Remartga da la redacziun: Quai è il rapport da viadi da noss correspundent extern en l’America Latina. Lucas Simeon da Lantsch, student da medischina a Turitg, ha cumenzà ses segiurn l’atun 2000 a Peru ed ha alura midà il favrer a Mexico. I en l’America Latina è el surtut per rimnar experientschas medicinalas praticas, enavos vegn el er cun bleras experientschas sper il champ da la medischina, cun l’enconuschientscha da bleras persunas interessantas e da cuntradas da bellezza e cun la tschertezza d’avair divertì cun sias istorgias durant mais ils lecturs e las lecturas da PUNTS.

Da padrinos ed independientes

Cura che jau hai cumenzà mes viadi tras l’America Latina aveva jau mias visiuns tge che pudess tut capitar en quel temp: vegnir malsaun, avair in accident, vegnir spoglià... Ma che jau vegniss padrin d’in uffant peruan n’avess jau mai m’imaginà. Ma nunspetgà e spert capità.

Batten+

Mes geniturs ospitants èn bab e mamma da trais figlias. La giuvna è 10 onns veglia, ma betg anc battegiada. Ils geniturs vulevan laschar la decisiun als uffants. Uss è Brenda sa decidida per la religiun cristiana ed ils 26 da november è stà l’emprima communiun. Natiralmain na datti nagina communiun senza batten, uschia che lez è vegni fixà sin ils 25 da november. Jau sun stà fitg surstà cura che mamma Vela m’ha dumandà da vegnir padrin, ed jau hai duvrà in zichel temp da ponderar, surtut perquai ch’ins na sgola gea betg mintga mument a Peru per visitar sia figliola. Ma jau hai tuttina ditg gea.

A Peru na vegn ins però betg simplamain uschia padrin. Ins sto visitar seminaris da preparaziun: in per la communiun ed in per il batten – senza seminari nagin batten! Uschia èn tut ils papas, mammas, madrinas e padrinos sa scuntrads ina dumengia en damaun en l’aula da la chasa da la plaiv. Igl èn suandadas sis uras discussiuns, chanzuns, discussiuns, discussiuns, chanzuns, discussiuns, discussiuns... I n’è betg mo vegni discutà davart dumondas religiusas, mabain er davart chaussas profanas. La discussiun la pli animada è vegnida manada davart la dumonda tgi che dastgia fotografar la ceremonia sco paparazzo uffizial e surtut per tge pretsch ch’ils maletgs dastgian vegnir vendids.

Jau aveva pensà che Brenda saja cun ses 10 onns per lunsch or la pli veglia tar il batten, ma jau hai sbaglià malamain. Per regla vegnan ils uffants battegiads qua bler pli tard che tar nus. Igl aveva intgins uffants da sia vegliadetgna, inclusiv ina matta, la quala avess – tenor vestgì e cumparsa – tgunsch pudì vegnir manada a l’altar da nozzas. La media da vegliadetgna era però tar 4–5 onns.

Il catolicissem è la confessiun da varga 80 % da la populaziun en il Peru (Foto: Milton Marquez / CC BY 3.0)

Tut il ritus – che n’è betg fitg different dal noss – è vegni documentà sin video. Vus vesais damai: betg mo Montesinos, mabain tut ils Peruans han in’amur tut speziala da francar il preschent sin bindel visual. A propos Montesinos: I vegn sminà che ses raps na sajan betg mo vegnids duvrads per affars obscurs sco la vendita d’armas e da drogas. Na, ina part da la facultad duess er esser vegnida da bun a la politica da scolaziun, el duai numnadamain avair finanzià il studi da la figlia da Fujimori en ils Stadis Unids. Sche quai n’è betg in bun padrin...

Mintgadi en l’ospital

Uss èsi però uras d’as raquintar dapli da la medischina. Mes emprim mais sin la chirurgia mujeres è vegnì encurunà da mi’emprima appendectomia prophylactica (amputaziun dal begl tschorv) – in dessert tut spezial. Suenter hai jau midà en la pediatria. Sco vus vesais vegnan mes pazients adina pli pitschens e quel trend ha cuntinuà. Cun pais da sut 2 kilos pens jau ch’il fund da la val saja cuntanschì.

Ma enavos tar ils gronds pitschens. Las trais emnas en la pediatria generala èn stadas fitg interessantas. Il motiv principal per l’ospitalisaziun era – co pudessi esser auter – memia pauc nutriment. En la parada da hits suondan alura la diarrea ed infecziuns da la via respiratorica.

Sper pazients cun hepatitis, tuberculosa e distrofia dals musculs sa chattan er uffants cun defurmaziuns en ils letgs da l’ospital. Quels uffants han per il solit ina trista sort, cunquai ch’els vegnan savens sbittads da lur geniturs. Els vegnan alura battegiads qua en l’ospital sin il num Honorio u Honoria suenter il famus psichiater Honorio Delgado ch’ha dà ses num a l’ospital. Il mender destin ha quel Honorio gì ch’è vegnì chattà sco uffant saun e frestg en in satg da plastic sin via. E sche jau discur da via, manegel jau il vial nua ch’ils autos passan. Damai è vegnì giavischà ch’il proxim vehichel mondia sur el ora... El è però vegni salvà e purtà en l’ospital. Là ha el suffrì da diversas infecziuns e producì in chau d’aua ch’è pli tard puspè sa normalisà, ma ch’ha tuttina laschà enavos in deficit neuralgic.

Arequipa e l’Unesco

Ma uss puspè tar temas locals. La davos’emna è stà in grond di per la citad d’Arequipa. Sia citad veglia è vegnida auzada en l’olimp dals monuments culturals mundials da l’Unesco. Finalmain han els cuntanschì il medem status sco Lima e Cusco. Il plaschair è stà grond, surtut er tar il president da la citad ch’ha demussà quai cun in bogn en il bigl sin la Plaza de Armas.

Arequipa: Plaza de Armas en il center istoric (Foto: Christian Monzón / CC BY 3.0)

Ad Arequipa datti in passaport spezial. Uss sun er jau indigen en la Republica independiente de Arequipa suenter che jau hai emplenì uschia in passaport. Però èsi in passaport in zichel spezial che vul savair dapli ch’ils normals. Uschia vegn per exempel er dumandà la grondezza dals chalzers, quels ch’èn maridads ston dar en il dumber da las camaratas ch’els han gì avant che maridar ed uschia van las dumondas adina dapli en ils detagls... Sco ch’i para, han els tegnì mai per degn dad esser vischin da questa citad.

Damai: Con muchos saludos del Arequipeno

Lucas

Fin a la proxima.

Filet de trucha per noel

Curt avant Nadal ha jau stuì bandunar Peru per prolungar mes visum. Jau hai tschernì Bolivia ed hai cumbinà mes viadi cun ina visita a pader Markus Degen, in pader svizzer ch’abitescha gia dapi 30 onns ad Arapa e ch’è engaschà là sco prer, lavurer social, spiritual per ils praschuniers e procuratur da lavur. Arapa è ina pitschna vischnanca idillica cun circa 12’000 abitants (tja, las dimensiuns èn qua in zichel autras che tar nus). Ella giascha al Lai d’Arapa, manaivel dal Lai Titicaca. En cumparaziun cun Arequipa è la vita qua bler pli simpla. Las chasas èn fatgas or da quadrels d’arschiglia e na servan betg en emprima lingia per abitar, mabain sco suttetg per la notg e durant plievgia. La plipart dal di è la glieud ordadora, nua ch’ella cultivescha ils ers u pertgira ils animals, saja quai nursas, portgs, vatgas u asens. Uschia entaupan ins ils animals e lur pasturs dapertut – in bel guardar.

Cunquai che Markus n’era betg anc là tar mia arrivada, hai jau cuntinuà mes viadi tras Bolivia, hai passentà ina notg a Copacabana e sun returnà sin visita.

Il Lai d’Arapa è situà en il nordvest dal Lai Titicaca (Foto: PD)

Filet gustus

Sco gia ditg ha Markus gidà da realisar divers projects socials. In da quels è stada la fundaziun d’ina pitschna firma che producescha vestgadira da launa d’alpaca. Il project actual è ina tratga da litgivas en il Lai d’Arapa. Per che la lavur restia en la regiun han ins fabritgà in pitschen stabiliment industrial per la preparaziun dals peschs. Sco emprim vegnan las litgivas pestgadas cun raits e manadas en la sala da preparaziun. Là vegn fatg la controlla da qualitad e la selecziun tenor il pais, la pigmentaziun e la consistenza da la charn. Alura vai vinavant en la stanza da spetga. Tar la midada da stanza ston ils lavurers bagnar lur stivals en in bogn da desinfecziun. Igiena è l’emprim cumandament. Perquai èn er ils chantuns da las salas arrundads per ch’ils parasits na possian betg fitgar pe.

Sch’ils peschs èn alura sa quietads, vegn taglià giu la testa, tratg giu la pel, prendì davent la cua, prendì or la resta e tut il dadens. Tar il proxim pass vegnan ils peschs tagliads sin la grondezza da la conserva ed emplunads viaden. La bischla vegn stgaudada sin 150 grads per eliminar stafilococcas, clebsiellas, escherichia coli ed autra magliadira. Natiralmain na dastga er il med da conservar betg mancar. I dat duas pussaivladads: ieli per la conservaziun andanta ed aua da sal per la varianta light. Sut vapur ardenta vegnan las litgivas taxadas sco bunas e per che las conservas sajan propi sterilas vegnan ellas stgaudadas anc ina giada sin 150 grads. I manca alura anc code ed etichetta e finì è il filet trucha. Actualmain vegn il product gist lantschà sin fiera. La firma ha bunas schanzas d’avair success, pertge ch’ils filets èn d’ina buntad extraordinaria.

Anghel cun cuntè

Vus as dumandais segir co che Nadal vegn festivà qua. Sco emprim datti natiralmain il temp d’advent. Sch’i na vegn betg gist mess si stallas (en l’ospital ha mintga partiziun sia stalla) u decorà pigns da plastic, alura vegn organisà il gieu da l’‹anghel›, sco ch’igl è er vegnì fatg tranter ils internos da la pediatria. Mintgin survegn in cedel cun si il num d’in auter. En il decurs dal temp d’advent regalan ins pliras pitschnas chaussas senza mussar l’identitad. Da Nadal vegn surdà il regal principal e scuvrì l’incognito. Mes regal da Nadal è stà – co pudessi esser auter – in cuntè da satg original da la Svizra. I n’eran però betg passadas duas minutas che la donataria era gia sa tagliada la detta.

Il davos di da lavur avant Nadal hai anc dà ina surpraisa. Nus essan vegnids envidads dals residents (quai èn il medis sin l’emprim stgalim suenter l’examen) tar vin e pisco sour. Quai è in vinars dad ivas che vegn mintgatant servì da festas. Da cussegliar!

Il vinars Pisco è la bavronda alcoholica la pli derasada en il Peru (Foto: Manuel González Olaechea y Franco / CC BY-SA 3.0)

La saira da Nadal n’è alura betg stada uschè contemplativa sco tar nus. Ils 24 da december è surtut il di da las grondas fatschentas. La citad era plain glieud e tuts eran gia high da l’odur d’entschains che vegniva derasada en tut ils chantuns. Il showdown ha però gì lieu da mesanotg, ma betg forsa cun ina messa nocturna, mabain cun in fieu artifizial a la gronda. In gringo sco jau pudess crair che la midada da l’onn vegnia gia festivada qua in’emna pli baud. Damai nagut cun quietezza ed armonia. La festa da Silvester è alura anc in zichel pli canerusa e plain fim.

Fier veder per l’armada

E qua anc ina pitschn’istorgia dal mintgadi politic. Fujimori n’ha betg fatg tut sbaglià en sia durada d’uffizi, sco quai ch’ins pudess ussa crair. In da ses success politics è per exempel stà la pasch cun il stadi vischin Ecuador.

Avant che la pasch ha pudì vegnir concludida, fascheva il stadi tut per avair in’armada che funcziunia. Uschia han ins er decidì da cumprar 30 aviuns militars russ dal tip MIG-29. Che tals utschels n’èn betg bunmartgads savain nus il pli tard suenter la cumpra da noss FA-18. Il stadi peruan ha pajà 300 milliuns per sias MIG’s. A la Russia e però mo vegnì pajà 200 milliuns. Il rest è vegnì partì tranter ils generals, Montesinos ed autras figuras dubiusas. Quai è gia in scandal per sai, ma il mender è ch’ins ha cumprà pli u main fier veder. Las MIG’s èn tuttas en in stadi uschè miserabel ch’ellas n’èn enfin oz anc sguladas nagin meter. Sche nus essan gia tar il tema, nascha la dumonda tge che Montesinos traffitgeschia en il mument. Quel è en mintga cas gia daditg mitschà via Galapagos e Costa Rica a Venezuela. Ses viadis na pon ins betg pli persequitar uschè tgunsch, cunquai ch’el ha laschà far in’operaziun da bellezza...

Mes fastizs pudais vus dentant persequitar vinavant. Il praticum a la pediatria ed a l’Hospital General Honorio Delgado è a fin e cunquai er l’emprima etappa da mes trip sidamerican. Co ch’i va vinavant, udis vus in’autra giada...

El condor pasa

Sco infurmaziun e per che vus n’hajas betg confusiun cun ils nums: Donat, mes frar, e ses ami Martin èn arrivads ils 12 da schaner a Cusco. Sandra, scolasta da Falera, è per il mument er a Cusco, nua ch’ella lavura en in comedor per uffants. Nus avain entupà ella per casualitad. Jau l’enconusch dentant dal chor rumantsch da la Scola chantunala a Cuira, nua che nus chantavan ensemen. Cunquai ch’era jau ma sun rendì ils 9 da schaner a Cusco eran nus tuttenina quatter Grischuns en quella famusa citad – pronts da passentar in pèr emnas da vacanzas e da far viadis tras Peru.

Sandra lavura en il comedor Urpi Wasi (chasa da columbas). I sa tracta d’ina canorta per poppins ed uffants enfin tschintg onns or da relaziuns povras. Quest’instituziun na survegn nagins raps dal maun public. L’uniun da musica Lantsch, nua che jau e mes frar essan commembers, ha perquai decidì da sustegnair l’Urpi Wasi cun la collecta dal concert da Nadal. Ensemen cun collectas privatas ha Donat pudì surdar ina pulita summa a Barbara Casanova (oriunda da Sursaissa), la manadra da la canorta.

Vista panoramica da la citad da Cusco (Foto: Colegota / CC BY-SA 2.5)

A Cusco pon ins vesair surtut insatge: munts da crappa. Da quels hai dapertut en massa. Atgnamain pudessan ins er vesair quels tar nus en ina chava da glera. Ma bun, ils munts da crappa da Cusco èn cun lur pais e lur construcziun perfetga insatge unic. I dat diversas speculaziuns co ch’ils Incas èn vegnids da far quella prestaziun. La teoria uffiziala è quella ch’ins ha taglià ils craps da grop, glimà els cun pels da lama preparadas ed als transportà cun sugas e bovs al dretg lieu. En Svizra datti però in signur von Däniken che pretenda che tut quels mirs sajan vegnids fabritgads d’umens pitschens dal Mars. Suenter lungas retschertgas avain nus però scuvert ch’ils Incas n’han mai fabritgà da quels stabiliments. Quai è tut mo in tric per manar ils turists per il nas. En vardad consistan ils mirs numnadamain betg or da crap, mabain or da cubus da stiropor ch’èn vegnids fabritgads per incumbensa dal ministerio de turismo. Tuttina avain nus decidì dad ir a guardar las ruinas.

Suenter che nus avain examinà ils monuments a chaval e cun velo, avain nus decidì da suandar ils pass dals Incas. Destinaziun: Machu Picchu. Per part manava quella via sur stgalas taissas da stgalims d’autezza varianta. Prest betg da crair co ch’ils Incas ch’eran da statura pitschna han pudì surmuntar quella via, pertge che gia in per gringos da gronda statura avevan difficultads. Er nus avain pia mo fatg pitschens pass enavant. Ma per la paja en in ritmus constant (nus essan halt Grischuns). Cun la feglia da coca en bucca essan nus prest sgulads sin il pass. Il quart di da noss viadi hai gì num star si a las 4.00 per esser avant ils turists da massa a Machu Picchu. Cura che nus essan arrivads eran però gia avunda observaturs sin la plazza, uschia che noss manader ha pudì introducir diversas persunas en ils misteris da quest lieu. La saira n’avain nus betg tralaschà da festivar la conquista. Qua è vegnì ballà senza excepziun, bavì e givlà...

Las ruinas da Machu Picchu, ina citad bajegiada dals Incas en il 15avel tschientaner (Foto: PD)

Turnads a Cusco e viandads vinavant a Puno, han intgins da nus pudì giudair premieras culinaricas. Nus avain gì cuy (portg da mar) ed alpaca (ina sort lama). Igl è stà excellent. Ma il cuy dovra in zichel temp, cunquai che l’ossa è fina (il pesch lascha salidar).

A Puno ans chattavan nus a la riva dal pli grond lai dal mund: il Titicaca. Nus avain decidì d’examinar il lai. Cun in cutter essan nus ids a la scuverta da sias inslas. L’emprim avain nus visità las inslas dals Uros. Quai èn inslas da strom che nodan. Atgnamain na datti betg pli questas inslas; ma la descendenza dals Uros ha decidì da procurar per in pèr inslas stablas da vendita. Uschia na devi sin quellas inslas er betg bler dapli ch’in pèr kioscs.

Insla da strom dals Uros, Lai Titicaca (Foto: (WT-shared) Shoestring / CC BY-SA 1.0)

Suenter la visita tar ils Uros essan nus ids vinavant ad Amantanì, la segund gronda insla dal Titicaca. Nus avain survegnì alloschi tar la famiglia dal chapitani. E quai en ina chasa laterala ch’era plitost pensada per uffants che per gringos gronds. Nagin che n’avess betg gì ina collisiun cun il rom da l’isch. Mez traumatisads avain nus visità l’auter di il tempel sin il pli aut punct da l’insla. Là èsi fitg quiet, ins n’auda nagina canera d’autos – prest schon misterius.

Il proxim di essan nus vegnids introducids en la vita communala da l’insla Taquile che lascha vegnir endament in sistem socialistic-communistic. Sin la plazza fan ils umens chaltschiel e van per lur sold (paja dal ministerio turistico?). Sin via vers il port ans sentivan nus sco al Lago Maggiore. Per la davosa giada è noss’egliada viandada sur il misterius Lai da Titicaca cun sias midadas da colurs sin ina surfatscha da pli che 8’500 kilometers quadrat.

Turnads ad Arequipa avain nus fatg intginas turas en ed ordvart la citad. In dals puncts culminants è plinavant stà la festa d’anniversari da Martha, mia mamma ospitanta. Tar questa chaschun è Sandra vegnida introducida en l’art dal pass da sautar wrino. E quai dal bab d’Alejandro (l’um da Martha) ch’ha gia 80 onns.

Tge datti pli bel che da finir la party cun in viadi crappus en in bus pitschen? Arrivads a Chavay, la citad principala dal Colca-Canyon, avain nus recreà noss corps smardegliads en ils bogns termals da la Calera. Mirador è in punct da panorama, dal qual ins po vesair ils condors da las Andas. Quai èn ils pli gronds utschels da preda dal mund cun ina largezza d’alas da 3,20 meters. Da Nazca davent avain nus sursgulà las figuras e las lingias en il desert. I dat er qua puspè diversas speculaziuns davart lur derivanza. Quella da signur von Däniken enconuschain nus gia. En l’oasa Huacachina pon ins sa deditgar al snowboarding. Per nus sco amaturs dal sport d’enviern in stuair. La qualitad da l’aissa sut ils pes na pon ins schon betg congualar cun noss boards da high-tech. Ma tuttina èsi legher da surfar en shorts e t-shirt sur las dunas ora. Almain sch’i n’è betg gist mezdi – alura èsi definitivamain memia chaud.

Lima, la chapitala da Peru (Foto: David Baggins / CC BY-SA 2.0)

Nus avain alura fatg il viadi dad Ica sur Pisco a Lima, la metropola peruana. Là ans essan nus vegnids avant sco en in auter mund: sgrattatschiels, centers da cumpra, Pizza Hut e Hard Rock Café... La chapitala da Peru è natiralmain in lieu ideal per demonstrar. En nossa preschientscha eri gist ils scolasts che cumbattevan per lur dretgs. Nus avain intimà Sandra da sa solidarisar cun ses collegas peruans. Ma gnanc per il batterdegl d’ina foto essan nus stads buns da la persvader. Igl è schon da nar en tge luxus ch’ils palasts e la chasa da congress resplendan, sch’ins pensa che 50 % da la populaziun viva en miseria!

Da Lima èsi i vinavant sur Trujillo a Cajamarca, ina citad situada sin 2’700 m s. m., nua ch’i po puspè verdegiar e plover. Da Cajamarca anora avain nus fatg duas pitschnas expediziuns d’in di. Durant quellas èn surtut las infurmaziuns dal manader indigen stadas interessantas. El ans ha er raquintà da la medischina tradiziunala peruana che vegn pratitgada da schamans. Er el è vegnì medegià dus giadas d’in schaman cura ch’el pativa sut enfermedad del susto. Surtut uffants vegnan tschiffads da questa malsogna, sch’els sa spaventan or d’in motiv ni l’auter e dattan enturn. Plirs mais suenter, cura che la plaja è daditg guarida, poi esser che l’uffant vegn malsaun, ha da tusser e mal il magun. Alura gida nagin’antibiotica, pertge che la vaira raschun per la malsogna è ch’il grip d’antruras ha engulà l’olma a l’uffant. Il schaman sto uss chattar il grip e dar a quel in pèr unfrendas per survegnir enavos l’olma.

Sch’ins è gia a Cajamarca, alura ston ins visitar il famus Cumbe Mayo. Quai è in chanal or dal temp dals Incas che maina parallel tar ina muntogna che furma il sparta-auas tranter Atlantic e Pacific. Suenter ina tura da duas uras avain nus la finala prendì cumià da noss manader ed essan suandads la via dals Incas enavos a Cajamarca. Sco ch’i para na fan betg blers turists quai e tut ils indigens ans beneventavan cun hola gringos. Nus ans vegnivan avant sco en il zoo – questa giada però da l’autra vart da la saiv.

Bueno. Quai è stà il davos rapport da Peru. Ma las aventuras sidamericanas van vinavant. Fin la proxima.

La reyna del carnaval

Noss viadi è ì vinavant vers Ecuador. Arrivads essan nus en ina vischnanchetta idillica entamez prads e guauds che sa numna Vilcabamba. Il clima local sto propi esser super, pertge che la glieud cuntanscha qua senz’auter ina vegliadetgna da tschient onns.

La vischnanca da Vilcabamba, situada en il sid da l’Ecuador (Foto: PD)

Per giudair la cuntrada ans essan nus decidids da far in trek a chaval tras il parc naziunal situà en la vischinanza. Sin via essan nus vegnids scurlattads bravamain, surtut cura ch’ils cleppers entschavevan a galoppar. La saira avain nus anc gì l’onur da manar noss chavals senza sella sur in flum sin la pastgira. Per betg survegnir pes bletschs ans ha noss manader cusseglià da seser sin ils chavals. Sur il flum sesevan nus anc fitg segirs sin il dies blut, ma a la riva gievi rapid siador. Sandra ha pudì sa tegnair cun fadia, a mai n’è quai betg pli reussì, uschia che jau sun glischnà elegantamain en l’aua.

Il segund di avain nus fatg ina tura a pe tras il guaud tropic fin tar ina laguna. Traversar ils flums pudevan nus grazia a piogns en furma da pigns pinads. Per Martin era quai in zichel lungurus, uschia ch’el è sa decidì da glischnar ora entamez il piogn. Nus tuts l’avain gia vesì en l’aua, ma il davos mument è el vegnì da sa tegnair vi d’in romin. Igl è propi stà in’aventura da viandar sin sendas stretgas tras il guaud spess, surtut sch’ins passa anc cascadas. Il davos di essan nus alura turnads engiu a chaval. Cun mintga pass ans sentivan nus pli segirs en la sella, uschia ch’igl era a la fin propi in daletg da chavaltgar. Nus essan alura anc restads in di a Vilcabamba, nua che Sandra ha pudì s’occupar da sias piztgadas da mustgins.

Da Loja a Cuenca essan nus puspè charrads cun il bus. Da la cuntrada imposanta n’avain nus betg vesì bler, cunquai ch’i daratgava d’in cuntin. A Cuenca avain nus pudì tiers ina chombra cun televisiun (50 chanals) ed uschia avain nus pudì finir nossa abstinenza televisiva da plirs mais.

A propos stimulaziun visuala: qua anc in’agiunta a noss rapport da Cajamarca: Durant noss segiurn eri gist l’entschatta dal tschaiver. E tge fiss in tschaiver senza ina regina – la reyna del carnaval. Quella stueva natiralmain l’emprim vegnir tschernida. Cumenzament uffizial da l’occurrenza era a las 19.00. Nus eran natiralmain gia arrivads ina mes’ura avant, per avair ils megliers lieus da seser. Ma quai è stà definitivamain baud avunda, pertge che da quellas uras eran anc tuts fatschentads cun lavurs da preparaziun. L’occurrenza ha gì lieu en ina halla da gimnastica. Tranter auter pendevan er dus chanasters da ballabasket vi dal palantschieu sura. In da quels era situà gist sur la tribuna ed ha stuì vegnir demontà. Entant ch’ins l’avess demontà tar nus cun tutta precauziun e schlià las struvas, gievi qua bler pli simpel: in giuven, segirà malamain, è muntà sin la puntanada dal chanaster armà cun ina resgia da metal e l’ha eliminà senza far lungas. Nus ans essan dumandads sche quest gag tutgia gia tar il preprogram. En mintga cas ans essan nus divertids grondiusamain. Betg dumandai mai cura ch’il chanaster vegnia – e sche insumma – puspè montà.

Fin l’occurrenza principala avain nus anc stuì spetgar duas uras e trais quarts, quai ch’è alura definitivamain stà memia bler. Entant era la halla fullanada cun policists (dapli che tar la demonstraziun a Lima), clubs da fans da las candidatas, giurors, damas d’onur da la gervosa indigena e musicas da gugga ch’han procurà per in zichel ambient da carnaval. L’atmosfera m’ha alura regurdà dapli ad in matsch da hockey che ad in’elecziun da miss. A l’entschatta è vegnida tschernida la reyna de los ninos (regina dals uffants), quai ch’era anc charin. Suenter èn sa preschentadas las candidatas por la reyna, l’emprim en costums da bogn (cun in tagl sgarschaivel) e suenter en costums da fantasia che mussavan per il pli sulegl, glina e stailas. L’occurrenza è propi stada bella, quai è almain stà l’avis da Martin e da mai.

En la citad da Cajamarca (Foto: Calebperu / CC BY 3.0)

Cun in ultim viadi en bus va noss temp cuminaivel a fin. Sandra sgola a Cusco per cuntinuar sia lavur en l’Urpi Wasi, er Martin viagescha en la citad dals Incas per meglierar sias enconuschientschas da la lingua spagnola ed jau sgol vers Mexico per cumenzar mia segunda plazza da praticum. A revair!

Vita mexicana

Uss sun jau damai puspè sulet sin viadi. Las vacanzas èn a fin – deplorablamain, pertge ch’igl èn stadas sis emnas da bellezza. Entant sun jau arrivà a Comitàn, ina pitschna citad en il departament Chiapas. Avant 5–7 onns udivan ins bler da Chiapas en las novitads. Da lez temp eran ils zapatists activs, in’armada da guerrila che rebellava cunter la regenza mexicana. Igl era in cumbat per dapli dretgs ed acceptanza dals Indios. Dapi che Vecente Fox è daventà president ed ha mussà gronda veglia da negoziar, èn ils zapatists daventads in zichel pli quiets. Els han suandà l’invit dal president ed han decidì da marschar vers Mexico City, ensemen cun lur cumandant Marcos. Deplorablamain han ils zapatists cumenzà lur marcha sin la medema via sco jau. Il bus ha perquai stuì far ina sviada ch’ha prolungà il temp da viadi da 16 a 20 uras. Jau sun stà led cura che jau hai pudì descender dal bus a Comitàn, surtut perquai che la ventilaziun aveva gia resignà in’ura suenter la partenza.

Impressiun da la regiun da Chiapas (Foto: Adriannus / CC BY-SA 3.0)

En l’ospital da Comitàn na saveva nagin insatge da mi’existenza, ed anc main che jau aveva tramess in’annunzia per ina plazza da praticum. Ma quai na saja nagin problem, ha manegià il responsabel per la scolaziun, el possia en mintga cas far amogna la plazza da praticum en la partiziun ginecologica. Uschia sun jau damai ì ils 28 da favrer a las 7.00 en l’ospital per cumenzar mes project Comitàn. La pli gronda muntada entaifer la partiziun da dunnas ha qua senz’auter l’agid da parturir. Mes batten sco spendrer ha però gì lieu pli baud che quai che jau quintava. A las 16.30, suenter la visita da la sala da parturir, durant che jau mangiava mes emprim gentar en l’ospital, sun jau vegnì clamà andetgamain enavos en sala. Sche jau veglia, possia jau giugar il spendrader. Senza reflectar da rudent ha jau ditg da gea. In quart d’ura pli tard ma chattava jau davant ina mamma ch’era vi dal parturir, spetgond da beneventar il novnaschì. Cun mia experientscha sco spendrer (ch’era inexistenta) e betg realisond tge che capitia propi qua, sun jau daventà vaira confus e stà led cura che dus ulteriurs mauns èn vegnids en agid. Igl ha dà in mattatsch, 3’500 grams, 51 cm, saun e plain forza.

Insumma è l’entschatta qua a Comitàn stada bler pli simpla che ad Arequipa. La raschun principala è la lingua. Entant che jau chapiva durant mias emprimas visitas ad Arequipa mo ‹staziun›, è quai uss tut auter. Er la structura dal service medicinal mexican è sumegliant a quel peruan, uschia che jau sun en il fratemp gia pli u main cumpatibel e n’hai betg pli basegn d’ina lunga perioda d’assimilaziun. En l’ospital passent jau mes temp en la sala da parturir u sin la staziun dals dormitoris, nua ch’igl ha num da batter la guerra da palpiri. Jau carteva adina che la Svizra haja la pole-position quai che pertutga la lavur da biro, ma jau constatesch che quai n’è betg auter a Mexico – forsa schizunt anc pli stravagant. Il dischavantatg mexican è la mancanza da computers. I dat mo maschinas da scriver u il culli. Uschia scriv’ins x giadas la medema diagnosa, saja quai per la hoja frontal administrativa, hoja frontal medica, hoja de ospitalisaziun, hoja dal medico, hoja del embarazo, hoja del recien nacido...

Tematica tagl cesarian: Be uschia, sin giavisch, na pon las mammas betg laschar far quel. I vala sulettamain l’indicaziun clinica. Tuttina han 50 % da las naschientschas lieu en furma dal tagl cesarian. Il motiv è la mancanza da temp e dal potenzial tecnic da diagnostitgar pli precis en cas ristgads. Per ina naschientscha via tagl cesarian ston las mammas però er pajar dapli che per ina naschientscha normala. Il tagl na vegn er betg fatg en la lingia da bikini sco tar nus, mabain en la lingia centrala da l’umbli, quai ch’è – abstrahà da l’aspect estetic – tecnicamain ed anatomicamain bler pli simpel e va bler pli spert. Ils medis èn qua fitg rutinads. Dal tagl enfin tar la naschientscha da l’uffant cuzzi darar pli che 2–3 minutas. L’entira operaziun è terminada en circa 25 minutas. Dentant na vegn betg operà mender che tar nus. In factur che lascha sminuir il temp d’operaziun è segir la rutina, in auter è l’aspect finanzial. La paja d’in medi, inclusiv ils capomedis, na tanscha betg per nutrir ina famiglia. Uschia lavuran ils medis per ulteriuras instituziuns, saja quai per ospitals privats, ospitals per segirads u per in’atgna pratica.

Quai che pertutga il confort dals medis èsi uschia ch’er ils survegliaders da notg na han betg a disposiziun in letg per durmir cura ch’igl è quiet. Tge far damai, sch’i na marscha nagut, igl è las duas da la notg ed ins è stanchel e vul durmir? Fitg simpel. I dat gea ils letgs dals pazients. Darar èn tut ils letgs occupads, uschia che nus durmin magari en ils letgs libers dals pazients. Igl è in legher maletg: en in letg la pazienta cun ses uffant novnaschì ed en il letg dasperas il medi che dorma.

Ma uss in auter tema: Tge fa in Mexican sch’el vul gudagnar si’amia? Ir a kino? U envidar ad ina tschaina? Na, en quel reguard èn ils purtaders da sombreros bler pli romantics ch’ils gringos. Levarla una serenata è la clav tar il success. Sch’in um vul mussar si’affinitad, alura engascha el ina gruppa da mariachi per circa 70 dollars. Ina gruppa da mariachi consista per il pli da duas trumbettas, ina viola, in cuntrabass ed in chantadur. Els portan bels vestgids tradiziunals en tut las colurs. Questa gruppa sa schluita la saira tard avant la chasa da la spusa e cumenza a chantar ina schnulza suenter l’autra. Per il pli èsi 10 chanzuns che duessan muventar il cor da l’adurada. L’emprim mument è adina il pli excitant, pertge che savens stat la dunna anc tar ils geniturs e la gronda dumonda è alura adina, schebain la fatscha amada cumpara insumma sin fanestra – ubain ses bab che trametta tuts al diavel.

Ina gruppa da mariachi en plaina acziun (Foto: PD)

Quai tuna in zichel a la moda veglia, quai ch’i n’è però insumma betg. La serenata n’è betg in usit ch’è vi dal murir ora, pertge ch’er ils marus giuvens dovran quella furma da communicaziun d’amur. Il stil da musica è sentimental e romantic. Ils texts s’occupan da l’amur, da dolur dal cor e da la brama. Quai che fa surstar mai è il fatg che la generaziun giuvna è fan da la musica ranchera. Uschia enconuscha mintga uffant il chantadur ranchero Pedro Infante, ina da las grondas persunalitads mexicanas. El ha gì ses temp da fluriziun ils onns 1950/60, cura ch’el ha giugà en divers films en alv e nair. El è mort circa cun 35 onns. Tar nus na datti franc betg blers giuvens ch’èn fan da Vico Torriani.

Insatge che jau giaud qua a Mexico èn las spaisas. La cuschina mexicana è simplamain excellenta. Tortillas, tacos, quesadillas, flautas, gringas, sinchronisadas, frijol, guacamole, chile...

Perfin en la cantina da l’ospital han ins l’impressiun dad esser en in restaurant da gourmet. La basa per mintga tschavera è la tortilla, ina fletta da pasta da pulenta u da farina. La tortilla originala – ch’è er meglra – è la tortilla da pulenta. Perquai che quella è però pli greva da far e pli chara, dominescha la tortilla da farina il martgà. La spezialitad la pli derasada èn ils tacos. I sa tracta da tortillas emplenidas cun charn u cun verdura. Sch’ins frittescha ils tacos survegnan ins tacos dorados, mia spaisa preferida. Sch’ins fauda ina gronda tortilla mo ina giada e l’emplenescha cun chaschiel e verdura u cun chaschiel e charn, survegnan ins quesadillas. Sinchronisadas è in sandwich da tortilla emplenì sulettamain cun chaschiel. Uschia datti anc x autras variantas da faudar, emplenir e surtut da giudair las tortillas.

Il taco è ina tortilla emplenida cun charn u verdura (Foto: Paul Goyette from Chicago, Illinois / CC BY-SA 2.0)

In’impurtanta ingredienza da la cuschina mexicana è il chili – questas pitschnas bagiaunas ch’i dat en tut las variaziuns da colur e da recentadad. Per regla vegn servì tar mintga menu ina sosa da chili, uschia che mintgin po regular sez la recentadad da quai ch’el mangia. Mes trend va decididamain vers pli recent. Jau hai però er stuì ma disar vidlonder. Uschè lunsch sco ils Mexicans na sun jau però anc ditg betg arrivà. Quels derschan ora la sosa picanta sur tut las spaisas. E sche perfin oranschas, mangos ed autra fritga vegn violada cun chili, alura poss jau mo pli scurlattar il chau.

Bun, quai e pia stà mes emprim rapport davart il pajais ed ils avdants da Mexico. Dapli datti l’autra giada.

Adios amigos

Ina fin d’emna sun jau vegnì envidà dal schefmedi da la ginecologia ad in gir tras la tschungla. A l’entschatta dal viadi hai jau gì déjà-vus da preparaziuns da picnic en films US-americans. Massadas da charn e d’autras mangiativas èn vegnidas chargiadas en il Jeep Chevrolet ed en il Chrisler. Las dunnas n’han betg manchentà da dar si in’ultima giada bellet per la tschungla. La frestgera per las bavrondas na dastgava natiralmain er betg mancar.

Vischinanza zapatista

Noss viadi ans ha manà da Comitàn vers sid en direcziun dal cunfin da Guatemala. Nus avain passà ils famus Lagos de Montebello, ina cuntrada ch’è surchargiada da pitschens lais, mintgin d’atgna colur e caracteristica. La tschungla da Chiapas è la zona nua ch’ils zapatists èn sa retratgs. La tactica da sa zuppar en la tschungla han els forsa dals Vietnamais, pertge ch’il pli tard dapi la Guerra dal Vietnam san ins che perfin forzas grondas sco l’USA n’èn betg bunas da far donn a l’adversari en la tschungla. Dapi la midada presidenziala da l’onn passà èn gia in pèr truppas vegnidas clamadas enavos, ma sin nossa via vers la tschungla avain nus tuttina anc stuì passar intgins posts militars e diversas controllas. Il conflict cun ils zapatists ha custà bler sang. Tuttina profitescha la populaziun dal sid dal Mexico uss d’ina rait da vias intacta. Las vias ch’èn vegnidas construidas en emprima lingia per l’armada faciliteschan uss er als indigens la colliaziun tar instituziuns da sanadad, tar la citad etc. Uschia ha mintga conflict er sias bunas varts.

Lago Tziscao, il pli grond lai en il Parque Nacional Lagunas de Montebello (Foto: PD)

In giast malempernaivel

Ma uss enavos tar il viadi. Suenter lunga tschertga avain nus chattà noss lieu final. Igl era ina pitschna vischnanchetta a l’ur d’in flum che furma il cunfin tar in reservat da natira. Nus essan ids directamain a nudar per ans sfradentar in zichel. Pli tard essan nus alura arrivads en bartga ad in lieu ch’era adattà da passentar la notg en tenda. Cunquai che la temperatura era la saira pulit auta, essan nus er da notg adina puspè ids en l’aua. Il gust da nudar by night è dentant passà fitg spert cura ch’ina serp da circa 60 cm è s’avischinada. Tuts han bandunà immediatamain il bletsch sfradentant per sa salvar dal giast betg envidà. La serp ch’ha en mintga cas tschiffà la pli gronda tema da tuts, è dalunga passada vers il guaud. Dapi quel mument devi bleras persunas ch’ins pudeva tementar levamain cun imitaziuns acusticas.

Mo cun machetta

Sco delicatessa d’ensolver indigena ans èn vegnidas purschidas l’autra damaun nuschs da cocos. Igl è propi ina buna chaussa, però senza machetta èn ins pauper vidlonder, perquai ch’igl è quasi betg pussaivel d’avrir las nuschs. L’avantatg da quest fritg è il milkshake sco aperitiv. Nus essan alura viandads vinavant tar in post da perscrutaziun en il reservat da natira nua che biologs da l’entir mund observan la tschungla. Tar in gir avain nus gì il cletg da pudair vesair schimgias betg domesticadas. Igl era in plaschair d’observar quests animals en libra natira. Na dumandai betg mai da tge sort schimgias ch’i sa tractava, en mintga cas avevan ellas ina lunga cua cun la quala ellas pudevan sa tegnair en la roma. Durant il return dal reservat avain nus er anc pudì observar in crocodil. Quai è damai propi stà ina fin d’emna legra e fascinanta.

Sco surpraisa in concert da mariachi

En il fratemp hai jau terminà mes praticum en l’ospital. Igl èn stads – surtut er pervi da la blera lavur da notg – dus mais intensivs e dirs. Dus mais en ils quals jau hai però er emprendì ina massa, surtut en la pratica. Sco highlight medicinal hai jau mez pudì far in tagl cesarian. Quai è simplamain stà genial. Ina surpraisa hai alura er anc dà durant la festa da cumià. Jau hai gea raquintà la davosa giada dals mariachis. Uss na vegnan quels betg mo engaschads per conquistas d’amur, mabain er per auters events. Cur che nus eran en la meglra atmosfera da festa ed avevan gia bavì intgins tequilas, steva tuttenina ina gruppa da mariachi en stanza ch’ils internos avevan engaschà per mai. Jau sun stà là cun bucca averta. Gnanc en siemi avess jau pensà d’obtegnair in regal d’adia en furma da questa tradiziun mexicana. Jau hai gì grond plaschair da questa surpraisa da mes collegas mexicans.

Sco finiziun da mes segiurn en l’America Latina vegn jau anc a far in viadi ensemen cun Sandra ch’ha entant finì si’incumbensa a Peru. Quai è damai stà mes davos rapport or da l’America Latina. Jau sper d’avair regalà a vus in pèr muments da lectura interessanta e forsa hai jau fatg gust da visitar ina giada ils pajais da Peru e Mexico.

Con muchos saludos

Lucas

Indicaziuns bibliograficas

Lucas Simeon. Diari da viadi en l’America Latina. Cumparì en: Punts nr. 80–85, schaner enfin zercladur 2001. Fotografias: Vichipedia. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).