Max Kruse

L’isch

Il mattet è vegnì a chasa. El è ì en dad isch. Sin la sava è el dentant stà airi. Lura è el sesì giu ed ha pusà il chau en ses maun.

«Lascha ponderar mai», ha il mattet ditg a l’isch.

«Sur da tge?», ha l’isch dumandà.

«Tuppa dumonda», ha il mattet ditg. «Sur da tai natiralmain. L’entir di hai jau udì istorgias. Uss vi jau raquintar a tai insatge.»

«Per plaschair», ha l’isch ditg.

«Pia –», ha il mattet ditg. «Ti es qua per che jau passia sur tia sava. Adina cura che jau vom dad in isch en, guarda tut ora auter. Lura vegn jau en in’autra chombra – ubain giuadora. La damaun fil jau da tai ora – per ir a scola. E mes bab va da tai ora per ir a lavurar.»

«Exact», ha l’isch ditg. «E cura che vus avris la saira l’isch, as legrais vus da puspè esser a chasa.»

«Sajas quiet», ha il mattet ditg. «Jau vi mez chattar ora quai. Tai datti era per che nus possian esser sulets. Per che nagin na vesia nus.»

«Gea», ha l’isch clamà. «E l’enviern na lasch jau betg entrar la fradaglia e tegn il chaud en stiva.»

«Na ta fa mo betg illusiuns», ha il mattet ditg. «Quai fan las fanestras ed ils mirs la finala era.»

Gina Ruck-Pauquèt

La lindorna

La lindorna ha adina vivì simplamain uschia en sia chasa da lindorna. Plaunsieu gieva ella sia via cun sia chasa si dies, tras la tschungla verda da la prada, tras ils deserts da las vias champestras melnas, tras las mars da paltauns da plievgia e siador sin las muntognas da tscheps. Sia chasa era sia protecziun – cunter inimis, cunter la fradaglia e cunter il sulegl. Ella aveva vis la glisch tranter il fain, fladà la savur da flurs estras, adina puspè aveva ella entupà novs animals ed ella aveva scuntrà lindornas, cun las qualas ella era chaminada in zichel da sia via.

Igl era ina buna vita, ma sco quai ch’igl è: cura ch’ins intervegn ch’i dat anc auter, lura vul ins era quai. En scadin cas è quai ì uschia cun la lindorna.

Ella ha udì a raquintar inqual chaussa – da bainstanza e luxus, da cumadaivladad e che pir il possess fixeschia la persunalitad. Qua è la lindorna vegnida malcuntenta.

«Tar il schnic!», ha ella pensà. «Tar il schnac e tar il schnuc! Tut quai datti, e tge vita miserabla che jau hai! Qua chamin jau cun questa tuppa chasa tras la cuntrada e m’allegrel cura ch’i plova. Sco sch’i na dess betg auter.» E cun furiusa sveltezza da lindornas – numnadamain suenter circa set emnas – ha ella prendì ina decisiun: ella ha laschà bajegiar ora sia chasa. E quai a moda fitg fina.

L’emprim è vegnì installà in bogn plattegià, en verd. La stiva ha survegnì tavladira da mistgel, tarpuns da plisch cotschens sco il sulegl da la saira, in canapé, ina sutga da ballabaina ed ina televisiun en colur cun program da retardader. En cuschina avevi las meglras delicatessas ed en chombra era in letg umid che sprinzlava aua e cun musica. I deva illuminaziun da palantschieu sura, tschendrers e schizunt cudeschs. Dentant cun paginas vidas, perquai che lindornas na san betg leger. Gea, ed uschiglio dal tut. Per exempel ina garascha, quai ch’era natiralmain cumplettamain stupid. Ma quai han ins simplamain.

En mintga cas era la lindorna fitg cuntenta. L’emprim. Da lez temp na fascheva quai ora nagut ad ella che la chaussa aveva in crutsch: ella na pudeva numnadamain betg pli transportar sia chasa. Quella era vegnida memia greva. Ma pertge dueva ella era? Ella aveva gea tut quai ch’ella duvrava. Manegiava ella.

Ella fascheva bogn e sa laschava sprinzlar cun aua. Las delicatessas na pudeva ella betg mangiar, perquai ch’in avrastgatlas n’era betg avant maun. Ella tadlava dentant musica, envidava e stizzava l’illuminaziun dal palantschieu sura. Il plaschair da guardar televisiun è svanì pulit svelt, perquai che la revista dal di emetteva be chaussas tristas. E la derschentada da la tualetta era prest era rutta.

Quai na fiss dentant betg stà uschè nausch, sche la lindorna n’avess betg tuttenina sentì ina tala encreschadetgna. Per ils radis dal sulegl da la saira en la tschungla da la prada, per la pulvra glischanta da sablun dals deserts da las vias champestras, per il spievel da las stailas en las mars dals paltauns da plievgia e per la frestgezza sin las autas muntognas dals tscheps.

Nua era la savur da las flurs estras? Las vuschs d’animals nunenconuschents? Nua il plaschair ch’ella sentiva tar la scuntrada cun amis?

Ella era en praschun en ina chasa ch’era fullanada cun chaussas inutilas. Empè da gudagnar insatge aveva ella pers tut.

In’urella è la lindorna sesida en la sutga da ballabaina ed ha laschà pender las cornas.

Lura è ella sa prendida ensemen ed ha interprendì insatge.

Superluxusconfort cun da tut las schicanas, mobiglià cumplettamain, da barattar cunter ina simpla e pitschna chasa vida, ha ella scrit sin in cedel. Visitaziun da tuttas uras.

Il cedel ha ella tatgà si ordadora. Uss spetga ella. Ed ella na spetga franc betg adumbatten. Ina tuppa lindorna vegn ella franc a chattar.

Paul Maar

In’abitaziun patgifica

Cura ch’ins emposta ozendi in mastergnant, perquai ch’insatge en abitaziun duai vegnir reparà, ston ins per il pli telefonar enturn ditg enfin ch’ins chatta in ch’ha temp da vegnir.

Quai hai jau percurschì dacurt, cura che nossa frestgera na funcziunava betg pli. Jau hai telefonà a trais electricists. L’emprim ha immediat ditg ch’el n’haja insumma nagin temp. Il segund ha vulì surpledar mai da pli gugent gist cumprar ina nova frestgera. Il terz ha empermess da vegnir sperasvi tar nus, sch’el vegniss ina giada en noss conturn…

Suenter trais emnas na gieva nossa frestgera anc adina betg. (Be il paintg ha cumenzà a cular, pertge ch’igl era gist fitg chaud.) Perquai hai jau anc ina giada empruvà mes cletg ed hai telefonà ad in quart. El sa numnava Ludger Knorps ed ha empermess per mes smirvegl da gist vegnir la proxima damaun.

L’auter di, cura che jau era gist vi dal gentar cun mes uffants, hai scalinà. Signur Knorps steva dadora. Igl era in um enorm curtaschaivel. El ha deponì sias trais chaschas da guaffens, sia valisch da guaffens e las quatter tastgas da guaffens en cuschina, è sesì giu davos maisa tar nus ed ha laschà gustar il spinat. Lura è el sa mess a la lavur.

Jau n’hai betg savì avant ch’igl ha en ina suletta frestgera uschè blers fildaroms, cabels, segiranzas e resistenzas. Jau hai bunamain survegnì sturnizi da quels blers fildaroms ch’el tirava qua or da nossa frestgera, perquai hai jau ditg: «Ma clamai damai, cura che Vus essas a fin!», e sun ì en mia stanza da lavur.

Cunter saira, cura che mia dunna è vegnida a chasa da la lavur, era signur Knorps finalmain a la fin ed ha preschentà losch la frestgera. El ha chatschà la spina en la bischla da contact e la frestgera ha puspè cumenzà a schuschurar.

Mia dunna ha gist avert la porta ed ha tschiffà en la glatschera.

«Au!», ha ella sbragì ed ha svelt tratg enavos ses maun.

«Gia uschè fraid?», hai jau dumandà surstà.

«Na, uschè chaud!», ha ella clamà.

Jau hai precautamain tschiffà en la frestgera. Ella derasava in’immensa chalira.

«In mument!», ha signur Knorps ditg ferventamain, ha stumplà mai in zichel da la vart, è stà en schanuglias davant nossa platta electrica che steva sper la frestgera en cuschina ed ha avert la porta dal furnel. «Hai jau immediat pensà!», ha el ditg triumfond ed ha mussà sin la fina rasada da glatsch ch’era sa furmada en il furnel.

Precautamain hai jau stendì ora mes maun: il furnel era uschè fraid che jau n’al pudeva strusch tutgar.

«In pitschen scumbigl! I para che jau hai scumbiglià dus fildaroms», è signur Knorps s’exculpà. «Per oz stoss jau deplorablamain chalar. Saira sontga! Damaun vegn jau dentant immediat a metter en urden quella chaussa.»

Nus avain tratg la spina da la frestgera or da la bischla da contact, per che la frestgera na vegnia betg memia chauda ed avain mess il paintg e la liongia en il furnel.

L’autra damaun è signur Knorps gist arrivà suenter l’ensolver ed è immediat sa mess a la lavur. Cura ch’el aveva finì la saira, frestgentava la frestgera puspè ed il furnel stgaudava.

Deplorablamain n’era jau anc adina betg dal tut cuntent. Igl è numnadamain sa mussà ch’i resunava musica or dal furnel, uschespert ch’ins metteva en funcziun el. Noss radio da cuschina dentant na fascheva betg sun pli. Da princip m’è quai tuttina schebain la musica vegn or d’in radio, or d’ina frestgera ubain or d’in furnel. Il principal è ch’ella è dad aut.

Jau na pudeva dentant betg metter en in auter emettur tar noss furnel, uschè fitg che jau fascheva era ir enturn tut ils nufs. E quai disturbava mai. Uschia hai jau anc laschà vegnir ina giada signur Knorps l’auter di.

Jau stoss pelvaira attestar ch’el deva propi fadia. El è arrivà tar l’emprima alva ed ha lavurà bunamain senza pausa. La saira ha el lura preschentà a nus il radio: el gieva puspè, e nus survegnivan schizunt trais emetturs, ils quals nagin na tadlava pli baud.

In pitschen sbagl era dentant tuttina puspè succedì ad el. El aveva damai puspè stuì sbagliar in fildarom. En mintga cas sa stizzava uss la glisch cura che jau prendeva giu il corn dal telefon. E cura ch’insatgi smatgava noss scalin ordadora, cumenzava dadens nossa maschina da lavar giu a marschar.

Signur Knorps è s’exculpà ed ha empermess da rugalar quella chaussa gist il proxim di. La consequenza l’autra saira era che noss mixer fascheva uss musica, che la maschina da lavar giu frestgentava e che l’aua vegniva or da l’ura, uschespert ch’insatgi smatgava sin il buttun da l’ascensur.

E signur Knorps ha puspè stuì returnar il proxim di. Entant eran nus propi ans disads vi da signur Knorps. El vegn gea er mintga di e repara insatge. Nus essan gia veritabels amis e passentain adina pli e pli savens nossas sairas ensemen e dain chartas ubain Tgi che va plaun va saun.

Ina tipica saira tar nus a chasa guarda per il mument ora uschia: suenter la tschaina, cura che nus avain mess la vaschella tschuffa en il furnel per nettegiar, scalini trais giadas en la maschina da lavar giu. Quai è signur Knorps. (El ha la disa d’adina scalinar trais giadas). Nus prendain ina biera fraida or da l’ascensur, e lura dain nus chartas enfin ch’il mixer dat las dudesch. Punct las dudesch chalain nus. La finala sto signur Knorps levar baud l’auter di. Signur Knorps dat adia, entra en la frestgera e va engiu.

Nus mettain lura anc la lantschetta gronda da l’ura sin las set, per che la glisch en il corridor sa stizzia, e stain per il solit anc en cumpagnia, per tadlar la musica dal tschitschapulvra. Noss’abitaziun è uss forsa in zichel extraordinaria. Nus dentant chattain ella fitg fitg patgifica.

Christine Nöstlinger, Jutta Bauer

La tragedia dals segns d’interpuncziun

Il segn da dumonda ed il segn d’exclamaziun eran s’inamurads ed eran fitg ventiraivels. Il punct ed il comma, il stritg d’uniun ed il semicolon dentant eran fitg schoccads da quai. «Quai na po mai ir bain», han els ditg al segn da dumonda ed al segn d’exclamaziun. «In dretg si sco ina chandaila e l’auter stort dublamain, quai na va betg bain!»

Uschè ditg han els fatg crair quai il segn da dumonda ed il segn d’exclamaziun che quels han prendì a cor quai ed han pensà: «Sch’igl è uschia, lura ma stoss jau adattar! Per mia grond’amur sun jau capabel per tut!»

Tut dascus è il segn d’exclamaziun ì tar il cumpositur ed ha sa laschà storscher sco in segn da dumonda. Ed il segn da dumonda è medemamain ì tut dascus tar il cumpositur ed ha sa laschà stender ad in segn d’exclamaziun. Entras il storscher è natiralmain daventà dal segn d’exclamaziun in fitg pitschen segn da dumonda, ed entras il stender è il segn da dumonda natiralmain daventà in fitg grond segn d’exclamaziun. E cura ch’els han lura puspè vis in l’auter – sturschids sin pitschen e stendids sin grond – han els cumenzà a bragir. «Jau na poss betg amar insatgi ch’è bler pli grond che jau!», ha singluttà il pitschen segn da dumonda. «Ed jau na poss betg amar insatgi ch’è bler pli pitschen che jau!», ha singluttà il grond segn d’exclamaziun. Lura èn els sa separads. Ed il punct, la comma, il stritg d’uniun ed il semicolon han dà dal chau ed han ditg: «Nus avain gea savì quai da la bell’entschatta!»

Ror Wolf

Conversaziun telefonica en in’emissiun da sport a la televisiun

A: l’emprim reporter da televisiun (al monitur)

B: segund reporter da televisiun (a Cipra)

A: Alura. Lain ina giada empruvar da stgaffir ina colliaziun cun Nikosia. A prenda giu il corn. Hallo!

B: Gea.

A: Ah, qua essas Vus damai. Co è il gieu stà?

B: Jau n’hai betg chapì la dumonda.

A: Mia dumonda era, co ch’il gieu saja stà?

B: Il gieu?

A: Geabain.

B: Tge gieu?

A: Ma bain, jau suppon, il gieu dal qual Vus an vulais rapportar, il gieu internaziunal a Nikosia.

B: Tge?

A: Il gieu internaziunal.

B: Il gieu internaziunal?

A: Gea. Savais Vus, co che quel è ì ora?

B: Jau na sai betg giuditgar quai, perquai che jau n’hai betg vis il gieu.

A: Tge, Vus n’avais betg vis il gieu?

B: Tge?

A: Vus schais che Vus n’haias betg vis il gieu?

B: Tge?

A: La colliaziun è mala. La colliaziun n’è propi betg buna oz.

A ha uss in cedel enta maun e sa drizza, il corn anc a l’ureglia, als aspectaturs. A na surri betg.

Nus avain qua in resultat, suenter bler vi e nà. In resultat ch’è senz’auter pussaivel. A sa storscha, il corn anc a l’ureglia, sur il cedel. Sco ch’i para na sa el betg leger il cedel. A sa drizza puspè als aspectaturs.

Ma nus lain tadlar, schebain nus na retschavain tuttina betg anc ina meglra colliaziun! Hallo!

B: Gea.

A: Bun, qua essas Vus gea.

B: Gea, jau sun qua.

A: Jau m’allegrel che nus ans chapin finalmain.

B: Tge?

A: Jau m’allegrel che nus ans chapin uss.

B: Tge manegiais Vus? Jau na chapesch betg Vus.

A: Vus na chapis betg mai?

B: Bain, jau chapesch Vus bain.

A: Ah, quai è bun. Pudais Vus dir a nus insatge dal gieu, forsa il resultat?

B: I sgara ferm en il receptur, i smuschigna in mument, A tegna il corn in zichel davent da l’ureglia, uss tegn el puspè il corn vi da l’ureglia.

A: Hallo! Jau n’auda betg Vus. Sa drizzà als aspectaturs: Quai era damai da spetgar. En il telefon: Hallo! Tge?

B: Wimmer en il champ central.

A: Tgi?

B: Wimmer!

A: Wimmer?

B: Gea.

A: Geabain. Damai Wimmer en il champ central. E co è il resultat?

B: Jau n’hai betg chapi Vossa dumonda.

A: Jau hai dumandà Vus, co ch’il gieu è ì a fin. Noss aspectaturs qua èn spanegiads sin il resultat.

B: Avais Vus ina dumonda?

A: Gea, jau hai dumandà Vus suenter il resultat!

B: Hallo?

A: Il resultat, chapis Vus mai? Il resultat? Co ch’igl è ì ora?

B: Quai è mi’impressiun, sco ditg, uschè lunsch sco che jau hai vis, uschè lunsch ch’i sa tracta da quel gieu, dal qual Vus faschais allusiun.

A: Da tgi tschantschais Vus? Per plaschair, da tgi tschantschais Vus?

B: Gea. Uschè lunsch sco che jau poss giuditgar quai.

A: Na pudais Vus damai betg chapir mai?

B: Gea, ma jau na sai betg dir quai uschè exact, jau ma stoss fidar da quai che jau hai udì.

A: E savais Vus, co ch’igl è ì ora?

B: Tge?

A: Il gieu, co è il resultat?

B: Jau crai bain.

A: Hai dà uschiglio insatge spezial?

B: Jau na chapesch tuttenina betg Vus, la colliaziun n’è betg buna.

A: Metta si il corn. I ma displascha, chars aspectaturs, ma il resultat n’è betg d’eruir cun segirtad.

Jürg Schubiger

Il sulegl, la glina ed ils carstgauns

Avant in lung temp, quasi il pli lung da tut ils temps, devi mo il tschiel blau ed il sulegl e la glina che durmivan en quel sco en in letg cun baldachin.

Ina giada èn els sa dasdads ed han guardà enturn. Ma i na deva betg bler da guardar. Il sulegl ha sclerì cun sia gronda glisch la glina, la glina ha sclerì cun sia pitschna glisch il sulegl. Auter na devi betg ch’els avessan pudì sclerir. Els avevan lungurella.

«Tge lain far?», ha il sulegl dumandà.

«Durmir vinavant», ha la glina proponì.

Il sulegl ha gì ina meglra idea: «Nus faschain il mund!»

«Co?», ha la glina dumandà. «Nus n’avain gea nagins mauns.»

«Alura pia cun ils pes.»

«Quels n’avain nus er betg.»

«Alura uschiglio insaco», ha ditg il sulegl.

Il mund als è la finala gartegià. Uschiglio na fiss el betg qua. Els han fatg l’aua, las auras, las muntognas, las plantas, la verdura, la fritga ed ils differents animals, da quels cun duas, quatter, sis, otg pes ed uschia vinavant. Il sulegl ha fatg las flurs-sulegl, la glina ha fatg las flurs da la glina.

Els èn però vegnids stanchels ed il mund n’era anc ditg betg a fin. «Tge lain far?», ha la glina dumandà.

«Nus faschain ils carstgauns», di il sulegl, «cun dus mauns e dus pes. Els duain esser noss gidanters.»

Ed uschia èsi capità. Ils umans han cumenzà a construir punts e tunnels, viafiers ed autostradas. Igl era ina buna collavuraziun.

Ils umans han construì las chasas e las turs, il sulegl e la glina han creà ils animals da chasa ed ils crivels. Il sulegl e la glina han fatg las ervas ed il sablun, ils carstgauns il té dad ervas e las uras da sablun. Da quai è era resultà bler plunder malnizzaivel e bler rument.

Uschia è pia il mund vegnì creà. Ord spir lungurella e per ch’ina gronda ed ina pitschna glisch hajan insatge da sclerir.

E tge manegias ti, co ch’il mund è vegnì creà?

Ursula Wölfel

L’istorgia dal funcziunari da viafier che ri

In um veseva mal. El na metteva dentant mai si ses egliers. El na sa sentiva betg bel avunda cun egliers. Ina giada spetgava el sin il tren a la staziun.

«Ha il tren retard?», ha el dumandà in funcziunari da viafier. Quel ha surris curtaschaivlamain. El n’ha dentant betg respundì a l’um.

«Jau na poss betg vesair l’ura perquai che jau ves mal», ha l’um ditg. Puspè ha il funcziunari da viafier be ris e na scheva nagut.

«Quai n’è tuttina nagut da rir!», ha l’um ditg. Pia, per plaschair: tge uras èsi?»

Il funcziunari rieva vinavant.

«Avais Vus buglia da semulina en las ureglias?», ha l’um dumandà.

Il funcziunari da viafier surri.

«Na surri tuttina betg uschè tup!», ha l’um clamà. «Jau vegn a reclamar sur da vus!»

L’autra glieud guardava gia sin el.

«Sturn gia la damaun marvegl! N’as turpegias betg?», ha ina dunna ditg.

Ravgentà e l’um chaminà a la fin dal perrun.

Il funcziunari da viafier surrieva anc adina. El era numnadamain in maletg da placat.

Markus Ramseier

Ils auters

Gronda agitaziun: en il corridor da la scola è ina gronda fanestra ida en stgaglias. Tschintg scolaras e scolars da la classa 5c stattan davant la fanestra sfratgada e sa dumondan tgi ch’ha chaschunà il donn.

Lara: Quai na datti betg, tut questas stgaglias. He, avais vus fatg quai?

Björn: Franc betg.

Lisa: Tgi lura?

Björn: Ils auters!

Lara: Tgi?

Björn: Sco ditg, ils auters.

Lara: Tgenins auters?

Björn: Quels èn simplamain auter...

Lisa: ...quai na pos ti betg midar.

Tim: Cler; igl èn gea adina ils medems.

Lara: Nua èn els insumma?

Björn: Quai è bain tuttina!

Lisa: Co savais vus lura che quai èn stads ils auters?

Björn: Quai sa bain mintgin!

Lara: Daco?

Tim: Nus n’avain vis nagut.

Lara Ma daco...

Tim: Daco, daco... Perquai che quai n’ans interessa betg.

Lara: Co pomai po capitar uschè insatge?

Björn: ...ma sche dumonda ils auters.

Lara: Cura èsi capità?... Quai sto gea...

Tim: ...Ils auters han per franc vis.

Björn: Quels èn adina d’enturn. Han gea nagut auter da far.

Lara: Ma ...ils auters, has ti ditg, co...

Tim: ...betg quels auters, per l’amur da Dieu, ils auters auters!

Max Huwyler

La festa da las tartarugas

Las tartarugas èn grevas. Las tartarugas vegnan veglias. Ina giada han las tartarugas fatg ina festa. Ellas èn sa radunadas sin il prà ed han maglià pastg. Ina u l’autra ha era laschà gustar ina lindorna, sch’ina era gist d’enturn. Las tartarugas maglian fitg plaun. Ellas han bler temp.

Entant ch’ellas maglian, sa tschenta in animal fitg lev sin la chomma sanestra davant d’ina tartaruga. El è uschè lev che la tartaruga na senta nagut. El ha grondas alas transparentas. L’animalet observa ditg co che la tartaruga maglia. Suenter in’urella remartga la tartaruga l’animal ester ed al dumonda tge ch’el veglia qua.

«Jau guard tge che vus faschais.»

«Nus magliain.»

«Magliar?»

«Nus magliain. Nus avain ina festa. Nus avain in magliar da festa. Tartar ha l’anniversari da tschient onns.»

«Tge è tschient onns?», dumonda l’animal ester.

«In onn ha 365 dis. E tschient onns èn 100 giadas dapli.»

«Tge è 365?»

La tartaruga è surpraisa che quest pitschen sgulader cun las alas d’argient na sa betg tge che 365 vul dir. Ma el declera gugent. Las tartarugas han bler temp. «365 è ina cifra.»

«Ina cifra?»

«Na sas ti betg dumbrar?», dumonda la tartaruga.

«Dumbrar? Bain, jau sai dumbrar.»

«In», di l’animal senza pais auzond e sbassond in’ala.

«In. – E vinavant!», pretenda la tartaruga.

«In. Nagut auter!», respunda l’animal che pareva plaunsieu in pau curius a la tartaruga.

«A mai tanscha in», di el anc.

«Tge curius animal che ti es che sa dumbrar mo sin in!»

«Jau sun in’efemera – ina mustga d’in di.»

Uss chapescha la tartaruga. «In’efemera, bain, bain», di ella e guarda sin la mustga.

«Jau na poss betg sgular», di ella, perquai ch’ella na saveva betg tge auter dir.

«Ed jau na poss betg magliar. – Jau stoss uss ir vinavant. Jau hai anc da far», di l’efemera a la tartaruga.

«Grazia, igl è stà interessant.»

«Anzi. Pos puspè turnar damaun.»

«Tge è damaun?», dumonda l’efemera.

Qua ha la tartaruga badà ch’ella aveva fatg in sbagl.

«In di è lung. El dura in’entira vita», di l’efemera a la tartaruga.

Ed ella sgulatscha davent.

«Co che quella discurra perdert!», ha la tartaruga pensà, ha taglià giu in stumbel cun sia missella gizza ed è sa ruschnada plaunsieu enavant tar il proxim fegl. «Pon ins esser uschè giuven e gia uschè vegl?», ha ella pensà cun magliar.

L’efemera è trais onns a la lunga ina larva. Ella viva en l’aua e sa nutrescha da glitta. In bel di sa deliberescha ella da la paletscha da la larva, sfauda sias alas d’argient, ils mastgels fructifitgeschan las femellas, las femellas mettan ovs. Alura han ellas vivì. E cura ch’igl ha dà dals ovs larvas e da las larvas puspè efemeras, èn las tartarugas vegnidas in zichel pli veglias.

Lukas Hartmann

Joachim sa dissegna davent

Joachim ha pitgà cun maun avert sin il pult. «Ah tge, uss hai jau targlinà avunda.» El ha dà in sguard sin l’emprim quint en il cudesch da quints ed ha vulì cumenzar a scriver. Il rispli dentant na sa muventava betg. I pareva sco sch’il piz gist gizzà fiss buglì vi dal palpiri. «He», ha Joachim ditg grittentà, «tge èsi puspè?»

«Ti na vul tuttina betg far quints», ha il rispli ditg. «Quai schirenta mai. Chapeschas?»

«Bain!», ha Joachim sbragì, e bunamain avess el bittà il rispli malobedaivel encunter la paraid.

«Sajas sincer», ha il rispli ditg. «Quai tentim da dumbers t’è tuttina antipatic. Ve, lascha quai, giavischa insatge inutil da mai!»

«Na», ha Joachim ditg, ha dentant sentì, co ch’il rispli en ses maun ha cumenzà a trair l’entir bratsch.

«Tge fas ti qua?», ha el dumandà tementà.

«Nus giain davent ensemen», ha il rispli ditg. El ha tratg, enserrà da la detta da Joachim, in lung ed undegià stritg a travers sur omaduas paginas, sur il carnet ora, sur l’entir pult vi.

«Returnain nus puspè?», ha Joachim dumandà.

«Cler. Prenda dentant cun il gizzarisplis.»

Joachim ha mess il gizzarisplis en il satg da las chautschas. Il rispli ha tratg in segund stritg ch’era fitg datiers da l’emprim. El ha tratg quel per lung dal pe da la maisa giu tar il palantschieu e sur il palantschieu vi enfin tar l’isch e Joachim, che na vuleva betg laschar liber el, sa ruschnava suenter sin tuts quatter.

«Tge dissegnas ti però?», ha el dumandà.

«In flum», ha il rispli ditg. «Na vesas ti betg quai?»

Joachim aveva gia sentì dapi intginas secundas l’umiditad vi da ses mauns. Cura ch’el ha guardà engiu ha el vis ch’in paltaun sa rasava ora enturn el. Il paltaun cuvriva la chombra; l’aua s’auzava e s’auzava adina pli ad aut ed ha cumenzà a strair vi dad el.

«Ta tegna ferm vi da mai», ha il rispli ditg. «Prest vegnin nus a nudar.» L’aua aveva cuntanschì il pèz da Joachim; gia bagnava ella ses culiez.

«Jau sai pir nudar duas lunghezzas en il bogn», vuleva Joachim dir; dentant strusch ch’el aveva avert la bucca, è l’aua vegnida viaden.

«Na zappigna betg uschia», ha il rispli ditg.

«Pitga ensemen fitg las chommas. In dus, in dus!» Joachim ha obedì, e malgrà sia vestgadira tschitschada plain aua sa tegneva el tuttenina bler pli lev sur l’aua.

«Bun uschia», ha il rispli ludà.

«Tge flum èsi?», ha Joachim dumandà, ed uss saveva el bunamain tegnair senza fadia il chau sur l’aua.

«Ti pos eleger», ha il rispli ditg.

«L’Amazonas», ha Joachim ditg. «Be quel è uschè lad e s’extenda uschè ruassaivel. Tar l’Amazonas dentant tutga era guaud selvadi dad omaduas varts, papagagls tutgan latiers, alligaturs en la lozza. Pertge manca tut?»

«Perquai che jau n’hai betg dissegnà quai.»

«Lura dissegna damai.»

«Sin tge damai? Nus n’avain nagin palpiri ed insumma nagut sitg.»

«Vi da quai avessas ti pudì pensar avant, ti tgutg.»

«Sajas cuntent», ha il rispli ditg, «che jau na dissegna betg piragnas.»

«Tge èn piragnas?»

«Peschs da rapina che mangiassan tai!»

In’urella èn els nudads senza dir pled…

Sco en in siemi

Ier saira, jau aveva gia durmì ina bun’urella, hai jau udì – sco en in siemi – co ch’ils tschintg dets da mes maun discurrivan in cun l’auter.

Il polesch sa fa da grond: «Jau sun il gross e ferm da nus. Perquai han tuts da far per cumond a mai. Senza mai n’essas vus buns da far nagut. Jau stoss gidar mintgin da vus, sulets na valais vus betg ina pipa tubac.» Tge per ina sbrega!

Suenter in mument manegia il det mussader: «Ti es bain il pli gross, quai bain, ma jau sun il pli scort. A la fin dals quints muss jau la via als carstgauns. E cura ch’i va per gustar ina buna tratga, lura sun jau era da la partida. Che ti sappias, mes num d’onur è ‹litga groma›, i dian er ‹il det da litgar›. Ed en scola, là mussa jau al scolast cura che Tina sa insatge. E pli tard cura ch’ella è lura scolasta, lura mussa ella a tes scolars ils bustabs vi da la tavla. Schizunt da leger fatsch jau buns servetschs. Jau sun l’emprim, il perdert è adina l’emprim!»

«Tge blagunz che quai è!», hai jau pensà. Jau stun be quiet ed hai mirveglias tge che tschels dets dian anc.

E gia discurra il det d’amez: «Papperlapap, jau sun il pli grond da tuts, qua pudais vus far da grond sco che vus vulais. Il grond cumonda!»

Il polesch ed il det mussader fan protest. Quai na plascheva natiralmain betg ad els.

Entant sa lascha era il det da l’anè udir: «Ma guardai tuttina in zichel pli bain sin vus! E lura guardai sin mai! Jau sun bain il pli bel da tuts! Perquai dastg jau era purtar l’anè. Jau sun voss retg!»

Tuts quatter blagunzs guardan plain cumpassiun sin il det pitschen. Els fan quint ch’era el haja da dir insatge. Quel però na fa betg mucs. Tuttenina dumonda il polesch: «Ueila ti nanin, na lessas ti betg era dir insatge?»

Il det pitschen suspira e scutina: «Jau sun uschè pitschen e flaivel, sulet na sun jau betg bun da far insatge! E be sulets na cuntanschais er vus betg bler. Mo sche nus tegnain ensemen essan nus ferms. Pir lura essan nus in maun. E sch’il maun sanester vegn era anc en agid, lura savain nus far dal tut!»

Sin quai taschan tschels quatter e sa turpegian. Jau per mai hai pensà ch’il det pitschen haja propi raschun, ma sun vieut sin l’autra vart ed hai durmì vinavant.

Irina Korschunow

L’Unugunu

Jau vi scriver si insatge, il rapport da l’Unugunu, co ch’igl è vegnì adaquella, tge ch’el ha fatg cun nus e co che nus ans essan liberads dad el.

L’Unugunu è vegnì tar nus ina dumengia. Nus bavevan café, mes bab, mia mamma, mes tat ed jau. Igl ha dà turta cun flocs e nus guardavan in western e gist cura ch’il lader vuleva fugir dascus hai scalinà.

«Guarda tgi che quai è, Eddi», ha la mamma ditg ed jau hai fatg sco sche jau n’avess betg udì, perquai ch’il western era plain tensiun.

«Ti duais guardar tgi che quai è», ha la mamma anc ditg ina giada. Jau sun currì tras il suler ed hai avert l’isch.

Qua hai jau vis l’Unugunu.

Natiralmain na saveva jau anc betg che quai saja in Unugunu. Jau hai be survegnì tema. Jau aveva pensà a dunna Berg da dasperas ed uss steva qua uschia in object che guardava ora sco in ballun blau, n’era betg pli grond, cun chau, bratscha e chommas. Mo sche jau avess immediat dà ina chalzerada! Fa dentant ina giada quai cura ch’in ballun cun chommas stat tuttenina davant tai!

Quest object è undegià sper mai ora ed en stiva, ed jau sun stà led che mes bab seseva là. A mes bab numnadamain na dastga nagin vegnir tup. Noss pedel na gughegiava pli baud gnanca da tugnar sin el sche jau giugava ballape en la curt, e quel tugna uschiglio sin tuts. Jau era segir: mes bab ha curaschi, quel vegn a mussar a quest ballun!

Mes bab dentant n’ha fatg insumma nagut. El fixava be quest object. Era mia mamma guardava pitgiv sin quel, e mes tat. Tuts taschevan, be noss papagagl australian chantinava. E lura èsi capità: Quest object ha cumenzà a sa scuflar si. El vegniva pli e pli grond, pli grond che mes bab, uschè grond sco la stgaffa a sanestra vi da la paraid, in tarment ballun cun chau e bratscha e chommas. En il chau aveva el ina bucca e dus egls. Els eran pitschens e glischants sco buttuns da vaider, e cun quels egls guardava el dad in a l’auter, sin mai, sin mia mamma, sin mes tat, sin mes bab.

«Jau sun in Unugunu», ha el schuschurà.

«Per l’amur da Dieu!», ha mia mamma sbragì ed è siglida si, e mes bab fascheva ina tschera sco sch’el avess survegnì trais craps sin il chau. Uschia n’ha el anc mai guardà ora, gnanc cura che noss auto è vegnì engulà. «Tge vulais Vus?», ha el clamà. «Tge vulais Vus da nus?» El scheva Vus a quest Unugunu, quai m’ha gist fatg surstar.

L’Unugunu ha auzà in bratsch, in gross e scuflà sc’ina liongia. «Stizzar la televisiun! Seser! Serrar la bucca!», ha el scrollà dad aut, e da la tema sun jau gist currì tar la televisiun. Tge vusch che quel aveva! Noss pedel tschantscha sco sch’el avess ina gula da sturs. Ma envers quest Unugunu era quai gist vatta. Jau ma dovr be regurdar da la vusch da l’Unugunu e lura survegn jau anc adina tema. Sche quest biestg be svaniss, hai jau pensà, sche bab be bittass ora quel. Jau guardava guersch sin bab. El seseva en sia sutga, aveva ils mauns sin la schanuglia e sia fatscha era alva.

Persuenter è mia mamma vegnida en furma. Mia mamma sa numnadamain vegnir pulit en furma. Per il pli è ella patgifica, be vilentar ella memia fitg na dastg’ins betg, lura vegn ella furibunda.

«Tge vegn er endament a Vus?», ha ella sgrignì sin l’Unugunu. «Guardai da svanir. Quai è noss’abitaziun. La polizia…»

Plinavant n’è ella betg vegnida perquai che mes bab ha tegnì la bucca ad ella. «Es ti narra?», ha el sgrignì e mussà sin l’Unugunu. Qua hai er jau vis: or da la bucca vegnivan pitschens nivels mellens, sumegliant als rintgs che mes bab fa mintgatant cura ch’el fima. A medem temp hai cumenzà a spizzar stgiffus.

Mia mamma ha sbragì. «Per plaschair betg», ha ella lamentà. «Chalai. Pensai tuttina a l’uffant. Nus faschain gea tut quai che Vus vulais.»

«Fitg bun», ha l’Unugunu scrollà. «Fitg raschunaivel. Il vegl duai star si.»

Cun il vegl ha el manegià mes tat. El seseva en sia sutga e na chapiva betg pled. El ha numnadamain in impediment d’udida.

Mes bab ha stratg el or da la sutga. «Ve nà sin canapé», ha el clamà ad el en l’ureglia. «Il signur Unugunu vul seser qua.»

«Unu-gunu?», ha mes tat balbegià. «U-nu-gu-nu?» Ed el guardava medemamain ora sco sch’el avess survegnì trais craps sin il chau.

L’Unugunu ha sa laschà crudar en la sutga. Là seseva el, grond e scuflà, e scrollava: «Café, turta, paun cun schambun – dai, dai!»

La mamma è currida en cuschina. Ella è turnada cun café frestg ed in mantun turta cun flocs. Pauns cun schambun ha ella era fatg, cun uschè bler schambun sco quai che jau hai adina giavischà. L’Unugunu ha cumenzà a sa mangiar plain. El ha traguttì l’entira turta ed jau sun bunamain schluppà da la gritta. «Pertge na das betg ina chalzerada en il tgil a quest biestg?», hai jau sbragì sin mes bab. «Psst», ha mia mamma fatg tut tementada. L’Unugunu è sa pusà enavos ed ha scrollà: «Declerai quai ad el.»

«Igl è in Unugunu», ha mes bab ditg.

Quai saveva jau entant era. Jau na chapiva dentant betg pertge ch’ins na pudeva betg dar ina chalzerada ad in Unugunu.

«In Unugunu è malsegir», ha mes bab ditg. «Sche ti fissas creschì savessas ti quai. Tge ch’in Unugunu cumonda ston ins far.»

«Pertge pomai?», hai jau dumandà.

Mes bab ha guardà sin l’Unugunu. El ha dà il chau e mes bab ha cuntinuà: «Perquai ch’el sa expirar gas da tissi. Ti has gea sez vis. In zichel dapli e nus tuts stuain murir. Mintga creschì sa ch’ins sto far per cumond ad in Unugunu.»

«E sch’ins mazza el?», hai jau dumandà e mia mamma ha gia puspè tschivlà «psst», «psst». L’Unugunu dentant è s’auzà. El steva là davant nus en si’entira grondezza ed ha sbragì: «In Unugunu na pon ins betg mazzar. In Unugunu è immortal.»

Mes bab ha dà il chau. «Quai è correct», ha el ditg.

Da là davent avevan nus l’Unugunu a dies. El cumandava a nus tge che nus avevan da far e nus faschevan tge ch’el vuleva. Oravant tut vuleva el mangiar e baiver. El mangiava da la damaun enfin la saira, paun cun liongia, brassà-portg, turta, spaghettis, liongias, schuppa, rulladas, ovs cun panzetta. Mia mamma era l’entir di en cuschina e perquai ch’ella n’aveva suenter in’emna betg pli daners da tegnairchasa è mes bab ì sin banca per tut quai che nus avevan spargnà. Sur 4000 francs! Be per che nus possian dar da mangiar a quest Unugunu! Quai cun ils daners n’era dentant anc betg il mender. Bler mender era quai che nus stuevan uschiglio anc far. Igl ha gist cumenzà l’emprima dumengia. Duas uras suenter che l’Unugunu è arrivà, hai scalinà. «Tadlar», ha l’Unugunu sbragì, «far attenziun!»

Ed el ha cumandà a mia mamma da dir a la visita sin isch: «Svanescha, ti portg!»

«Na!», ha mia mamma clamà. «Quai na sai jau betg far.»

«Chapì?», ha l’Unugunu sgrignì ed ha suflà in pitschen nivel mellen en l’aria. Qua è mia mamma ida. Jau l’hai accumpagnà ed hai vis co ch’ella ha avert l’isch. Dadora steva onda Hannelore.

«Bun di, Hilde», ha ella ditg e vuleva entrar. Mia mamma è sa plazzada sin il pass. «Svanescha, ti portg», ha ella ditg dad aut e chapaivel. Lura ha ella sbattì l’isch ed ha cumenzà a bragir. Onda Hannelore è sia sora. Nus avain adina plaschair sch’ella vegn, jau era, perquai ch’ella fa adina bleras sgnoccas durant dar quartet. Uss essan nus segir libers dad ella per adina. Jau era uschè grit che jau avess il pli gugent prendì frizza e balester e sajettà en il venter da ballun da l’Unugunu. Quai n’era dentant betg pussibel, pervi dal gas da tissi. Uschia avain nus pensà. Perquai stueva mia mamma dir a mintgin che scalinava tar nus «Svanescha, ti portg!» Igl era sgarschaivel. Suenter trais dis aveva ella ditg «Svanescha, ti portg!» a duas da sias amias, a trais dunnas da la chasa, ad in commerziant ambulant, a quatter cumiss ed a trais uffants che vulevan far termagls cun mai. Suenter na guardava nagin pli sin nus. Il pedel spidava cura ch’el scuntrava mes bab e mes bab stueva laschar plaschair quai. Pertge che da l’Unugunu na dastgavan nus betg raquintar ad insatgi. L’emprim glindesdi cura che mes bab è ì a lavurar ed jau a scola ha el sgrignì: «Sch’insatgi tradescha che jau sun qua, lura survegnan la dunna ed il vegl gas da tissi. Chapì?»

Qua savevan nus che nus stoppian taschair. En scola na saveva jau betg ma concentrar. Adina puspè hai jau studegià schebain jau duai star davent da chasa. Ma lura dumandass la glieud pertge e probabel scalinass la polizia lura a chasa tar mes geniturs. E lura vegniss mia mamma a dir «Svanescha, ti portg!», e la polizia ad assaglir l’abitaziun e l’Unugunu a tissientar mia mamma e mes tat. Na, jau na pudeva betg scappar. Jau stueva ir a chasa da mezdi e seser en stiva. Scadin ch’era a chasa stueva seser là. L’Unugunu na lubiva betg che dus da nus sajan sulets e possian tschantschar in cun l’auter. Perquai na tschantschavan nus insumma betg pli in cun l’auter. Nus na guardavan er betg pli televisiun. E la saira stueva mes bab scriver brevs, a ses patrun, als parsuras da si’uniun ed anc a blers auters. En las brevs stueva el tgisar collegas ed amis ch’els sajan marschs, ch’els tschantschian nausch dal schef e da quellas chaussas. Da quai vegniva mes bab tut mellen en fatscha, ed en cas ch’insatgi da nus pledentava tuttina el, lura sgrigniva el gist. Jau ma zuppava il pli savens en il chantun sper la stgaffa. Là steva jau e ma fascheva fitg pitschen, e l’Unugunu na s’occupava betg da mai. Jau sperava ch’el haja gia emblidà mai. Quai è dentant stà in sbagl.

Ina giada da mezdi numnadamain ha el cumenzà a guardar pitgiv en mia direcziun cun ses egls da nuf. Suenter in’urella è el s’auzà ed è ì vers la fanestra. «Vegnir nà», ha el cumandà a mai. «Guardar ora. Tgi è giusut?»

«Kurti», hai jau ditg.

«Ir giu», ha l’Unugunu sgrignì. «Patangar Kurti.»

Jau hai pensà che jau n’audia betg endretg. Kurti na gieva gnanc anc a scola. El era pitschen e satigl e giugava conductur giu en la curt, cun uschia ina chapitscha blaua sin chau. Quel na pudeva jau tuttina betg patangar.

«Ir giu», ha l’Unugunu repetì. «Patangar Kurti. Uschiglio survegnan la dunna ed il vegl gas da tissi. Dai – dai.»

Mes tat aveva per fortuna in impediment d’udida. Mia mamma dentant aveva chapì l’Unugunu. Ella ha guardà sin mai ed jau hai savì tge ch’ella pensava. Speranza fa el quai, pensava ella. Gist mia mamma ch’ha adina predegià ch’ins stoppia proteger ils pitschens e flaivels. Ed uss vuleva ella che jau patangheschia Kurti, be pervi da quest smaladì Unugunu. Ed jau sun ì giu ed hai fatg quai.

Uschia èsi ì cun nus cun quest Unugunu e nagin na saveva anc quant ditg. Mia mamma cuschinava e bragiva, mes bab vegniva adina pli e pli mellen, dentant quai na nizzegiava insumma nagut. Tgi sa, tge che quest Unugunu avess anc fatg cun nus, sche mes tat na fiss betg stà, mes tat e sia sutga.

Mes tat era da lez temp gia sur otganta. Dapi in onn na funcziunava ses chau betg pli endretg. El emblidava bler e mintgatant na saveva el betg nua ch’el era. Pli baud dentant ha ses chau funcziunà fitg bain. Pli baud saveva mes tat declerar tut a mai, schizunt co ch’il mund è vegnì stgaffì. Cura che jau era pitschen ha el raquintà istorgias a mai e mintga di è el ì cun mai tar la staziun perquai che jau aveva uschè gugent trens. Pli tard ha el mussà a mai dad ir cun velo e cun scursalets, e glatsch ha el cumprà ina pluna per mai. A mes tat na duai nagin far insatge, er betg quest Unugunu. Jau ma grittentava uschè fitg ch’el aveva prendì davent ad el la sutga. Malgrà quai na guardava el sez betg ora vilà. Tut quiet seseva el sin canapé e n’ha betg sdiavlà ina giada. E quai durant trais emnas! En la quarta emna dentant, cura che l’Unugunu guardava ord fanestra, è el tuttenina stà si, ha prendì sia scadiola da café ed è sesì en sia sutga. Probabel aveva el emblidà l’Unugunu.

Mia mamma ha empruvà da puspè trair davent el ed el ha cumenzà a sdiavlar. «Quai è mia sutga», ha el sbragì. «Ma lascha en ruaus.»

«L’Unugunu sto bain seser qua», ha mia mamma tugnà.

«Unugunu? Tgi è quai?» ha mes tat dumandà e l’Unugunu è sa vulvì. Plaunsieu è el vegnì pli datiers. El è sa plazzà sper la sutga, ha prendì la scadiola ed ha dersch il café en fatscha al tat. «Davent cun quest vegl», ha el scrollà. «Serrar en. Nagut da mangiar.»

Mes tat ha cumenzà a bragir. Dapi che ses chau na funcziuna betg pli endretg, bragia el pli savens. Jau na pudeva betg tadlar cura che mes tat bragiva, ed jau sun vegnì fitg vilà. Sin il pult steva in tschendrer, in gross, grev tschendrer or da metal. Quel hai jau prendì e bittà sin l’Unugunu. Igl ha dà in schlop, peng, sco sch’in ballun schluppass. L’Unugunu è dà ensemen. Or da la rusna en ses venter vegnivan nivels mellens.

«Il gas!», ha mia mamma sbragì. Nus avain tschiffà mes tat, essan currids en cuschina ed avain avert la fanestra. Nus tremblavan tuts, jau era, e pensavan che nus stoppian uss murir.

Suenter in’urella sun jau ma schluità vers l’isch da la stiva ed hai cuchegià tras la fora-clav. L’Unugunu giascheva per terra sco in ballun schluppà ed en il chaset d’utschels chantinava il papagagl. El chantinava uschè dad aut sco adina ed exact uschè cuntent.

Qua avain nus remartgà che l’Unugunu ans ha manà per il nas. El n’era betg immortal ed ils nivels che sortivan dad el n’eran betg da tissi. Igl era be in baubuzi scuflà, auter nagut. Nus avain scuà la pel sin ina pala ed avain bittà en tualetta e la saira, cura che mes bab è vegnì, n’era nagut da l’Unugunu pli enturn.

Quai tut è gia capità avant plirs onns. Ma propi cuntents n’essan nus mai vegnids. Noss vischins ed amis n’emblidan betg che mia mamma ha ditg ad els «Svanescha, ti portg». Las brevs da tgisa n’emblidan els pir da dretg betg e mes geniturs na tradeschan a nagin che l’Unugunu ha sfurzà els tar tut quai. Els han tema ch’i pudess dar anc pli Unugunus.

«Probabel vegn puspè in tar nus, per far vendetga», ha ella ditg. «E forsa è il proxim davaira emplenì cun gas da tissi. Ins na po mai savair.»

Jau dentant na crai betg vi da quai. In Unugunu toffa, dentant da tissi n’è el betg. Ins sto be dar ad uras ina chalzerada ad el. E perquai hai jau scrit quest rapport. Insatgi sto gea far quai.

Indicaziuns bibliograficas

Div. autur(a)s. Istorgias curtas. Funtauna: www.lectura46rg.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).