Raquintaziun da la Sibiria

L’utschè pitschnin

Avant blers onns vivevan ina giada in um vegl ed ina dunna veglia. Els eran fitg povers. In bel di ha la dunna ditg a ses um: «Nus n’avain betg pli in stganatsch en chasa. Vegl, va en il guaud per in pau laina dad arder.»

Il vegl è chaminà en il guaud, ha tschertgà bists da plantas marschs ed ha cumenzà a manizzar e far laina dad arder ordlonder.

En pauc temp aveva el in bratsch plain laina. Sin sia via tras il guaud è el vegnì per casualitad cun ses pe vi d’in bist d’ina planta fitg veglia. Sinaquai è sgulà or dal bist in pitschen utschè. Quai era l’utschè pitschnin.

L’utschè è sa tschentà sin il bist ed ha dumandà il vegl en la lingua dals carstgauns: «Tge vuls ti qua? Pertge stumplas ti mes bist?»

L’um vegl è stà fitg surstà, è s’enclinà avant l’utschè ed ha replitgà: «Jau hai vulì prender a chasa laina dad arder. Perquai hai jau vulì manizzar tes bist. Mia veglia a chasa vul far gentar.»

«Lascha en ruaus mes bist, tat», ha l’utschè pitschnin ditg, «va quietamain a chasa a durmir. Damaun marvegl na vegn la laina dad arder betg a mancar a vus.»

Quai ha l’utschellin ditg ed è sgulà davent. L’um vegl ha guardà suenter ditg e lung ad el, ha ponderà davart quels pleds ed ha lura fatg quai che l’utschè aveva ditg. A chasa ha el ditg a sia dunna: «Jau n’hai betg chattà oz la dretga laina. Damaun, veglia, vegn jau anc ina giada ad ir en il guaud per tschertgar laina dad arder.»

L’autra damaun è la dunna vegnida alerta ed ha vis avant chasa ina gronda pluna laina dad arder. Ella è sa smirvegliada fitg ed ha sveglià ses um: «Vegl, t’auza! Igl è capità ina miracla! Ti n’has bain betg manizzà laina questa notg. Guarda ina giada!»

Il vegl ha vis la laina ed ha la finala raquintà a la dunna da sia scuntrada cun l’utschè pitschnin.

La veglia ha gì grond plaschair ed ha gist fatg fieu en chasa. Lura ha ella ditg a ses um: «Vegl, uss avain nus avunda laina dad arder, nus n’avain dentant nagut da mangiar. Ta metta sin via en il guaud e tschertga anc ina giada il bist e stumpla quel. Lura supplitgescha l’utschè pitschnin per in gross toc charn.»

Il vegl è sa mess sin viadi en il guaud. El ha tschertgà da tuttas varts ed è errà l’entir di per il guaud enturn. La fin finala ha el tuttina anc chattà il bist ed ha stumplà el. E guarda qua, l’utschè pitschnin è puspè sgulà nauadora.

«Tge vuls ti, tat? Pertge stumplas ti mes bist?»

«Mia veglia m’ha tramess», ha l’um replitgà. «Laina dad arder avain nus uss avunda, ma da mangiar n’avain nus nagut. Perquai duai jau supplitgar tai per in gross toc charn.»

L’utschè pitschnin ha respundì sinaquai: «Va a chasa a durmir. Jau vegn a purtar charn a vus. Tge che vus duvrais, vegnis vus a survegnir.»

L’um vegl è returnà a chasa ed è sa mess a durmir. L’autra damaun era in gross toc charn sin la sava da l’isch. Ils dus vegls èn sa legrads ed han dustà la fom. Suenter il mangiar ha la dunna dentant manegià: «Tes utschè, vegl, ademplescha bain tut noss giavischs. Duain nus damai adina restar glieud povra? Va tuttina anc ina giada viadora en il guaud, cloma l’utschè or dal bist e di ad el che nus fissan gugent commerziants.»

L’um vegl ha scurlattà il chau. Suenter in mument è el dentant tuttina sa mess sin via en il guaud. Ditg e lung ha el stuì tschertgar il bist. Cura ch’el l’ha finalmain chattà encunter saira, ha el danovamain stumplà el cun ses pe.

«Tge vuls ti gia puspè, tat? Pertge stumplas ti mes bist?»

L’um vegl è s’enclinà profundamain davant l’utschè ed ha ditg: «Mia veglia ma trametta puspè. Ella vul daventar dunna d’in commerziant.»

«Bun», ha ditg l’utschè pitschnin, «va a chasa a durmir. I vegn a capitar sco quai che vus giavischais.»

Ils dus vegls han l’autra damaun avert bucca e nas dal smirvegl. Els n’han strusch pudì crair. Lur chasa era plaina da differentas raubas. Qua eran crias e foppas d’arom, anels, tailas, buttuns; ins na vegniva betg unfis da guardar. L’um vegl na pudeva strusch sa calmar dal plaschair. La veglia dunna dentant ha ris da quai beffegiant ed ha sbragì: «Ma tge duai quai esser – ina dunna d’in commerziant? Jau na vi betg esser dunna d’in commerziant! Hop, vegl, va en il guaud e di a l’utschè ch’el duaja far or da nus ils signurs da l’entir guaud.»

Il vegl ha tschiffà tema. «Tge vegn er endament a tai? Tge giavischs ta lubeschas ti, veglia! Ti es bain dal tuttafatg ord clocca?»

«Na baterla betg uschè ditg e ta metta sin via!», ha la dunna sbragì e smanatschà cun in bastun.

Il vegl è sa zaccudì, ha bandunà la chasa ed è sa mess sin via scurlattond il chau. Cura ch’el è arrivà tar il bist, ha el puspè spluntà cun il pe. E pelvaira, l’utschè è gist puspè sgulà nauadora.

«Tge spluntas gia puspè vi da mes bist? Tge manca uss anc a tai, tat? N’essas anc adina betg cuntents?»

«Mia veglia è ord clocca! Jau na sai betg pli co ch’jau duai vegnir a frida cun ella. Ella ma trametta puspè tar tai. Ti duais, di ella, far daventar nus ils signurs da l’entir guaud.»

«Aha», ha ditg l’utschè pitschnin, «quai è damai ses giavisch. L’engurdientscha dominescha ella. Va pia a chasa a durmir.»

L’utschè pitschnin è sgulà davent ed è svanì en il guaud. Il bist dentant è sfundrà en la terra.

L’um vegl è sa mess sin via encunter chasa. A chasa è el sa mess a durmir cun sia dunna ed els èn s’enzugliads en cuvertas chaudas da la rauba da commerzi.

Cura ch’els èn sa dasdads l’autra damaun, han els pudì sfruschar ils egls sco ch’els vulevan: la laina, las bunas spaisas, la rauba e la vestgadira custaivla… tut era svanì. Nagut n’era pli ni da vesair ni da chattar.

Heinrich Hannover

Signur Nausch e signur Dispita

Igl era ina giada in grond mailer. Quel steva precis sin il cunfin tranter dus curtins. In curtin appartegneva a signur Nausch e l’auter a signur Dispita.

L’october cura ch’ils mails eran madirs, ha signur Nausch prendì da stgira notg sia stgala or da tschaler, è i bufatg bufatg sin la planta ed ha racoltà tut ils mails. Cura che signur Dispita ha vulì racoltar l’auter di, n’era betg in solit mail pli sin il mailer. «Spetga be!», ha ditg signur Dispita, «quai dun jau enavos a tai.»

E l’onn proxim ha signur Dispita racoltà ils mails gia il settember, schebain ch’els n’eran betg anc madirs. «Spetga be!», ha ditg signur Nausch, «quai dun jau enavos a tai.»

E l’onn proxim ha signur Nausch racoltà ils mails gia l’avust, schebain ch’els eran anc tut verds e dirs. «Spetga be!», ha ditg signur Dispita, «quai dun jau enavos a tai.»

E l’onn proxim ha signur Dispita racoltà ils mails gia il fanadur, schebain ch’els eran anc tut verds e dirs e fitg pitschens. «Spetga be!», ha ditg signur Nausch, «quai dun jau enavos a tai.»

E l’onn proxim ha signur Nausch racoltà ils mails gia il zercladur, schebain ch’els eran be uschè pitschens sco ivettas. «Spetga be!», ha ditg signur Dispita, «quai dun jau enavos a tai.»

E l’onn proxim ha signur Dispita taglià giu il matg tut las flurs, uschia ch’il mailer na purtava insumma nagins fritgs pli. «Spetga be!», ha ditg signur Nausch, «quai dun jau enavos a tai.»

E l’onn proxim ha signur Nausch terrà l’avrigl il mailer cun ina sigir. «Ussa bain», ha ditg signur Nausch, «uss ha signur Dispita ses chasti.»

Dapi lura èn els sa scuntrads savens en stizun per cumprar maila.

Robert Gernhardt

Tge titel?

Sin l’uffizi da patentas a Brüssel è in um cumparì ed ha declerà ch’el haja d’annunziar in’invenziun.

«Tge invenziun?», ha il funcziunari dumandà. I saja in corn miraculus, ha l’um declerà ed ha agiuntà ch’el haja prendì quel cun el. El ha avert sia mappa ed ha prendì ora in instrument a flad.

«Quai è ina trumbetta tut normala», ha il funcziunari ditg, «da quellas datti millis.»

«Quai n’è betg ina trumbetta normala», ha replitgà l’um, «ella ha ina qualitad speziala. Cura ch’ins suna ella, lura svanescha ella. Quai è il grondius vi da mes instrument.»

«Tge munta quai: lura svanescha ella?»

«Quai vul dir ch’ella è invisibla.»

«E quai duai jau crair a Vus?», ha dumandà il funcziunari.

«Jau sper», ha ditg l’um. «Jau vi pia laschar patentar mes corn.»

«Lura sunai ina giada», ha replitgà il funcziunari.

«Quai n’è betg pussaivel», ha l’um respundì «lura svanescha mes corn.»

«Jau duai damai crair Vossa pretensiun en buna fai?», ha dumandà il funcziunari.

«Jau supplitgesch persuenter», ha l’um ditg. «Jau hai lavurà 14 onns vi da quest corn.»

Il funcziunari ha ponderà in mument, lura ha el scurlattà il chau. «Vus stuais en tutta cas sunar in tun sin Voss instrument», ha el ditg. «Sche Vus na vulais betg, pudais gea ir. Per ina trumbetta normala na faschain nus en mintga cas nagina patenta.»

L’um ha guardà intschert sin ses corn. «Sco che Vus vulais», ha el finalmain ditg, «Vus vegnis a vesair tge che quai dat ordlonder!» El ha auzà il corn vers ils lefs ed ha suflà. Immediat è l’instrument svanì. «Uss vi jau la patenta per quai», ha el ditg cun vusch nauscha.

«Per tge?», ha dumandà il funcziunari.

«Per il corn», ha l’um ditg.

«Per tge corn?», ha dumandà il funcziunari. L’um ha guardà turpegius sin ses mauns ch’eran uss vids.

«Davent è davent», ha il funcziunari ditg. «Per insatge che n’è betg qua na datti er betg ina patenta.»

«Quai hai jau sminà», ha l’um marmugnà tut trist.

«N’emblidai betg Vossa mappa e giai uss per plaschair», ha ditg il funcziunari. El ha guardà suenter a l’um ch’è sortì da la porta ed ha scurlattà il chau. Lura è el sa pusà enavos en la sutga ed ha clamà cun vusch brutta: «Il proxim per plaschair!»

Hans Manz

Il fegl sisum

In elefant era cumparì andetgamain en la steppa – nagin na saveva danunder. Mintga damaun gieva el tar ina planta cun ina curuna imposanta, sa stendeva e racoltava il fegl sisum da la pli auta frastga. «Quai stgatscha la sien, fa appetit e dat in bun sentiment», scheva el.

Ina giada è passà in grond triep d’elefants ch’al ha beneventà en ses mez, sco sch’el fiss in dad els. Ensemen èn els girads a crusch e travers tras la steppa a la tschertga da pavel verd. Ma l’elefant ch’era cumparì avant in pèr dis – misterius, misterius! – ha mantegnì sia disa, tschertgava la damaun la pli gronda planta en la vischinanza e racoltava il fegl sisum da la pli auta frastga.

Ina damaun però n’al èsi betg reussì da tschiffar il fegl, el pudeva sa stender sco ch’el leva. «Ebain, qua pari da sa tractar d’ina veritabla planta giganta», ha el marmugnà ed è sa cuntentà mal u bain cun il fegl il segund sisum. Ed ils proxims dis, cura ch’el tschiffava adina be il fegl il segund sisum, ina giada schizunt mo il terz sisum, ha el pensà: «Questas plantas paran da crescher anc adina vinavant, malgrà ch’ellas fan la parita d’esser veglias e creschidas ora.»

El n’ha però betg pli fatg dapli patratgs – enfin in di. Girond cun ses triep tras la steppa ha el tuttenina gì l’impressiun che ses cumpogns al creschian plaun a plaun sur il chau ora. Il medem mument al pareva quai uschè absurd ch’el ha cartì da mo s’imaginar tut quai, forsa pervi da la gronda chalira.

Ma alura è capità quai che n’era betg d’evitar. In da ses amis ha ditg: «Jau poss ma sbagliar, ma jau hai l’impressiun che jau stoppia pli e pli guardar da surengiu cura che jau discur cun tai.» E la finala ha l’entir triep remartgà ch’igl aveva tranter els in che vegniva adina pli pitschen.

Remartgas bainmanegiadas sco «Ti es in vair talent natiral» u «Sco quai ch’i va engiu poi er puspè ir ensi» eran ina povra consolaziun. En sia miseria suandava el tut ils cussegls ch’el survegniva.

«Fa bogn en sablun cotschen, ma pir cura che la glina sa leva.»

El ha fatg quai.

«Maglia in’entira emna mo la scorsa da la planta buttiglia!»

El ha fatg quai.

«Baiva il latg da las mammas elefant ch’han gist parturì in pitschen.»

El ha fatg quai, ma tuttina n’era el betg pli grond che quests elefants pitschens. Sch’el fiss restà uschia, avess el senz’auter pudì sa sentir ventiraivel. El sigliva enturn e fascheva da tup cun ils pitschens, enfin ch’el era il pli pitschen dals pitschens. E malgrà che tuts avevan quità dad el ed al prendevan adina amez il triep per al proteger da liuns e chauns selvadis, creschiva ses turpetg e sia tema da vegnir zappitschà in di senza vulair. Ina notg è el perquai sa schluità davent dal triep, è sa zuppà en ina tauna bandunada d’in luf da terra, in pèr dis pli tard en l’abitaziun d’in ratun grisch ed alura en la fora d’ina mieur cun spinas.

E cura ch’el ha finalmain chattà protecziun sut in fegl d’acazia setg, ha el tuttenina sentì in zaccuder e strair en l’entir corp. Igl èn creschidas finas alas transparentas, medemamain in terz pèr da chommas.

Ed a la levada dal sulegl è el sgulà davent sco quel mustgin, dal qual insatgi ha fatg en gronda agitaziun in elefant. El è sgulà siador sin il fegl sisum da la pli auta frastga d’ina planta – ed uss n’empurtavi betg quant auta che quella era.

Pertge zappitschan ils elefants?

Elefants pon communitgar in cun l’auter sur lungas distanzas. Entras zappitschar e cun tuns fitg bass strusch pli udibels per nossas ureglias creeschan els undas dal terren ch’ins senta anc sur distanzas da passa 30 kilometers. En la Namibia han ils perscrutaders observà elefants che chaminan vers la plievgia che croda 160 km pli lunsch davent en l’Angola. La biologa Caitlin O’Connell-Rodwell da l’universitad Stanford suppona che quests elefants percepeschan las ramplunadas dal tun en l’Angola sur las undas dal terren. La perscrutadra manegia ch’ils animals sentan las finas stremblidas sur lur pes. Questas vibraziuns transmettan ils animals probablamain sur il skelet a l’ureglia interna. In’autra supposiziun parta da l’idea ch’ils elefants hajan en lur pes in organ sensibel sin vibraziuns.

Rolf Krenzer

A scarsolar

Igl ha navì. Mihel è en sia sutga cun rodas sper la fanestra e guarda ora. El vesa enfin sisum il crest. Là han ils uffants fatg ina via per scursalar. Els scarsolan dal crest giu sco il vent e Mihel auda ils givels e sbratgs tras la fanestra serrada.

«Jau giess era gugent cun scarsola!», di el mo sut vusch.

Sia mamma vegn nà sper el. Ella guarda da fanestra ora e di: «Ti sas bain che ti na pos betg ir! Sas tge: jau ta pachetesch en bain e stausch la sutga giuadora sper la via. Ed alura pudain nus star là e guardar!» Mihel scurlatta il chau. «Guardar poss jau er da fanestra ora!»

En quest mument scalina insatgi. Leta e Riet, ils uffants dal vischin, stattan sin porta e dumondan: «Vegn Mihel era? Nus giain cun scarsola!» «Na, el na vul betg», di la mamma anc in pau vilada, «jau vuleva ir ora cun la sutga. Ma el n’ha betg vulì!»

«Adina en questa sutga cun rodas», sa lamenta Mihel, «tut tschels pon ir a scursalar ed jau stoss seser en questa sutga e poss be guardar. Na, quai n’è nagin divertiment!»

«Betg cun la sutga! Na! Cun la scarsola!», cloman Leta e Riet sco or d’ina bucca, «nus mettain tai sin nossa scarsola gronda ed alura si e davent!»

La mamma da Mihel ha anc tschient stgisas, ma alura ceda ella. Leta e Riet gidan a purtar ora Mihel – el è gia detg grev.

Alura al plazzeschan els bain sin la scarsola e zuglian las chommas schiradas en ina cuverta.

«Uschia stuess quai ir», di Riet, tschiffa la corda da la scarsola e sa metta ad ir.

«Dà adatg! Sajas precauts!», cloma la mamma suenter.

Leta e Riet tiran la scarsola cun si Mihel. El cloma tut beà: «Quai è bler meglier che da laschar stuschar en la sutga cun rodas!» Cura ch’els arrivan vi tar la via da scursalar fan tuts egliuns.

«Ma nua has ti tia sutga?», vulan ils uffants savair e Mihel ri: «Oz vegn jau cun scarsola!» Tuts tschiffan la corda per trair la scarsola enfin sisum il crest. Alura sesan Leta e Riet sin la scarsola davos Mihel e vi e davent da la spunda giu. «Dà adatg!», cloma Andri, «hajas quità da Mihel!» «Tabalori!», cloma Mihel. Ed alura na fa el betg mucs pli. El giauda questa scursalada. L’entir suentermezdi va el a scursalar. Tuts al vulan prender ina giada sin la scarsola e tuts gidan a chargiar enturn Mihel. Pieder e Mihel sa tschentan en in detg mantun da naiv. «Uschè legher n’èsi anc mai stà!», di Pieder.

Vers saira, cura ch’els van cun Mihel a chasa, di Riet: «Damaun vegnin nus puspè per tai!» Mihel na po strusch spetgar. Da tschaina di el: «Speranza tegna questa naiv anc ditg!» Ses bab è in pau surprais cura che la mamma di: «Oz è Mihel propi stà a scursalar!»

Paraula ollandaisa

Jiederdewiep Aperdewaap

Igl era ina giada in pur ranver. Quel pur guardava adina sin ils chalzers ch’eran mess ora en la vitrina d’in chalger. Il chalger dentant era in um pulitamain raffinà, in ch’inventava trasora insatge. Uschia ha el pensà: «Il pur vul bain avair chalzers, na vul dentant betg sa separar da ses daners. Jau però vi procurar ch’el stoppia pajar char per quels!» Ed el ha clamà nauaden il pur.

«Bun di Jan», ha el ditg, «sche ti vuls, survegns ti gratuitamain in pèr chalzers. E ti pos schizunt eleger il pli bel pèr!»

Quai tunava bain en las ureglias da Jan.

«Gea, co quai?», ha el dumandà.

«Ti na stos far betg auter che da serrar otg dis la bucca. E sch’insatgi dumonda insatge dastgas ti be respunder cun ‹Jiederdewiep ed Aperdewaap›!», ha ditg il chalger.

«Sche jau hai da far be quai, lura survegn jau vairamain bunmartgà els!», ha ditg Jan ed è chaminà a chasa cun il meglier pèr chalzers.

Trees, sia dunna, ha splatschà ensemen ils mauns sur il chau.

«Oh Jan, danunder has ti quels bels chalzers?», ha ella ditg.

«Jiederdewiep», ha el respundì.

«Quant han quels lura custà?», ha Trees dumandà.

«Aperdewaap», ha manegià Jan.

A Trees ha quai parì curius, pertge ella pudeva dir ubain dumandar uschè bler sco ch’ella leva, il pur na scheva nagut auter che ‹Jiederdewiep› ed ‹Aperdewaap›. Immediat è ella ida per clamar insatgi dals vischins. Insaquants èn bain vegnids per guardar suenter tge ch’era capità, dentant or da la bucca da Jan na vegniva nagut auter che ‹Jiederdewiep› ed ‹Aperdewaap›. In vischin ha manegià ch’ella duai clamar il medi.

Jan era malsaun, senza dubi!

Il medi è filà natiers ed ha dumandà: «Tge manca a tai, mes ami?»

«Jiederdewiep», ha Jan declerà.

Il medi al ha intercurì. La finala ha el ditg a Trees: «Ina malsogna na poss jau betg constatar. Sche jau fiss tai, lura clamass jau svelt il plevon. Tgi sa, forsa è Jan obsessiunà dal diavel!» Trees è currida svelt tar il plevon. Ed el ha empermess da gist vegnir sperasvi il suentermezdi. Curt suenter las dudesch è el arrivà ensemen cun il caluster che purtava l’aua benedida. Jan na scheva dentant nagut auter che ‹Jiederdewiep› ed ‹Aperdewaap›, cura ch’il plevon dumandava insatge.

«Jau crai ch’insatge n’è betg schuber qua», ha ditg il plevon. Ed el ha cumenzà a squittar aua benedida.

Vilà ha Jan fatg smanis cun la bratscha auzada sco da vulair dir ‹Viadora!›. Dentant or da sia bucca vegniva anc adina be ‹Jiederdewiep› ed ‹Aperdewaap›.

«Caluster, derscha!», ha il plevon clamà. «Il Diavel discurra!» Ed il caluster ha derschì l’entira aua benedida sur il chau, uschia ch’il pur era cregn bletsch. Il chalger ha stuì rir cura ch’el ha udì da quai ed è immediat ì per guardar co che Jan s’inschignia.

Trees ha avert la porta ad el.

«Bun di Trees!», ha ditg il chalger. «Sche ti das tschient rentschs a mai, lura vegn jau a stgampentar Jan.»

«Oh, sche quai fiss be pussaivel!», ha Trees suspirà. Ed ella ha immediat dà ad el ils tschient rentschs.

«Ma lascha be tschintg minutas sulet cun Jan ed el vegn puspè a discurrer sco pli baud», ha ditg il chalger.

El è chaminà en stiva tar Jan ed ha ditg: «Lura Jan, co vai?»

«Jiederdewiep», ha ditg Jan.

«Ti has davaira tegnì la dira, hai jau udì.»

«Aperdewaap», ha ditg Jan.

«E bain, lascha per bun. Jau ta deliberesch da tes turment. Dad uss davent dastgas ti puspè discurrer sco avant. Ed ils chalzers tutgan a tai: Ti has davaira merità quels!»

Ed il chalger al ha svelt dà adia. Jan era uss fitg cuntent cun sai ed ha ditg a sia dunna: «Vesas Trees, jau hai per vaira survegnì quels chalzers bunmartgà, pertge che jau hai gudagnà els cun na discurrer nagut.» Ed uschia ha el tradì ad ella la cunvegna ch’el aveva fatg cun il chalger. «Tge pomai, tge pomai?», ha Trees clamà tut vilada. «Quest chalger è bain ina maliziusa vulp! Jau hai stuì dar ad el tschient rentschs per ch’el ta gidia!»

Toon Tellegen

Mancar ed emblidar

In di splunta la furmicla gia la damaun baud a la porta dal stgilat.

«Tge bel, ve en, lain far cumadaivel», di il stgilat.

«Pervi da quai na sun jau betg vegnida», di la furmicla.

«Ma ti has franc gust d’in zichel sirup?», dumonda il stgilat.

«Ah gea... in zichel.»

Cun la bucca plain sirup raquinta la furmicla pertge ch’ella è vegnida. «Nus na dastgain betg pli vesair in l’auter per in’urella», di ella.

«Pertge betg?», dumonda il stgilat surprais. El aveva fitg gugent, sche la furmicla vegniva be gist in mumentin speravi. La bucca plaina da buglia dultscha guarda el cun egls gronds sin la furmicla.

«Per che nus sentian, sche nus ans mancain», di la furmicla.

«Mancain?»

«Mancain. Ti sas bain tge che quai è?»

«Na», di il stgilat.

«Mancar è quai che ti sentas, sch’insatge n’è betg pli qua.»

«Tge sent’ins alura?»

«Ma bain, gist per quai vai.»

«Alura vegnin nus ad ans mancar», di il stgilat tut trist.

«Betg senz’auter», di la furmicla, «nus ans pudain er emblidar.»

«Emblidar! Tai?», cloma il stgilat.

«Exact», di la furmicla. «Chala da sbragir uschè dad aut!»

Il stgilat metta il chau en ils mauns.

«Jau na vegn mai ad emblidar tai», di el cun vusch stitga.

«Ma bain», di la furmicla.

«Quai vesain nus alura. Ciao!»

E tuttenina trapligna ella dad isch ora e sa lascha glischnar dal bist dal fau giu per terra.

Al stgilat cumenza la furmicla gia a mancar terriblamain.

«Furmicla», cloma el suenter ad ella. «Ti ma mancas!» Sia vusch rebatta tras las plantas.

«Quai n’è betg pussaivel!», di la furmicla. «Jau na sun gea gnanc anc davent!».

«Tuttina, ti ma mancas!», cloma il stgilat.

La vusch da la furmicla vegn gia da pli lunsch: «Spetga anc in zichel.»

Il stgilat suspira e decida da spetgar. Ma la furmicla al manca adina dapli. Mintgatant pensa el in mumentin vi da la buglia da nuschs-fau u a la festa d’anniversari dal bau questa saira, ma alura sto el puspè pensar a la furmicla ch’al manca gia fitg ferm.

A mezdi na tegna el betg pli ora e banduna sia chasa. El n’ha anc betg fatg trais pass ch’el entaupa la furmicla. Quella è stancla e bagnada da suaditsch, ma cuntenta.

«Igl è vair», di ella. «Ti ma mancas era. Ed jau n’hai betg emblidà tai.»

«Vesas», di il stgilat.

«Gea», di la furmicla. Els mettan in l’auter il bratsch sin la spatla e van sper l’aual per observar il sbrinzlar da las undas.

Ursula Burkhard

Talpa

Monica è tschorva. Ella na po betg ir cun tschels uffants a scola. Perquai ch’ella na vesa betg, emprenda ella da leger cun ils mauns. Ils bustabs en ses cudesch èn scrits cun puncts ch’ella po palpar cun sia detta. En la scola da tschorvs decleran ils scolasts e las scolastas bleras chaussas ch’uffants che vesan san simplamain. Avant intgins dis ha ella dumandà ses scolast: «Co guardan las stailas ed ils nivels ora?»

Sia classa va mintg’emna ina giada en il zoo. Là pon ils uffants palpar e stritgar ils animals. Ins pudess bunamain crair che Monica vesia cun ils mauns. Pertge che strusch ch’ella ha emprendì d’enconuscher in animal, sa ella suenter furmar quel or dad arschiglia. Da dissegnar n’è ella betg buna.

Ils uffants tschorvs fan er sport. Monica noda fitg gugent, si’amia perencunter va pli gugent cun patins.

Ils geniturs da Monica abiteschan en ina citad plitost pitschna. En quella na datti nagina scola per tschorvs. Perquai è Monica l’entira emna en ina chasa aposta per tschorvs. Là è er la scola. Ella vegn a chasa be las fins d’emna e durant las vacanzas. En la chasa da tschorvs èsi flot. Uffants tschorvs giogan en lur temp liber gist uschè gugent sco quels che vesan ed els fan er gugent furbarias. Monica ha bleras amias e blers amis. Tuttina sa legra ella adina dad ir a chasa tar ses geniturs e da giugar cun ses frar.

Er Bruno sa legra cura che sia sora vegn a chasa. El ha dentant malavita sch’ils auters uffants sa cumportan uschè curius cura ch’el è or sin via cun Monica. Forsa crain els che Monica na tutgia betg tar els, perquai ch’ella è davent bler e na va betg en lur scola. Els na san er betg quant bain che Monica sa giugar. Ed uss han els er anc cumenzà a snarregiar Monica. Cura ch’els passan sperasvi cloman els: «Talpa!» Bruno vegn fitg vilà. Al pli impertinent ha el gia dà fridas. Co vegn quai ad esser cura che Monica ha vacanzas, sch’i fan gia uschè nausch mintga fin d’emna? Bruno sa fa quitads. El ha raschun, i vegn adina mender. Tschels mats han badà che Bruno vegn vilà ed uss fani beffas be aposta. «Talpa! Talpa!», cloman els adina vinavant. Els na studegian nagut. Els na manegian betg nausch quai. Ina sonda è signur Gross vegnì natiers. Quel è fitg sever. Els han adina in zichel tema dad el. El als ha scumandà il pled ‹talpa› ed ha ditg ch’el discurria cun lur geniturs.

Uss cloman els be cura che nagin creschì n’è damanaivel.

Ina giada è Bruno vegnì talmain vilà ch’el ha tschiffà il mat che clamava. «A tai muss jau tgi ch’è ina talpa», ha el ditg tut grit. Entant era Flurin sin via tar Monica. El stirava ad ella per ils chavels. Baud steva el davant e baud davos ella. El vegniva adina pli curaschus e stirava pli ferm. Ma Monica è maligna. Er en la chasa da tschorvs datti bleras giadas dispitas. Ella sa co ch’igl è da sa defender. L’emprim steva ella be quieta, sco sch’ella na fiss betg buna da sa dustar. Tuttenina però ha ella tschiffà Flurin. Ella senta nua ch’el sa chatta. Flurin n’avess mai spetgà insatge uschia. El carteva ch’ina mattatscha tschorva stoppia sa laschar plaschair tut. Monica vegn damai da bittar el per terra. E svelt è ella en schanuglias sin Flurin e sa dat cun el. Bruno n’avess betg savì far meglier quai.

Ils mats pli gronds stattan là cun bucca averta. Quella bain! Ina matta tschorva! E gia sa furma in rintg enturn ils dus uffants: «Hop Monica! Dà! Dà ad el, hop hop.» Bruno ha in vaira plaschair da sia sora.

Ussa bada Monica ch’ils uffants van da la vart ed ella auda la vusch da sia mamma: «Ma tge èsi qua?» Monica lascha liber Flurin. «Jau na sun betg ina talpa», di ella. «Quai na ma lasch jau betg plaschair.» Tschels uffants vulan sa zuppar. «Dunna Cantieni vegn a far zacras cun nus sco signur Gross e vegn a raquintar quai a noss geniturs», pensan els.

Ma dunna Cantieni na fa betg quai. «Far la talpa è in legher gieu», di ella. «Sco uffants avain nus giugà bler il gieu da la talpa. I na deva nagina festa d’anniversari senza il gieu da la talpa. Savais tge! Cura che Monica ha anniversari n’è ella betg a chasa. Nus pudessan dentant far il venderdi ina festina. Alura èsi vacanzas e tuts han temp.»

Il venderdi na manca betg in dals envidads. Tuts che san che dunna Cantieni sa far turtas da buntad. E lura il gieu. Nagina n’enconuscha quest gieu. Dunna Cantieni declera tut precis.

In è la talpa. Cun lià ils egls sto l’uffant tschiffar in auter uffant. L’emprim che sa lascha tschiffar è lura sez la talpa. Quai è gnanc uschè simpel da tschiffar insatgi senza vesair. Mintgatant palp’ins dasperas da quai malinschignaivel e lura èsi legher. Il meglier sa Monica tschiffar. Ella è disada da sentir senza egls e sa nua ch’insatgi è u nua ch’el sa muventa. Flurin sa sco che quai è. Ils uffants san empruvar co ch’els vulan, ma Monica gudogna adina. Quest gieu la plascha zunt bain.

«Vus pudais clamar talpa uschè bler sco che vus vulais, a mai na fa quai nagut pli», cloma ella riend. Ma tschels n’han nagin plaschair pli da clamar quest pled. Pertge er – sche nagin na vegn pli grit?

Ursula Wölfel

L’istorgia dal velo verd

Ina giada vuleva ina mattatscha colurar ses velo. Ella ha prendì la colur verda. Verd plascheva bain a la mattatscha.

Il frar grond dentant ha ditg: «Uschè in velo verd sco erva n’hai jau anc mai vis. Ti stos colurar el cun cotschen, lura vegn quai bel.» Cotschen plascheva era bain a la mattatscha. Damai è ella ida per colur cotschna ed ha colurà il velo cun cotschen.

In’autra mattatscha dentant ha ditg: «Velos cotschens han però tuts! Pertge n’al colureschas betg blau?» La mattatscha ha ponderà quai, e lura ha ella colurà blau ses velo.

Ma il mat dal vischin ha ditg: «Blau? Quai è tuttina uschè stgir. Mellen è bler pli legher!» E la mattatscha ha er chattà mellen pli legher ed è ida per colur melna.

Ina dunna da la chasa dentant ha ditg: «Quai è in sgarschaivel mellen! Prenda la colur blau-tschiel, quai chat jau bel.» E la mattatscha ha colurà ses velo blau-tschiel.

Ma lura è puspè vegnì il frar grond. El ha clamà: «Ti vulevas bain colurar cotschen tes velo! Blau-tschiel, quai è ina tuppa colur. Cotschen stos ti prender, cotschen!»

Qua ha la mattatscha ris ed è ida per il vasch da colur verda ed ha colurà verd ses velo, verd sco erva. Ed igl era tuttina ad ella tge ch’ils auters schevan.

Johann Peter Hebel

Il derschader perdert

In um ritg aveva pers per imprudientscha ina considerabla summa da daners, la quala era cusida en ina taila. El ha per consequenza publitgà sia sperdita ed empermess, sco ch’ins era disà, al chattader sincer ina remuneraziun da tschient talers. Sinaquai è in bun e sincer um vegnì natiers. «Tes daners hai jau chattà. Quai vegnan bain ad esser quels! Prenda damai enavos tes possess!» Uschia ha el discurrì, cun in’egliada seraina d’in um sincer e da buna conscienza, e quai era bel. L’auter fascheva er ina tschera cuntenta, dentant be perquai ch’el aveva puspè enavos ses daners pers. Ma sco ch’i steva cun sia sinceradad, quai sa mussa bainbaud. El ha dumbrà ils daners faschond immediat patratgs co ch’el pudess tuttina salvar la remuneraziun empermessa al chattader sincer. «Bun ami», ha el ditg sinaquai, «en questa taila eran atgnamain cusids en otgtschient talers. Jau chat dentant be pli settschient talers. Vus vegnis damai ad avair stgarpà si ina cusadira e gist prendì ora Vossa remuneraziun da tschient talers. Quai avais Vus fatg bain. Jau engraziel a Vus.»

Quai n’era betg bel. Ma nus n’essan er betg anc a la fin. Onestadad va il pli lunsch, e malgiustia batta ses agen signur. Il chattader sincer, al qual i gieva pli pauc per ils tschient talers che per sia onestadad ha sincerà ch’el haja chattà quest pachet gist uschia, sco quai ch’el al haja purtà, e ch’el portia el gist uschia sco quai ch’el haja chattà el. A la fin èn els vegnids avant il derschader. Omadus insistivan er avant dretgira sin lur pretensiun, in ch’igl era cusì en la taila otgtschient talers, l’auter ch’el n’haja prendì nagut da quai ch’el haja chattà e ch’el n’haja er betg donnegià il pachet. Qua n’eri betg simpel da giuditgar gistamain. Il derschader perdert dentant, il qual carteva d’enconuscher ordavant la sinceradad d’in e la tenuta maligna da l’auter, ha prendì en maun la chaussa sco suonda: El ha laschà sincerar omadus ferm- e solennamain quai ch’els han ditg ed ha sinaquai fatg la suandanta sentenzia: «Pia, sche in da vus ha pers otgtschient talers e l’auter ha chattà be in pachet cun settschient talers, lura na pon er betg ils daners dal davos esser quels sin ils quals l’emprim duess avair il dretg. Ti, sincer ami, prendas damai puspè enavos ils daners che ti has chattà e salvas quels tar tai fin che quel arriva, il qual ha pers be settschient talers. Ed a tai là, na sai jau betg meglier cussegl che d’avair pazienza enfin che quel arriva, il qual ha chattà tes otgtschient talers.»

Uschia ha pledà il derschader ed uschia èsi capità.

Paul van Loon

Il stival – in’istorgia d’orrur

Marc e Robi avevan ina tema infernala da Willi Waterman. A partir da lez di cura che quel era vegnì en lur scola als persequitava la tema da WW enfin en lur siemis. E WW saveva quai. Dapi quel mument ch’el aveva vis ils dus amis ensemen sin la plazza da scola. El savurava lur tema, sco quai ch’in animal po savurar la tema, ed el saveva ch’el aveva chattà duas unfrendas obedaivlas. Dus mattets che vegnivan a far tut quai ch’el vuleva.

Dapi quel di pareva in nivel stgir da pender sur ils chaus da Marc e Robi. Mintga di sa schluitavan els immediat suenter la fin da la scola tras ils sulers en il liber. En mintga chantunada sa fermavan els per far la segira che WW na saja betg per casualitad insanua per als tschiffar.

Malgrà tutta precauziun cumpareva WW tuttina mintgatant nunspetgadamain davos els ed als aveva en sias griflas. El als tirava per ils chavels, piztgava lur vistas ed als passava giu per ils pes. Cur ch’el manegiava d’als avair mudregià avunda, scheva el smanatschond: «Vus savais bain per tge ch’i va! Purtai damaun in franc, uschiglio...» Alura deva el in tschegn malign, rieva da schluppar e palandrava davent. Gia quest rir perfid fascheva snavurs a Marc e Robi.

Sin via a chasa engiravan els adina puspè che quai saja stà la davosa giada. Mai pli vulevan els sa laschar far tema da quest groppatsch. Ma cura ch’els giaschevan alura a chasa enta letg e na pudevan betg durmir pervi da tut quests problems ch’ins aveva sco mattet, alura als cumpareva en il stgir la grimassa da WW ch’als fascheva adia cun in rir nausch. Ed en lur chaus udivan els sia risaglia sfranada.

L’auter di prendan Marc e Robi dascus in franc or da la bursa da lur geniturs e speran che WW als laschia uss en pasch. Cler che lur giavisch era invan, WW vuleva adina pli savens daners dad els. Per dar dapli pais a sia pretensiun ha el in di pitgà Marc sin il nas ch’igl è vegnì sang. Dapi quel di al odiava Marc ferventamain.

Sulettamain en lur fantasia reussivi a Marc e Robi da mitschar da lur mintgadi da terrur. En lur temp liber, ma er durant scola, inventavan els las pli temerarias istorgias co ch’els fissan sa liberads per adina da WW. Pli che WW als tementava e pli bleras pussaivladads ch’els inventavan per vegnir libers dad el. Els al stuschavan en las pli grondas profunditads, sajettavan sin el cun rachettas atomaras, al bittavan sco preda davant ils pes a monsters preistorics, gievan cun camiuns sur el ora ed al stumplavan or dad aviuns. Mintga giada cura ch’els avevan inventà ina nov’istorgia sa sentivan els pli segirs.

«Sez la culpa, WW!», clamavan els alura. «Ussa has la paja!» Enfin che WW steva puspè en charn ed ossa davant els, fascheva grimassas e rieva da schluppar. Alura daventavan els puspè dus chaunins tremblants che faschevan tut pulit quai che lur tiran cumandava.

In di èn Marc e Robi chaminads suenter scola sin ina senda zuppada en il guaud. Là faschevan els savens termagls. Ils davos dis avevi dà blera plievgia e la senda era plain paltauns d’aua e da glitta. Marc è sa fermà ed ha guardà cun tschaira dubiusa sin la senda.

«Ed ussa?», ha el marmugnà. «Nus na pudain betg cuntinuar. Uschiglio stuain nus siglir sur ils paltauns.»

«Quai na fa bain nagut», ha ditg Robi che n’aveva anc betg chapì tge che Marc manegiava. Marc ha guardà tut surprais sin el.

«Ma Robi, paltauns da glitta èn fitg privlus, quai sas ti gea! En quels vivan da tuttas sorts creatiras sgarschaivlas. Spierts e monsters mutschignus che guettan sin ins en la glitta.»

Robi ha chapì.

«Exact! Tup che jau n’hai betg pensà vidlonder.»

E gia ha lur fantasia cumenzà a lavurar da tutta forza. Sin ils pizs dals pes èn els chaminads a l’ur da la senda ed han guardà plain tema da betg passar en in paltaun. Sch’ins guardava in’urella en in paltaun da glitta, parevi pelvaira che quel guardia enavos da nausch.

«Guarda!», ha Marc clamà tuttenina. El è sa fermà ed ha mussà sin la senda. Robi ha immediat vis tge ch’era manegià. In tarment paltaun da glitta da quasi in meter e mez en diameter! Qua giascheva el, tut quiet, in enorm egl ch’als fixava cun egliada smanatschanta. Mintgatant sgargugliavi, sco sch’in monster nair ruppass sut la surfatscha.

«Has vis quai?», ha scutinà Marc plain respect. «Quai è in fitg privlus, quai ma pos ti crair. Tgi che passa lien senza vulair na vegn mai pli anora. La fora viva! Ella stat a la guetta, e sch’insatgi vegn, tschitscha ella en quel ed al tira en la profunditad.»

Els han guardà in sin l’auter ed han patratgà il medem. Els han pensà a Willi Waterman ed han sghignà. Puspè avevan els chattà ina nova pussaivladad per vegnir libers da quel. Ed alura han els fatg in plan fantastic. Devi ina meglra metoda per far vendetga che da carmalar WW tar questa fora sgarschaivla? Directamain en las griflas d’in monster da glitta. Pli che Marc e Robi sa figuravan quai e pli entusiasmads ch’els eran. Els vesevan tut exact davant els.

«Quai faschain nus!», ha clamà Marc.

«Cura?», ha Robi vulì savair.

«Damaun suenter scola», ha respundì Marc. Els han guardà in sin l’auter ed han savì ch’els manegiavan questa giada serius.

L’auter di han els spetgà suenter scola sin la plazza da scola. Strusch passà or dad isch, ha WW gia vis sias unfrendas. Plaunet è el palandrà vers ils dus amis. Quels spetgavan sin el cun schanuglias tremblantas.

«Alura, vus nanins», ha WW sfrignì. «Na vulais betg prender la fugia oz? Fitg bun, jau dovrel numnadamain urgentamain daners damaun.» Marc e Robi han guardà in sin l’auter. Els avevan chaus tut cotschens.

«Pos ti emblidar!», ha Marc ditg tuttenina. «Da nus na survegns ti nagut pli, ti baubau pompus.»

WW è stà uschè surprais ch’els han bunamain stuì rir. Ma alura è el sa derschì cun bratscha stendida sin ils dus amis. Quels avevan quintà cun quai ed eran gia filads davent. I pareva ch’els currian per lur vita. Davos els ramplunavan ils stivals da WW sin la sulada. El berglava da la gritta ed als insultava cun nums che na stattan en nagin vocabulari. Marc e Robi però èn currids vinavant enfin ch’els han cuntanschì la senda da guaud zuppada. Or da flad èn els avanzads anc in toc da la senda viaden. Alura èn els sa fermads, han guardà in sin l’auter da quai malign, pertge che là era el, amez la senda: il paltaun da glitta.

Svelts sco ina frizza èn els guntgids la fora en ina gronda storta ed èn sa fermads da l’autra vart.

WW è stà fitg surprais ch’ils dus eran sa fermads. El ha targlinà, ha franà ed è sa fermà gist davant il paltaun da glitta.

«Uss hai jau vus, vus nanins stgiffus», ha el sgrignì. «Vus essas bain memia stanchels per currer pli lunsch, haha...»

«Insumma betg», ha Marc clamà. «Nus essan mo ans fermads per ta dir che ti es in puding tarladì e malgartegià!»

WW è vegnì cotschen-fieu da la gritta. El ha fatg in pass enavant ed è s’avischinà als dus mats sco in taur furius. Cun ses gronds stivals ha el fatg in pass en la glitta... ed ha dà in sbratg.

Marc e Robi han vis co che WW è sa sfundrà cun ina chomma enfin a la schanuglia en la glitta. Il paltaun sgargugliava, WW blasfemava da tutta forza. Sia chomma era fitgada en la glitta. Cun l’autra chomma ha el sparunà cunter il tschitsch ed ha cugnà il pe sut la ragisch d’ina planta. Ma il stival è schluità davent da ses pe, WW ha pers l’equiliber ed è crudà cun il chau ordavant en la glitta.

«Uss has ti la paja, WW!», han Marc e Robi clamà. «Uss t’ha tschiffà il spiert da la profunditad!»

Ed entant che WW zappignava en la glitta èn Marc e Robi currids a chasa. Davos els udivan els WW a sbragir, adina pli lev e pli lev.

«Tge manegias? A quel avain nus mussà!», ha Marc clamà. Ils proxims dis n’è WW betg cumparì. A la fin da l’emna ha il scolast raquintà che Willi Waterman saja svanì dapi intgins dis. Sch’insatgi al haja forsa vis?

Marc e Robi n’han ditg nagut. Suenter scola èn els sa dumandads, schebain il svanir da WW haja forsa insatge da far cun lur acziun da vendetga. Sa turpegiava WW da tala maniera ch’el na ristgava betg pli da vegnir en scola?

«U crais ti ch’igl haja propi in monster en quest paltaun?», ha Robi dumandà tuttenina. «Nus avevan bain inventà quai, u betg?»

Marc ha guardà in mumentin tut curius sin Robi. Els èn sa decidids da returnar anc ina giada tar il paltaun da glitta.

Quel era anc adina là, amez la senda: grond e nair glischava el en il sulegl. «Guarda», ha Marc ditg. A l’ur da la fora era in stival sper la ragisch d’ina planta. Il stival da WW. Ils dus mats han tschegnà in sin l’auter ed avevan tuttenina in sentiment dischagreabel. Il vent schuschurava en las plantas, uschiglio era tut quiet.

Tuttenina ha il paltaun da glitta fatg ina ramur sgarguglianta. Robi è vegnì tut sblatg. Da la fora è sortì in maun cuvert dal tuttafatg cun glitta naira. Il maun ha brancà la ragisch da la planta. Alura èn cumparids ina chavallera ed in pèr egls... e plaun plaunsieu è WW, cuvert da merda e glitta, sa tratg vi da la ragisch or da la fora. Marc e Robi stevan daspera sco petrifitgads.

Els na pudevan strusch crair quai ch’els vesevan. WW è sortì da la fora, ha tschiffà ses stival ed al ha tratg en. Alura è el sa vieut vers Marc e Robi ed als ha guardà sfrignind. E puspè ha resunà questa risaglia sfranada.

«Hahaha.»

In mumentin han Marc e Robin cartì che WW haja fatg cun els ina nauscha filistucca. Ch’el saja sa zuppà tut il temp e cura ch’el als ha udì a vegnir saja el ì en il paltaun da glitta per als spaventar. Ma enaquella è crudada ina strivla lada da sulegl tras las plantas, exactamain sin WW. Marc e Robi han sbragì da la snavur.

Els pudevan vesair tras WW! Els vesevan las plantas ed il chagliom davos el, sco sch’el na fiss insumma betg qua. Willi Waterman, transparent sco in sumbrival da fanestra, è sa mess sidretg ed è s’avischinà plaunsieu vers els. Sbragind èn ils dus mats sa vieuts e scappads tge ch’els han pudì. Pir a l’ur dal guaud ha il rir chalà. Ma Marc e Robi n’èn betg sa fermads. Els èn currids vinavant enfin ch’els eran en segirtad.

L’auter di n’han els betg savì, sch’i saja propi stà uschia u sch’els hajan be imaginà tut quai. En scola hai gì num che Willi Waterman haja midà chasa. Dapi quel di faschevan Marc e Robi però ina storscha gigantica enturn tut ils paltauns da glitta.

Max Huwyler

L’elefant da Willi

Willi era noss camarat da scola. Nus pensavan ch’el saja in tup scolar, perquai ch’el aveva fadia da leger. Ma Willi saveva raquintar bain istorgias. Vairas istorgias. El abitava en ina chasa veglia sper in pitschen parc da giugar ch’aveva num Fora da lindornas e che nus enconuschevan da la scolina. In di ans raquinta Willi da pausa ch’els hajan elefants a chasa. – Vairs elefants? – Gea, vairs elefants. Però betg ordinaris, mabain alvs.

Il proxim suentermezdi liber avain nus vulì ir tar Willi. Quai vul dir, mo ils mattatschs, las mattatschas han pretendì che quai cun ils elefants saja ina manzegna. Nus mattatschs dentant vulevan vesair ils elefants. Oz na saja quai betg adattà, ha ditg Willi. Ses bab saja a chasa e na veglia betg ina mesa classa en ses curtin, quai fetschia mo vegnir gnervus ils animals. E cura che quels sajan gnervus, sajan els privlus. E dal reminent, ha ditg Willi, na saja quai cun ils elefants alvs betg vair. Els sajan numnadamain rosa.

Ma er ils elefants rosa n’essan nus mai vegnids a vesair. Cura che nus essan ids per finalmain guardar ils elefants, als aveva in directur da circus gist manà davent. Elefants rosa èn fitg rars. Willi ha survegnì persuenter ina munaida d’aur. El ans ha mussà quella. El l’aveva zuglià en in palpiri d’argient, talas munaidas èn numnadamain fitg custaivlas.

Il pastg en la Fora da lindornas era zappitschà, sco dad elefants.

Raquintaziun araba

La tartaruga sgulanta

Sin in champ, datiers d’in bigl, vivevan dus utschels ed ina tartaruga ensemen en buna cumpagnia. Qua èsi capità ch’i n’aveva ditg betg pli pluvì, uschia ch’il bigl era sitg e la terra setga. Ils utschels han discutà da sgular en in auter lieu, nua ch’i n’aveva betg mancanza d’aua, ed èn ids tar la tartaruga per prender vacanzas d’ella. Quella ha respundì: «Jau sai che vus na pudais betg star senz’aua, damai faschai quai ch’as para necessari. Dentant nus povers che stuain viver en l’aua, co vegni pomai ad ir cun mai! Jau rog vus, ma faschai in plaschair e prendai mai cun vus!»

Qua han ils dus utschels respundì: «Sche nus prendain tai cun nus, na dastgas ti dentant discurrer cun nagin, tuttina tgi che quai è. E sch’insatgi dumonda tai, lura ta pertgira da respunder!»

La tartaruga ha empermess quai. «Bun pia», han ils utschels ditg, «prenda in pitschen rom en bucca e tegna quel ferm tranter tes dents. Jau vi prender ina fin dal rom en mes bec e mes cumpogn l’autra fin ed uschia purtain nus tai sgulant tras l’aria enfin al nov lieu che nus avain chattà.» Ed uschia èsi era capità.

Dentant cura ch’els èn sgulads cun la tartaruga aut tras l’aria, qua han els vis co ch’ils auters da lur razza han badà quai ed han fatg gronds sbratgs: «Guardai», han els clamà, «tge miracla: qua sgola la tartaruga vairamain tras l’aria!» Cura che la tartaruga ha udì quai, ha ella spert respundì loschamain: «Geabain, qua sgol jau, schebain che quai vilenta vus!»

Ma strusch ch’ella aveva avert la bucca, è il lain mitschà or da ses dents ed ella è crudada per terra ed è morta.

Tgi che na vul betg suandar il bun cussegl da buns amis, a quel saja quai ina lecziun.

Raquint da Haiti

Pertge?

In pestgader giascha a la riva da la mar è fa pausa en il sulegl.

In turist va sperasvi e di: «Pertge n’essas vus betg ora sin la mar a pestgar?»

«Ma, ier hai jau fatg ina buna pestga. Jau hai vendì tut ils peschs ed hai survegni blers raps. Da quels daners poss jau viver almain trais dis. Pertge duess jau pia ir oz a pestgar?»

«Quai dess alura anc dapli raps.»

«Gea, quai è vair. Però, daco dovr jau dapli raps?»

«Cun quels pudessas vus per exempel cumprar ina bartga pli gronda e pli moderna.»

«Gea, gea, ma tge vi jau far cun ina bartga pli gronda e pli moderna?»

«Cun quella pudessas vus pigliar almain diesch giadas dapli peschs e gudagnassas uschia er diesch giadas dapli raps.»

«Quai vegn ad esser uschia, ma pertge dovrel jau diesch giadas dapli raps e diesch giadas dapli peschs?»

«Vus pudessas alura construir ina bella chasa cun tut il confort.»

«Quai è vair. Ma tge duess jau far cun tut quai?»

«Vus pudessas giudair la vita e star l’entir di a sulegl durant che tschels lavuran.»

«Ma precis quai fatsch jau uss – u betg?»

Jürg Schubiger

La matta e la lungurella

Ina matta enconuscheva mo la curturella, er ils dis da plievgia, er las dumengias. Ella sa decida d’emprender d’enconuscher la lungurella.

Ella dumonda l’emprim la dunna al kiosc che susda trasora.

«La lungurella era gist anc qua», di la dunna. «Ti stos mo spetgar, ella returna prest puspè.»

La matta spetga. Ella guarda co che la dunna lavura. Cura che quella dumbra ora ils daners, gioga sia detta sin il chaschut sco sin in instrument. La lungurella na vegn betg.

«Forsa l’entaup jau insanua per casualitad», di la matta. Ella engrazia a la dunna e va.

«Ma», ponderescha ella cun ir, «sche jau l’entaup propi, co la poss jau enconuscher?»

La matta dumonda quai in um en in vestgi da lavur oransch che va d’ina stgala si.

«Co che la lungurella guarda ora, quai ta poss jau pelvaira dir. Per l’ina è ella fitg lunga.»

«Circa quant lunga?»

«Enfin a la fin da tut.»

«E per l’autra?», cloma la matta.

L’um era gia in pèr stgalims pli ad aut. «Per l’autra è ella grisch clera, pli u main grisch clera.»

«Pli u main grisch clera», respunda la matta. Bler era pli u main grisch cler quel di, in giat, ina via, ina chautscha, plirs mirs, ma tut quai n’era betg avunda lung. La matta va tras ina giassa ed anc ina giassa e sut ina scarpa da viafier ora. Nagut n’è avunda lung. Ella traversa in champ, chamina lung in chanal cun paplas a l’ur ed adina vinavant, senza far paus, fin a la fin da tut. Fin a la pli davosa fin.

La lungurella aveva gia vis da lunsch la matta a s’avischinar. «Ti, Vera?», dumonda ella, cura che la matta è datiers avunda.

Vera sa ferma. «Danunder sas ti che jau hai num Vera?»

«Quai bad’ins bain immediat.»

Vera contempla la lungurella: «Tar tai na bad’ins betg immediat. Per l’ina es ti bain fitg lunga e per l’autra pli u main grischa, ma uschiglio magari...»

«...Magari tge?»

La matta avra la bucca, ma i na sorta gnanc in pled. Ella susda.

Indicaziuns bibliograficas

Divers auturs. Istorgias curtas. Funtauna: www.lectura46rg.ch. Maletg da la cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2012).