ed il zagrender vegn pli e pli impertinent. L’um vesa tut, cumenza la finala a s’inquietar e di: «Mo, mo, tge faschais si là?» «Ussa metta ti ora la padella!», di Braida e siglia giud pigna a dar insatge al pover zagrender.

Dapi lura han ils da Tschlin adina purtà il num da zagrenders.

Ils sibladers da Ramosch

Igl era in enviern terribel fraid ch’igl era propi da schelar pes e mauns dad ir or dador porta. Tut che steva en chasa, metteva en bravs stganatschs e mangiava bravamain charnpiertg; pertge «ch’il chaud ed il grass n’han mai mazzà nagin, mo il fraid ed il pass.»

Ma pover barba Ri sisum Salina e sia dunna Barla! Els eran gia vegliets e n’avevan betg fatg gronda provisiun da laina per il lung enviern. Lur figl Jachen, ch’era turnà da Vaniescha, ha perquai stuì ir enturn Bumaun sur il vitg sin Bos-cha grischa per derscher ina planta. El ha prendì sia sigir ed è ì. Ma cura ch’el ha smanà la sigir per derscher il lain, sche è quella siglida enavos sco sch’el avess da sin vaider. El ha empruvà ina segunda giada. Puspè il medem! Ina terza – Nagut da far! Qua è el s’accurschì ch’il lain era striunà «e nagut auter». El ha prendì sia sigir sin givè ed è ì a chasa a raquintar tut als vischins. «Il lain è striunà e nagut auter!», èn tuts stads d’accord, «ma ussa lain guardar, sche nus vegnin da far ceder questa giada la stria u betg! Sch’i na va betg cun la sigir, sche empruvain nus cun las siblas!» E tuts han piglià lur siblas ed èn ids directamain sin Bos-cha grischa. Ed els han furà e furà en il lain per furar la stria, fin ch’els al han gì furà atras, uschia ch’il lain è da enturn. Tut cuntents d’avair superà questa giada il striegn, èn els turnads a chasa.

Uschia han els s’acquistà il num da sibladers.

Ils asens da Sent

Cura ch’ils chatschaders da lieurs sesevan ina saira ensemen sin il Plaz da la Nuscheglia, ha ditg Michel a ses camarats: «Schia! damaun marvegl lain ir ora sin la Costa da la Jocca a tschiffar in per lieurs per far in past da festa cun nossas mattauns!» Tuts ch’èn stads d’accord e l’autra damaun èn set chatschaders ids cun quatter chauns a chatscha ora sin la Costa da la Jocca.

Ils chatschaders èn sa postads, tgi qua, tgi là, ed ils megliers sin la via che maina a Scuol. Ils povers chauns han tschertgà e tschertgà; ma n’han pudì far vegnir ora nagut. Finalmain – ì gieva gia vers mezdi – è vegnida ina tarmenta lieur da la spunda si tut quai ch’ella pudeva, las ureglias drizzadas enavos e dond sigluns; pertge ch’in chaun l’aveva siglientà or d’ina tauna e deva suenter ad ella sco il diavel suenter las olmas. Michel vesa a vegnir il lieurun e stat pront. Pamf! e la lieur croda per terra. «Tutgà!» sbragia el duas trais giadas e tut ils cumpogns vegnan natiers. «Horca la tatta, tge culp! Quai è la mamma da tut las lieurs! Bravo Michel!»

En quatter han els tschiffà la lieur sin las spatlas, èn ids cun quella vers il vitg ed en in triumf tras quel cun tut ils uffants davosvart e directamain vers il Plaz da la Nuscheglia. Là hani dà il cumond a dunna Ursina da cuschinar la lieur anc per questa saira, èn lura ids ad envidar las mattauns a tschaina ed han er empustà la musica da saut.

La saira tut ch’è vegnì a la festa. II brassà-lieur gustava a tuts excellent ed accumpagnads da bun vin e da spass tut ch’era da bun umor. Qua dat noss Michel andetgamain in sbratg. Cun morder en ina chomma da la lieur aveva el rut ora a sasez dus dents; pertge che quest smaladì arment aveva si fiers. – Noss pover Michel e tut ses cumpogns avevan numnadamain prendì in asen per ina lieur. Sa persvadend dal sbagl, è la consternaziun natiralmain stada gronda; tut ch’è ì a chasa senza far ni hau ni mau e la musica ha er gist pudì ir a durmir. Be dunna Ursina, la cuschinunza, rieva ch’ella stueva sa tegnair il venter.

Da lura ennà hai num: ils asens da Sent.

Ils portgs da Scuol

Igl era mesa stad e quels da Scuol eran ids en las alps da S-charl a prender l’emprim chaschiel. Apaina arrivads en l’alp, è vegnì preparà tatsch e buglia arsa per mangiar ensemen al liber. En spezial ils purs da Plazèr eran gronds amis da questas spaisas e mintgin aveva tema da survegnir memia pauc. Strusch ch’ina buglia era fatga, vegniva quella purtada or en il liber en la padella, ensemen cun ina brava brocca latg. Enturn enturn sa stiravan mintgamai sis u set purs e tanschevan cun lur tschaduns baud en la padella per buglia e baud en la brocca per latg. Quai è adina ì vinavant uschia e senza dir pled, per che gea mintgin vegnia tar il ses e nagin na vegnia a la curta.

Cun ina giada eran sa rimnads enturn ina buglia sis magliadruns d’emprima qualitad, ditg curt: rampuns sco ch’i na deva betg auters. Quels mangiavan sco lufs che la buglia be sburflava or dals chantuns da la bucca. Gist en quel mument ch’els palavan a tut pudair, èn vegnidas natiers in pèr portgas e senza far grondas ceremonias èn quellas sa postadas tranter ils magliadruns ed èn er sa fatgas vi da la buglia e vi dal latg. Ils rampuns avevan las buccas plainas, uschia che nagin n’è stà bun da scurrentar las portgas cun in sbratg; els han be grugnì «rrrrrrr rrrrr!» ed han dà cun ils tschaduns giu per il gnif a las portgas. Ma spert è puspè mintgin ì cun il tschadun en la padella per gea betg vegnir a la curta e nagin n’è stà si a far ir davent ils animals. Uschia han els mangià ensemen cun las portgas buglia e latg fin che tut è stà a fin.

Ils auters che stevan enturn rievan da schluppar. Mastral Men però n’ha betg pudì sa retegnair ed ha ditg: «Ma, ma! Mender na vai betg pli! Vus essas propi era portgs, sco quels ch’han maglià cun vus!» Dapi lura han quels da Scuol num: ils portgs.

Ils mutgs da Ftan

Lezza primavaira era il Tasnan creschì talmain ch’el aveva sdrappà davent la punt sin la via da Ftan ad Ardez. Natiralmain ch’igl è immediat vegnì decis da far ina nova. Ils miradurs han refatg ils artgs ed ils purs han dersch e squadrà las travs e taglià las aissas per la palanca. Cur che tut è stà preparà e manà sper la val, han els vulì trair las travs sur ils artgs. Ma qua han els vis che las travs èn memia curtas, uschia ch’ellas crudassan gist tranter las artgas. «Ch’il dianter portia! Tge lain far uss? Ni artgs ni aissas valan insatge! E nus avain uschè stgars guaud!» Tut ch’è mez desperà e mintgin dat a l’auter la culpa. Peider e Murezzan avevan mesirà las artgas e Clauet e barba Andreia avevan mesirà las travs. Igl è rut ora ina vaira confusiun!

Qua ha sa fatg sentir sar Dumeng ed ha ditg: «Mes chars umens, qua na gida nagin lamentim, la chaussa è sco ch’ella è! Ma jau pens che quai saja prest reparà. I na manca betg gist bler per che las travs tanschian fin tar las artgas. Sche nus mettain sut da mintga vart d’ina trav dus bravs mutgs ed unschain il lain cun sunscha vedra, sche vegnin nus en curt ad avair stendì ils lains pli che avunda!» La proposta da sar Dumeng, che valeva sco um prudent, è vegnida acceptada cun applaus. Pia èn tuts ids a chasa, tgi per ils mutgs e tgi per la sunscha vendra. Els han fermà da mintga vart d’ina trav dus mutgs da vaglia ed han unschì en quella bravamain cun sunscha. Ed ussa è resunà in «hü Brün e hü Chap! hü Grisch e hü Falch!», accumpagnà da giaschladas e pitgadas cun il moni dal zappin. E propi, il lain è sa stendì vesaivlamain! Steivan e Murezzan han observà quai e constatà: «Ussa stuessi esser avunda!» Els han prendì sutora ils bovs e puspè tratg via la trav per guardar sch’ella tanschia uss sur las artgas, persvas e pli che persvas che quai saja il cas. Ma – la trav va anc adina tranter las artgas giu! Quai na pudevani betg chapir.

Tut consternads han els prendì ils mutgs ed il rest da la sunscha vedra ed èn ids a chasa. Be sar Dumeng ha ris davos noda, cura che nagin n’al pudeva observar.

Da quest di davent han el purtà il num: ils mutgs da Ftan.

Las nursas dad Ardez

Igl era ina stad cun aura fitg variabla. Pervi da las pluvidas vegniv’ins strusch da far en il pauc fain ch’era creschì e mintgatant vegniva la naiv – senza nagin resguard al chalender – giu fin sur il vitg. II graun n’empermetteva er betg buna racolta e las vatgas tant sin las Murtèras sco en Tasna e Sampuoir devan pauc latg. Insumma fascheva tut temair che quest onn vegnia ad esser pauc bun e ch’ins avess la finala anc da sbatter da vegnir ora l’enviern senza stuair far debits. Cura ch’i gieva vers la fin d’avust è vegnida giu tut andetgamain e senza ch’insatgi avess percurschì ina navada fin en il vitg.

II seghel era per part anc ordadora ed er l’ierdi n’era betg anc medì e bain inqual pur cumenzava a sa desperar. L’entir muvel ha stuì vegnir prendì or da las alps. Be las povras nursas ch’eran en Tasna, orasi sut il fil a dretga da la val, n’han betg pudì vegnir manadas a chasa. Las povras bestias n’eran betg vegnidas da sa salvar avant ch’arrivia la malaura ed ussa sa chattava l’entira muntanera sin ina spundetta sut il fil ed era navada en. Gnanc ina suletta nursa na sa muventava dal lieu, tuttas che stevan là chatschadas ensemen. Sa chapescha ch’il paster ha empruvà da cuntanscher la muntanera; ma igl era propi in detg tatsch naiv enta Tasna, pertge ch’igl aveva navì in’entira notg ed in entir di ed anc ina part da tschella notg. En dad Ardez èn arrivads il segund di sis umens. Ma er ad els èsi stà impussibel da vegnir vi tar las nursas, er per tema da lavinas, pertge ch’igl aveva cumenzà a far uss aura da favugn.

Gist en quel mument ch’il paster ed ils umens eran gia in bun toc dal fil ora, betg pli lunsch davent da las nursas – sche datti in terribel sfratg. Dal fil gist sur la muntanera sa distatga ina lavina da ruttiva, sa derscha cun grond fracass a val e metta en moviment l’entira spunda nua che sa chattavan las nursas. Naiv e nursas glischnan tut in tranter l’auter vers l’immensa paraid-crap situada gist sutvart, crodan sur quella giu e sa tschentan en la Val Tasna, propi be sur via. «Oh Dieu! Oh Dieu!», han plirà ils povers umens dad Ardez, «uss è persa noss’entira muntanera!» E propi: tut las nursas eran stagn mortas. Ils umens han purtà la trista nova ad Ardez e tut ch’era consternà. «Er anc questa disgrazia sper tut las autras!» Ma tge vulev’ins far! Sa remetter ed avair pazienza! In però, sar Barduet, ha pensà ch’el veglia tuttina ir en a dar in’egliada sin questas nursas. Tgisà sch’ins na pudeva betg tuttina trair a niz insatge? E propi, el ha chattà las nursas anc tut frestgas en la naiv. Pertge na duev’ins betg pudair mangiar questa charn? E cunzunt quest onn che smanatschava da daventar in onn da miseria! El era in pover um cun gronda famiglia ed aveva pers dudesch nursas!

El sa decida da chavar or da la naiv sias dudesch e da las prender a chasa. Ses mat va a chasa per il bov entant ch’el chava ora sias dudesch nursas; e la saira vani a chasa cun ina brava chargia charn. E co che quella charn era buna! Excellenta! Lomina e gustusa! Ed el ha ensalà ina buna part, l’ha lura prendì or da la salamuira e la fimentà.

Ils auters dad Ardez han natiralmain vis co che sar Barduet era returnà cun ina brava chargia da nursas or da la lavina ed avevan er udì dals uffants che la charn saja uschè buna. L’emprim han els bain udì in pèr femnas veglias a schend che quai saja charn-capiergna. Ma plaun a plaun ha pensà in suenter l’auter: «Ma, dal tut fallà na fissi betg da trair a niz questa charn, surtut betg quest onn da fomaz.»

Ed uschia èn er ids en baud sar Jon Ramuschin e baud sar Armon e dunna Ueschla e lura Maschel Nuet ed uschia vinavant in suenter l’auter, fin ch’els han gì davent tut las nursas ch’eran idas cun la lavina sur la grippa giu. Ils ultims avevan bain bler main fadia; pertge ch’els na stuevan bunamain gnanc chavar ora pli las nursas. La lavina era per gronda part gia puspè luada ed ins pudeva be prender davent las nursas e las metter sin il char. E quests ultims ludavan la charn schizunt anc pli fitg, siond quella stagn loma; las schuppas survegnivan in gust picant. Ed ins na manglava gnanca metter èn ris, insatge sco grauns da ris avevi gia ella charn; i bastava d’agiuntar tartuffels. Da qua davent han ils dad Ardez gì num: las nursas dad Ardez.

Ils speculants da Guarda

Da vegl ennà n’era la glieud nagliur uschè maliziusa e raffinada sco a Guarda. Quai deva immediat en egl, cura ch’ins vegniva ensemen cun intgins dad els; mintgin era bun da raquintar d’ina nova furbaria che be el, propi be el e nagin auter na fiss stà bun da scuvrir. Surtut in, Abolt Andreia, era pli fin ch’ina vulp, udiva a crescher l’erva e sentiva a starnidar ils pileschs. Sesend el in bel di sin il banc davant l’isch-chasa e fimond sia pipa, ha el fatg la suandanta ponderaziun: «Sch’in pur semna in graun d’ierdi, sche datti londerora in strom ed in’entira spia d’ierdi ch’è var tschient giadas pli lunga e pli grossa che l’ierdi ch’ins ha semnà. Da quai ves’ins che la terra ha la virtid da far sviluppar il sem ch’ins metta en ella e da far crescher londerora insatge sumegliant, ma bler pli lung e bler pli gross. Sche nus semnassan enstagl dad ierdi guglias d’atschal, sche stuessan crescher londerora palfiers. Quai stuess funcziunar! E quai vegns ti a proponer a la radunanza communala per mussar che ti es tuttina il pli furber ed il pli fin da l’entira vischnanca.»

Ditg e fatg! La proxima dumengia ch’igl è radunanza si avant baselgia, stat noss Abolt Andreia si e fa la proposta a ses convischins ed als metta avant, co ch’ils da Guarda stuessan qua tras vegnir tuts ritgs entaifer paucs onns. La proposta è vegnida acceptada quasi unanimamain; pertge che be il chavrer, Jon Steivnin, che n’aveva gnanca funs, era d’autra opiniun. La radunanza ha decidì che mintga pur stoppia semnar guglias d’atschal sin ina surfatscha d’almain in ster e dar lura il product, ils palfiers, al president communal ch’aveva da vender els dador vischnancas e metter ils raps en chascha.

Ed uschia èsi er vegnì fatg. La vischnanca ha cumprà dal cromer che gieva enturn cun fil e guglias etc. var 500 bustas cun guglias ed ha dà a mintga pur ina dunsaina; pertge che memia spess na vulevani betg semnar, per ch’ils palfiers possian crescher ora endretg. II terren è vegnì cultivà cun tutta premura ed il president communal ed il nuder, in vegliet cun ina vusch sc’in utschellin, gievan ora per mintga piculezza sin ils prads a controllar in pau ils purs. Las guglias eran vegnidas semnadas sco la fava, ina sper l’autra, adina cun il tgil aval ed il piz amunt, per ch’ellas possian crescher pli bain. E lura era tut vegnì cuvert be cun il rastè, per gea betg mover il sem. Insumma era tut vegnì fatg cun penibla exactezza ed il reverenda aveva anc dà sia benedicziun.

La stagiun era favuraivla. L’aura era propi stupenta. Da di sulegl e la notg ina fina plievgia – in’aura ch’igl avess stuì crescher sin la crappa. Sche las guglias na schermigliavan betg quest onn, lura mai. Surtut il president communal e ses nuder, ma er ils singuls purs gievan mintgatant ora sin lur champs a guardar, co ch’i stettia cun il resultat da lur nova cultivaziun. Però igl è vegnì zercladur, igl è vegnì fanadur – ma i na pruiva nagut e provas ch’èn vegnidas fatgas per vesair sche las guglias schermigliavan, n’han laschà constatar gnanc la minima midada vi dal sem. Noss buns umens da Guarda han cumenzà a dubitar vi da la sabientscha da l’Abolt Andreia. Sch’els avessan almain tegnì tut per sai e n’avessan ditg nagut a nagin. Ma quest baterlun d’in Abolt Andreia era gia sa fatg da grond in di a Lavin cun sia proposta ed aveva bagliaffà ora tut. Uschia avevani ina smaladetta tema d’anc vegnir tentads ultra dal donn ch’els avevan gì mintgin cun betg pudair semnar quel ster champ cun arveglia, sco ch’els faschevan uschiglio mintg’onn.

Basta, ils palfiers n’èn betg creschids ed els han be pudì constatar che vers settember eran las guglias tuttas brav da ruina; la speculaziun n’era betg reussida. Ils da Guarda però han gì da quel onn davent il surnum dals: speculants.

Ils stranglavatgas da Lavin

Igl era stà in enviern ordvart lung. La mesadad d’october era gia vegnida ina gronda naiv ed ils purs avevan stuì metter en stalla lur muaglia per la pavlar. La racolta da fain era stada pitschna e da vender muaglia quel atun n’era strusch pussaivel. Igl era chapibel ch’ils tocs fain eran daventads pitschens vers primavaira. Igl era matg ed i na vuleva betg vegnir verd. Fain na chattavan ins betg da cumprar e sch’ins avess chattà, alura be per in pretsch ensalà. Insumma, il fain mancava dapertut, oravant tut a Lavin, nua che blers avevan gì l’ambiziun d’envernar blera muaglia, era sch’els avevan pauc fain. In pur era propi en ina miseria extrema: el n’aveva pli gnanc in fusti fain ed era in snuaivel ranver. Pli gugent laschava el patir sia muaglia durant l’enviern che cumprar fain. Ussa da primavaira era sia situaziun dentant fitg difficila. Sia vatgetta migiva da la damaun a la saira ch’ì rumpeva il cor. Ed el n’aveva gnanc pli in strom da pavlar e pastgira n’era anc nagina.

Qua ha el vis cun sia egliada da ranver sin il piz dal clutger in puschel erva che creschiva tranter las plattas ora e ch’era bel verd. «Oh sche jau pudess almain laschar magliar mia povra Blaua quest puschel.» E qua al èsi vegnì in patratg excellent. «Jau vom a clamar en agid mes vischins ed alura tirain nus si la vatga cun sugas enfin ch’ella po magliar il puschel erva.» Ed uschia fa el! El cloma in pèr vischins ed als mussa l’erva sin il clutger. Tuts èn d’accord cun si’idea grondiusa e pronts da gidar. El va per ina suga detg lunga. I reussescha ad els da bittar quella enturn il fier da la crusch dal piz clutger. «Ussa essan nus pronts», èn tuts perina. Els lian la suga d’ina vart enturn il culiez da la vatga e da l’autra vart entschaivan els a trair quai ch’els pon. Uschia auzan els la vatga e la tiran ad aut. Bainbaud è ella arrivada fin amez il clutger. «Guardai, gaurdai!» cloma il pur als vischins, «guardai co che mia Blaua ha vis l’erva sin il clutger! Ella chatscha gia ora la lieunga per tschiffar quest’erva delicata.» «Propi», cloman tuts e tiran e tiran adina pli ferm, fin che la Blaua è propi cun il gnif tar il puschel erva. Ma ella na vul betg magliar, l’animal dal dianter! Els tegnan la suga e spetgan e spetgan, dentant per nagut. La Blaua na vul savair nagut da l’erva. Finalmain la laschan els puspè engiu, mo plaunet per betg far mal a la vatga. E cur ch’ella è puspè sin terra, badan els che la povra Blaua è stranglada. Tuts van a chasa senza blers pleds. Ma quels da Guarda als dattan immediat il surnum: ils stranglavatgas.

Ils morders da Susch

Ils da Susch, ch’avevan alps en abundanza, han decidì da vender ina a la vischnanca da Claustra, numnadamain quella vidvart Valtorta ch’ils Partenzers numnan anc ussa ‹das Süsertal›. I pareva ch’els l’avessan vendì per in pretsch en urden. Ma suenter han els udì che quels da Claustra avessan pajà anc bler dapli e ch’in da quels duess avair ditg si Zernez che questa giada sajan els stads pli furbers che quels da Susch. Qua han quels cumenzà a s’enriclar da la vendita. La suprastanza – quels var set che manavan ils affars communals e ch’avevan num ‹ils Brüns› – ha immediat clamà ensemen ina radunanza per guardar tge che saja da far e co ch’ins pudess remediar la fatschenta.

Igl è vegnì decis da lajegiar ora quel da Claustra cura ch’el vegnia sur il Flüela cun la munaida, d’al sturnir e d’al prender davent la summa ch’el portia cun sai; alura dueva vegnir pretendì anc ina giada l’entir import. Uschia vegniva l’alp sin in bel pretsch e quels da Claustra n’avessan gì nagin motiv pli da sa gloriar cun lur furbaria. Cun l’execuziun da la decisiun èn vegnids incumbensads trais dals pli ferms rubiestis, als quals in murdraretsch da pli u da main na disturbava betg bler la conscienza. E cun els aveva dad ir il cassier communal per surpigliar silsuenter la munaida, betg ch’ils lumbarduns giessan forsa cun quella per lur fatg.

Ma quels da Claustra han savurà l’aura ed han decidì da tegnair quels da Susch in’ulteriura giada per il nar. Els han però fatg sco sch’els na savessan da nagut e sco sch’els n’avessan insumma nagin suspect u dubi. Il landamma da Claustra ha scrit al cuvi da Susch che tal e tal di vegnia in dals lur en cun la summa concludida e ch’el duaja guardar dad esser a chasa per suttascriver la retschavida. Quels da Susch han ris adascus da questa naìvitad dals da Claustra ed han tramess per il di fixà ils quatter assassins sur il Flüela cun l’avis da sturnir quel da Claustra en mintga cas anc sin il territori da Tavau per ch’i gnanc naschia il suspect che quels da nà qua pudessan avair fatg.

Quels da Claustra n’han però betg tramess il landamma cun la munaida a Susch, mabain in vegliet furber da la vischnanca da Pany, in ch’era quasi dal tuttafatg nunenconuschent a Susch. Quel è sa vestgì da murdieu, ha mess la tschinta cun cusì en la munaida sut la chamischa ed è ì sur il Flüela. Ils assassins han bain vis a passar quest vegliet cun ses bastun da coller e ses satget da murdieu. Ma els han pensà che quai saja in murdieu che giaja en l’Engiadina a rugar per paun e betg l’ambassadur dals da Claustra che dueva purtar la summa per l’alp.

Noss vegliet è ì directamain a Susch ed ha effectivamain chattà a chasa il cuvitg. Quel è stà là cun bucc’averta, vesend quest murdieu cun in caput tut sdratschà e cun chautschas da scrottas a quintar ora la summa concludida en guldiners e krizers. Ma igl era la summa fixada e statuida en il contract ed el ha stuì suttascriver la retschavida ch’il vegliet aveva gia bel e pront en sia tastga. Il vegliet da Pany aveva era bunas manieras e fascheva ina tschera uschè innocenta ch’il cuvitg era persvas ch’el n’haja betg il minim suspect.

Ma il vegliet n’ha betg fatg lungas a Susch ed è immediat partì per Lavin, schend ch’el haja anc affars giu per l’Engiadina. El è però ì quel di be fin a Guarda e l’auter di da la Val Tuoi en e sur il glatscher da Silvretta vers Claustra. E co ch’el gieva quel di, tut auter ch’il di avant, nua ch’el aveva dad esser in pover murdieu. El era in chatschader ed enconuscheva mintga piz e mintga pass en il territori dal Silvretta, uschia che nagin da Susch n’avess gì simpel d’al ir suenter, cumbain ch’el era gia en ils sessanta; pertge che oz na gieva el betg pli gob e na fascheva er betg pli da pover. Ma el è tuttina restà attent, pertge ch’el aveva observà a Susch in per tscheras curiusas che n’al avevan insumma betg plaschì.

Ils quatter assassins èn turnads a chasa quella saira pir da notg ed han purtà al cuvitg la nova che quel da Claustra na saja betg passà sperasvi. Cura ch’il cuvitg als ha ditg ch’in vegliet malvestgì al haja purtà oz ils raps, èn els stads tut stupefatg ed han ditg che quel hajan er els vis a passar, ma ch’els hajan pensà che quai saja in murdieu ed al hajan laschà ir senza disturbar.

Quels da Susch han bain tschertgà da tegnair zuppà la fatschenta; ma il vegliet aveva observà tut e raquintà a Guarda. Uschia èn ins bainbaud vegnì a savair tut. Ils da Susch han survegnì dapi lura il num da: morders.

Ils magliachognas da Zernez

Igl era passà in lung temp ch’ils giuvens da Zernez n’eran betg pli stads a bal ed els e las mattas avevan bunamain tema che las chommas faschessan ruina. I n’era dentant nagin’occasiun en vista: las fieras d’atun eran passadas e nozzas n’eran previsas naginas.

Ina saira ad ustaria han ils mats cumenzà a discurrer da la chatscha. E Burtel ha blagà d’avair vis quel onn diesch urs e d’avair schluppettà ina massa chamutschs e lieurs senza fin. Cun tschantschar da las lieurs ha el cumenzà a quintar chaussas nunpussaivlas da sia chogna, la Fida. Ils auters al enconuschevan sco blagunz e savevan bain avunda ch’el exagerava, sch’el era ina giada en furma. Ma els al han laschà raquintar ina buna pezza. Lura ha ditg Niculin: «Taidla, ti Burtel, ti pudessas ir damaun a tschiffar ina lieur per far ina tschaina da festa e lura suenter faschain nus in bal.» «Pertge betg, gugent», ha ditg Burtel ch’aveva la ferma persvasiun d’esser in excellent chatschader. Ed uschia eran tuts d’accord.

Noss Burtel è lura ì la damaun marvegl a chatscha cun sia Fida. Pir vers suentermezdi è la Fida lura vegnida ora cun ina lieur. Sco ina lavina èn lieur e chogna vegnidas giu da la val. Burtel era pront. El ha dentant fatg in pau plaun, ha mirà tort e − ha schluppettà la chogna enstagl da la lieur. «Anguscha da Dieu! Quai è ussa ina paupra chaussa! Ma uss èsi fatg. Mo che nagin n’haja vis!» El prenda sia chogna morta, va in toc en il guaud e spetga ch’ì vegnia stgir. Lura va el a chasa, scortgia la chogna e la porta a la cuschiniera da l’ustaria e la di da la preparar immediat, senza dir pled a nagin. Nagin na duai crair che Burtel na saja betg abel da tschiffar ina lieur. La cuschiniera fa per cumond e prepara la chogna sco sch’ella fiss ina lieur. Ed ussa annunzia Burtel cun superbia che la lieur saja pronta per la festa.

Tut la giuventetgna è sa reunida e tuts han mangià e ludà il brassà da lieur. Suenter èsi bal e tuts sautan cun grond plaschair e baivan sin la sanadad da Burtel, il grond chatschader. Schizunt Niculin n’ha betg zaclinà Burtel cura che quel ha cumenzà a raquintar da sias bravuras. Insumma, tut è ì fitg bain e la festa è stada grondiusa.

Suenter paucs dis han insaquants percurschì che Burtel na gieva betg pli a chatscha da lieurs e ch’ins na veseva betg pli el cun sia chogna. Ed ils dus cumpogns Not e Niculin n’han gì nagin paus fin ch’els han rabitschà ora la fatschenta. A Not èsi gartegià da far raquintar la cuschiniera ch’ins haja mangià a quella festa la chogna enstagl da la lieur. Ed ina giada che Not ha savì la nova, ha tut la vischnanca savì quai la damaun suenter. Quella saira era Burtel tut consternà cura ch’el è ì en l’ustaria, pertge che là eran era Not e Niculin ch’han immediat cumenzà a dar piztgadas. Pauc pli tard han era quels da Brail, Cinuos-chel e Susch udì dal fatg interessant ed en curt temp saveva l’entira Engiadina da la famusa tschaina da la ‹lieur›. Ed uschia han quels da Zernez survegnì per tut il temp il surnum dals magliachognas.

Indicaziuns bibliograficas

Trad. Ils surnums dals vitgs da l’Engiadina Bassa. [Transposiziun da la versiun valladra procurada tras Gudench Barblan e cumparida en las Annalas 24, 1910, p. 270–283]. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).