I. Ils cumenzaments

La fin dal vegl sistem

Il stadi liber da las Trais Lias, ch’ha durà quasi traitschient onns, perda il 1797 la Vuclina e sa scumbiglia durant dus onns en cumbats da partida disgraziads. I smanatscha ses declin e sia repartiziun tranter las grondas pussanzas Austria e Frantscha (integraziun en la Republica cisalpina = Lumbardia, stadi satellit da la Frantscha). Il motiv da quest desaster è l’inabilitad dals manaders politics d’enconuscher ad uras ils segns dal temp: numnadamain d’accordar l’egualitad a la populaziun da la Vuclina e da recepir quest pajais sco quarta lia retica ed ultra da quai da refurmar il sistem guvernamental ed administrativ en ils pajais regents. Il federalissem era vegnì strapatschà: fin al 1799 n’aveva il Grischun praticamain nagina regenza, nagin tribunal statal, nagina armada da milissa; el era in sistem statal flaivel en il qual las 52 vischnancas giudizialas (mintgamai atgnas pitschnas republicas) represchentavan la vaira pussanza statala. Il sistem era restà lunsch enavos a las pretensiuns dal temp.

Durant la segunda guerra da coaliziun (la Frantscha cunter l’Austria, la Prussia e la Russia) il 1799/1800 daventa il Grischun champ da guerra e vegn alternantamain occupà u dals Franzos ni dals Austriacs. Tut segund prendevan questas pussanzas er influenza sin il sistem politic da las Tras Lias. Ussa era il Grischun dividì en duas partidas politicas che sa cumbattevan fermamain: Ils patriots u unitarists avevan en mira ina colliaziun cun la nova Svizra furmada da la Frantscha revoluziunara, entant ch’ils conservativs u federalists crajevan da pudair restabilir il vegl stadi autonom da las Trais Lias u schizunt da pudair viver cun in stadi da protecturat dependent da l’Austria.

La Helvetica

La decisiun en quest conflict dat la pussanza superiura da la Frantscha. Suenter sia occupaziun militara dal Grischun instituescha general Masséna la primavaira 1799 ina regenza provisorica. Quella gudogna la maioritad da las vischnancas – però senza votaziun formala – per la proposta d’ina colliaziun cun la Svizra. Ils 21 d’avrigl 1799 fa il Grischun la dumonda d’entrar en la Republica helvetica. Il Grischun s’oblighescha d’acceptar la constituziun helvetica e d’esser da qua davent sco chantun Rezia in district administrativ dal stadi unitar svizzer. Intervenziuns da l’Austria interrumpan transitoricamain quest process. Dentant conferma general Lecourbe il fanadur 1800 suenter ina nova occupaziun tras ils Franzos la soluziun da l’avrigl 1799. El instituescha ina regenza tenor il model franzos e declera l’adesiun dal Grischun a la Svizra sco legala. Suenter la segunda guerra da coaliziun il matg 1801 decretescha Napoleun – uss il pli pussant regent da l’Europa – in urden in pau modifitgà per la Svizra (constituziun da Malmaison). En quel figurescha il Grischun sco 16avel chantun da la Helvezia. La constituziun helvetica mida las cundiziuns existentas per quasi 180 grads: la suveranitad chantunala vegn dismessa en favur d’ina centralisaziun; la Svizra daventa ina democrazia represchentativa; i regia ina severa separaziun da las pussanzas (legislativa, executiva, giudicativa); ils dretgs da libertad persunala vegnan garantids (nagins privilegis da persunas, classas socialas u da lieus).

La mediaziun

Sco en blers auters lieus da la Svizra è er en il Grischun la resistenza cunter quest nov urden statal gronda. Schizunt ina constituziun adattada da Napoleun en direcziun federalistica vegn realisada be cun targlinar e be per part. En ina votaziun dal matg 1802 – l’emprima votaziun dal pievel en l’entira Svizra – refusescha la maioritad dals votants tant en Svizra sco er en il chantun Rezia la nova constituziun helvetica. Questa atmosfera negativa e la renitenza cuntinuanta cunter l’execuziun dals dretgs helvetics intimeschan Napoleun da s’offrir sco mediatur. El vuleva dar in urden statal federalistic a la Svizra ed envida perquai la dieta ed ils chantuns da trametter represchentants a Paris per sa cussegliar cun el tant davart ina nova constituziun federala sco er davart las constituziuns chantunalas. Ina delegaziun da ca. 60 deputads, numnada Consulta, arriva a Paris il december 1802 e tracta là fin il favrer 1803 in nov urden statal svizzer. A questa delegaziun appartegnan ils dus Grischuns Florian Planta (federalist) e Jakob Ulrich Sprecher (unitarist).

II. La constituziun da mediaziun dal 1803

In dictat da Napoleun

Bain pon ils deputads svizzers sa cussegliar e suttametter a Paris propostas, las decisiuns prenda dentant Bonaparte. Perquai ch’el aveva vis ch’il federalissem correspundeva il meglier als interess da la Frantscha, accepta el quel da princip per la Svizra, refusa dentant strictamain tuts privilegis aristocratics. En cas dal Grischun demussa el interess per la veglia constituziun (d’avant il 1798) en colliaziun cun in rinforz da la pussanza centrala. Diesch deputads svizzers furman ina giunta – tschintg federalists e tschintg unitarists, tranter quels Sprecher – che tractan vinavant l’entira constituziun. Ils 28 da schaner 1803 raduna Napoleun la giunta ed ils 19 da favrer l’entira Consulta en las Tuillerias e communitgescha als deputads sias decisiuns tant davart l’entira constituziun sco er: davart las constituziuns chantunalas. Gia pli baud aveva el declerà als deputads: «Vous ne devez pas prétendre à jouer un rôle entre les Puissances d’Europe». Uss regorda el els che la Svizra haja giugà ina giada ina rolla en l’Europa, cur che la Frantscha era dividida. Oz saja la Frantscha unida e gronda, la Svizra dentant in pover pajais alpin che duai sa cuntentar d’esser in pitschen stadi neutral cun sia legislaziun federalistica, ses usits e linguatgs. Il Grischun fracziunà fermamain en lias e vischnancas giudizialas basegnia ina furma guvernamentala stabila. Er sia anteriura pussanza en l’Europa saja irrevocablamain a fin, ma en unitad cun la Svizra chattia el segirtad, ruaus ed in bun urden.

Il cuntegn da la constituziun da mediaziun

Uschia è la Svizra puspè sa midada d’in stadi unitar en in stadi federativ cun ina flaivla pussanza centrala. Da las novaziuns anteriuras restan dentant: la dismessa da las . cundiziuns subditas e la garanzia dals singuls dretgs persunals (il dretg da burgais svizzer general, l’egualitad da dretg, la libertad da domicil, da circulaziun, da commerzi e mastergn). En il nov chantun Grischun vegn il signuradi da Maiavilla midà en ina vischnanca giudiziala. Er il signuradi da Haldenstein vegn dismess ed il vischinadi da Haldenstein integrà en la vischnanca dals Quatter Vitgs; la curt dal principadi vegn annectada a.la citad da Cuira e Tarasp a la dretgira da Sur Tasna. Il signuradi da Razén resta anc en ina furma limitada fin al 1815, ils quatter vischinadis da quel furman dentant – sco pli baud – ina atgna vischnanca giudiziala.

Sco autoritad legislativa suprema per administraziun e polizia vegn stabilì il Cussegl grond che consista dentant sco en il vegl stadi da las Trais Lias da 63 mess da las 52 vischnancas giudizialas. Interessanta è la novaziun che sias decisiuns cun vigur legala vegnan publitgadas en tuts trais linguatgs chantunals. Il rumantsch era da quel temp la lingua da la maioritad en il chantun!

L’autoritad executiva suprema, la regenza dal pajais, è il Cussegl pitschen. Quel ha l’incumbensa d’exequir tut «las actas relaschadas dal Cussegl grond chantunal». El sa cumpona mo da trais commembers, ils chaus da las trais lias, che funcziunan uss sco autoritad stabla, dentant be per in onn d’uffizi.

La giurisdicziun resta da princip tar las vischnancas giudizialas (tribunals penals e civils). Per cas civils datti da nov in tribunal d’appellaziun chantunal entant che quai è per ils cas penals be excepziunalmain il cas.

Fermamain midà vegn il referendum (dumonda al pievel) ch’aveva ina veglia tradiziun en il Grischun. Votaziuns dal pievel chantunalas n’eran betg previsas. La regenza s’adressava per dumondas concernent la constituziun, las leschas u ils concordats a las vischnancas giudizialas. Quellas suttamettevan la materia als cumins u mastralias per votaziun e communitgavan l’opiniun da la maioritad a Cuira. Il Cussegl pitschen ‹classifitgava› quests resultats. La politica da l’exteriur era uss chaussa da la Dieta federala; dumondas da guerra e pasch e d’allianzas cun l’exteriur na vegnivan betg pli suttamessas al pievel.

La nova constituziun creescha er las premissas per ina economia publica ordinada.

La messa en vigur

Las constituziuns da mediaziun da Confederaziun e chantuns eran vegnidas decretadas da Napoleun ils 19 da favrer a Paris. Ina cumissiun da la regenza, nominada per introducir la constituziun chantunala grischuna, trametta ils 30 da mars 1803 ina «publicaziun dal document da mediaziun dal 1. consul da la Republica francona» a las vischnancas. Quai vul dir, ella communitgescha il cuntegn da la constituziun a las vischnancas giudizialas per mauns dal pievel. Ina votaziun davart la constituziun, ch’era vegnida decidida definitivamain da Napoleun, na vegn betg en dumonda.

L’emprim Cussegl grond grischun sa raduna ils 20 d’avrigl 1803 en la veglia sala da sesida da la chasa communala da Cuira per ina tschentada constitutiva e per sa cussegliar davart la nova constituziun. Decisiuns n’aveva el da prender naginas. El pudeva be s’infurmar e prender enconuschientscha dal ‹product› finì. Alura elegia el las autoritads previsas en la constituziun.

Uss cumenzan er las relaziuns tranter il chantun e la Confederaziun a funcziunar sin ina nova basa. L’anteriura Confederaziun dals 13 lieus vegn engrondida ad ina Svizra da 19 chantuns cun il chantun Grischun ed ils tschintg ulteriurs chantuns sa furmads da nov surtut ord las anteriuras regiuns subditas Argovia, Turgovia, Son Gagl Tessin e Vad. Genevra, Neuchâtel e Vallais suondan pir il 1814.

Il Cussegl grond grischun elegia uss ils dus deputads per la Dieta federala, l’autoritad suprema da la Svizra. El dat ad els da cas en cas las instrucziuns. Cuntrari al statut dals parlamentaris federals dapi il 1848, ch’èn libers da votar sco ch’els vulan, avevan ils deputads da lez temp da votar strictamain tenor las indicaziuns da lur autoritads chantunalas. Il Cussegl grond procurava er per l’execuziun dals decrets da la Dieta federala.

III. Appreziaziun da la constituziun dal 1803 e dal temp da mediaziun

La constituziun da mediaziun ha. durà uschè ditg che ses creader (Napoleun) è stà a la pussanza en l’Europa ed en Frantscha, numnadamain fin a la fin dal 1813. Ils 29 da december 1813 decida ina assamblea federala a Turitg l’abrogaziun da la constituziun da mediaziun. I suonda in onn e mez intschert, durant il qual forzas reacziunaras emprovan da returnar a las relaziuns d’avant il 1798. Per fortuna vegn l’avegnir da la Svizra betg influenzà mo da spierts restaurativs, ma er da progressivs e per part timunà dal Congress da Vienna dal 1814/1815 che reglescha da nov l’urden statal en l’Europa. Ils 7 d’avust 1815 sa resulta il Contract federal dals XXII chantuns suverans che munta per la Svizra cumpareglià cun la constituziun da mediaziun in lev regress e che resta en vigur fin a la nova constituziun federala dal 1848.

Durant ils diesch onns da mediaziun sa chattava la Svizra en ina dependenza politica, militara ed economica da la Frantscha. Ils 27 da settember 1803 aveva ella stuì renunziar a sia neutralitad e ratifitgar ina ‹capitulaziun militara› ed allianza defensiva cun la Frantscha. Il 1810 sto ella sa participar a la bloccada continentala (bloccada economica) decretada da Napoleun cunter l’Engalterra. Ed il 18 12 vegn ella obligada cun in nov contract militar da metter a disposiziun 12 000 mercenaris a Napoleun per sia campagna militara cunter la Russia.

En vista a talas dependenzas èsi cler che la Svizra n’era betg in stadi suveran durant la Helvetica e durant il temp da mediaziun, mabain plitost in stadi satellit da la Frantscha (protecturat). Da l’autra vart porta la constituziun da mediaziun dal 1803 ina retscha da progress a la Svizra ed al Grischun: Ella garantescha intginas novaziuns fundamentalas da la Revoluziun franzosa e da la Helvetica sco ils dretgs da libertad persunala, il scumond da restabilir cundiziuns da subdit, ina vasta spartiziun da las pussanzas en il stadi. Il svilup intern dals chantuns progredescha plaschaivlamain.

Il Grischun cumenza a stabilir ina organisaziun chantunala da posta, ad organisar da nov la giustia, la polizia ed il militar, ad introducir refurmas sin ils secturs da la sanitad e dal poveresser sco er da la scola ed a promover il traffic da transit e l’economia dal pajais. En quest connex succeda er ina reorientaziun politica, economica e culturala en il Grischun: Entant ch’il stadi liber da las Trais Lias s’orientava fermamain vers sid ed ost, s’orientescha il nov chantun uss dapli vers vest e nord. Atgnamain era il Grischun gia vegnì integrà il 1799 en la cuminanza da stadis svizra, ma be sco district administrativ. La mediaziun dal 1803 dat ina posiziun suverana al chantun sco commember da la Confederaziun cun novas structuras politicas che funcziunavan. A la fin pon ins esser cumplainamain d’accord cun il parairi da Pieth (‹Bündnergeschichte›, 1945, p. 334): «En il Grischun ha Bonaparte ademplì sco instrument da la revoluziun ina missiun istorica necessaria e schlià ventiraivlamain in grev problem constituziunal». Da questa epoca transitorica sa resulta ord motivs actuals ina enconuschientscha impurtanta e nizzaivla per nossa generaziun: ch’i po esser desastrus sch’in stadi n’adattescha betg ad uras sias structuras ed instituziuns a las pretensiuns dal temp u sch’el emprova da sa distanziar superbiamain da ses vischins da l’exteriur e da s’isolar; alura vegnan auters a reger el in di.

Infurmaziuns supplementaras davart il temp da mediaziun en il Grischun

1. Quanta pussanza aveva Napoleun ch’el pudeva simplamain cumandar?

Ils success militars da generai Napoleun Bonaparte en las guerras, che la Frantscha revoluziunara fa cunter las grondas monarchias europeicas (Austria, Prussia, Russia, Engalterra), portan ad el er pussanza politica. La Frantscha era dapi il 1792 (ch’il davos retg era vegnì privà da sia pussanza ed executà) ina republica manada d’in directori . Questa regenza vegn derschida il 1799 e Napoleun proclamà Emprim consul . En questa funcziun e sco generai da l’armada gudogna el per la Frantscha la segunda victoria sur las grondas pussanzas europeicas (segunda guerra da coaliziun) che vegn conferma da cun la pasch da Lunéville il 1802.

Il territori da la Frantscha s’engrondescha a cust da la Prussia e da l’Austria e cuntanscha il cunfin dal Rain. En il vest da la Frantscha installescha Napoleun ina retscha da stadis neutrals, republicas dependentas da la Frantscha (protecturats): en l’Italia dal nord la Republica cisalpina, la Republica ligurica ed il Piemunt; al Rain en il nord la Belgia (inclus Luxemburg) e la Republica batavica (Ollanda). Tranteren sa chatta la Confederaziun svizra sco ulteriur stadi satellit. Il 1799 aveva la Frantscha occupà la Svizra cun truppas ed ella cumandava qua. Igl è il pli anc oz uschia che l’urden d’in stadi occupà vegn dictà per gronda part da la pussanza occupanta.

Napoleun il 1803 anc Emprim consul (1804 ha el sa laschà proclamar imperatur dals Franzos) ha pia sco European cun il pli grond success er pudì reglar quasi despoticamain il nov urden da la Svizra. El sez aveva vis be ina pitschna part da la Svizra, il Grischun insumma betg. Ma el s’aveva acquistà excellentas enconuschientschas geograficas ed istoricas da la Svizra e dal Grischun sco er da lur cundiziuns statalas e politicas e dal svilup da lur constituziuns. Uschia ha el vis ch’il stadi unitar da la Helvetica (1798–1803), sfurzà si al pievel svizzer, n’aveva prendì nagin resguard sin ses svilup e sia experientscha istorica, ed el decretescha in return al model federalistic cun mantegnair ils impurtants princips da la Revoluziun franzosa.

Napoleun dictescha ina constituziun a l’entira Svizra e dat als singuls chantuns ina constituziun mintgamai adattada a lur particularitads. El elegia er or da la Consulta svizra ils diesch commembers per la cumissiun dals diesch ch’è responsabla per l’execuziun da la constituziun federala e da las constituziuns chantunalas. A la cumissiun dals diesch appartegna er il commember grischun da la Consulta Jakob Ulrich Sprecher. Questa cumissiun nominescha per mintga chantun sis dals set commembers da las cumissiuns guvernamentalas ch’avevan da procurar per l’execuziun pratica da las constituziuns chantunalas; il settavel commember da questas cumissiuns nominava Napoleun mintgamai sez.

Las autoritads grischunas n’avevan betg dà a Sprecher e Planta, lur dus commembers da la Consulta, instrucziuns precisas per Paris, ma tuttina ina orientaziun generala, en quala direcziun ch’els giavischassan lur constituziun. Quests giavischs resguarda Napoleun er per ina buna part. Alura surdat el ses ‹dictat› als dus ambassadurs grischuns cun l’obligaziun da far da savair quel als represchentants dal pievel grischun. Quests represchentants eran ils 63 delegads da las vischnancas giudizialas, elegids dals cumins resp. da las tschentadas (numnads fin al 1798 ‹mess›, dal 1803 davent ‹deputads›).

Cun la constituziun da mediaziun aveva Napoleun prendì ina via media, creà ina refurma basada sin consens che pudeva er vegnir acceptada e ‹digerida› dal pievel senza votaziun. Insumma era il simpel pievel (purs, mastergnants, burgais) pauc interessà a dumondas politicas. Suenter ils onns da guerra e da crisa era el surtut occupà cun il cumbat d’existenza economic. Uschia surlascha el – senza resistenza – a ses delegads, mastrals, derschaders, deputads (il pli da derivanza na aristocrata) da metter en vigur e d’exequir la nova constituziun.

2. Tgi eran ils protagonists (ils acturs) enturn il 1803?

Sco acturs principals en la politica grischuna dal l’onn 1803 pon ins numnar diesch persunas ch’èn stadas represchentadas ed han agì per part en plirs dals gremis suandants: en la Consulta, en la cumissiun guvernamentala chantunala, en il Cussegl pitschen, en il Cussegl grond e sco delegads da la Dieta federala.

a) En la Consulta dals 60 delegads svizzers a Paris eran represchentads, sco menziunà, ils dus Grischuns Sprecher e Planta.

Jakob Ulrich Sprecher von Bernegg da Luzein (1765–1841), aderent e manader da la Partida patriotica, quai vul dir da las ideas da la Revoluziun franzosa e da l’adesiun dal Grischun a la Svizra, valeva sco unitarist (per rinforzar las autoritads centralas en il stadi); el era stà senatur (legislativa) en la Republica helvetica. A Paris era el sco commember da la cumissiun dals diesch fitg respectà e sco um diplomaticamain versà ha el cuntanschì bler per il Grischun. Pli tard daventa el commember dal Cussegl pitschen e dal Cussegl grond e pliras giadas mastral federal da la Lia da las diesch dretgiras.

Florian Planta-Samedan (1763–1834) era in politicher conservativ, dentant conciliant e na reacziunar, che valeva sco federalist (per rinforzar las pussanzas decentralas). La dieta grischuna dal november 1802 aveva elegì l’emprim el sulet en la Consulta; dentant memia pauc versà en la diplomazia, dumonda el sez la dieta d’eleger in segund deputà, quai ch’è alura stà Sprecher. Planta lascha la precedenza a Sprecher e porta ils resultats da Paris solidarmain cun quel. El è stà pliras giadas president da la Lia da la Chadé ed adina puspè delegà dal Grischun a la Dieta federala.

b) La cumissiun guvernamentala. En questa cumissiun da 7 commembers, ch’aveva da procurar per l’execuziun da la constituziun da mediaziun en il chantun Grischun, sesevan il pli davant ils dus commembers da la Consulta sura numnads: Sprecher e Planta. Alura suandavan ils sequents ‹burgais›:

Gaudenz Planta-Samedan (1757–1834), il patriot grischun il pli fervent ed in cumbattant passiunà per las refurmas. il 1797 avev’ins delegà el tar Napoleun en l’Italia dal nord per mantegnair la Vuclina al Grischun. El valeva sco unitarist persvadì ed era stà dal temp da la Helvetica prefect dal chantun Rezia, q.v.d. il pli aut Grischun. Pervia da ses engaschament cumbattant per salvar il Grischun da la perdiziun vegniva el er numnà ‹l’urs›. Pli tard vegn el tschernì president da la Lia da la Chadé e delegà a la Dieta federala, dentant na chatt’ins betg el en il Cussegl pitschen e grond.

Franz Riedi da Sursaissa (* 1759), pauc enconuschent e na uschè renumà sco ses frar Peter Anton Riedi, era stà il 1791 chauderschader da la Lia grischa. El figurescha sco chapitani (probablamain en servetsch franzos). Eventualmain era el il settavel commember da la cumissiun, nominà da Napoleun sez;

Georg Anton Vieli (1745–1830) da Cumbel/Razén, docter da la medischina e l’emprim mastral en Lumnezia, dapi il 1777 administratur dal signuradi austriac da Razén. El era patriot e partisan da la Frantscha, perquai era el vegnì deportà il 1799 sco ostagi austriac a Puntina e Graz. Dal temp da l’Helvetica era el – sco Sprecher – senatur e latiers guvernatur dal district Glogn. Pli tard daventa Vieli commember dal Cussegl pitschen, chauderschader da la Lia grischa e delegà a la Dieta federala.

Johann Theodor Enderlin da Maiavilla (1759–1835), pliras giadas uffizial en Vuclina, mastral da Maiavilla e da la Lia da las diesch dretgiras, figurescha davent dal 1803 repetidamain sco commember dal Cussegl pitschen e grond ed er sco delegà a la Dieta federala. Unitarist.

Georg Gengel (+ 1821) da Churwalden/Cuira, ha occupà avant il 1798 divers uffizis en Vuclina ed er l’uffizi da mastral da la Lia da las diesch dretgiras; davent dal 180 1 figurescha el sco commember dal cussegl da la municipalitad a Cuira e dal 1801 – 1802 sco guvernatur dal chantun Rezia. Suenter il 1803 ès el repetidamain chau da la Lia da las diesch dretgiras e sco tal commember dal Cussegl pitschen e qua e là delegà a la Dieta federala. Gengel sa mida d’in federalist ad in unitarist moderà.

c) Il Cussegl pitschen. Il 1803 appartegnevan al Cussegl pitschen ils trais suandants: Vincenz Salis-Sils, Peter Anton Riedi e Georg Gengel.

Vincenz Salis-Sils (1760–1832) derivava da la lingia Salis da Samedan, era stà avant il 1798 podestat a Morbegno e chastellan da Farschno. El era in conservativ persvadì e partisan da l’Austria, perquai era el er vegnì deportà il 1799 sco ostagi en Frantscha. Il 1803 elegian tuttas trais lias plitost umens conservativs u federalistics en l’executiva chantunala. Il pli conservativ tranter quels, Vincenz Salis, president da la Lia da la Chadé, elegia il Cussegl grond tant sco ses agen president sco er sco parsura dal Cussegl pitschen ed er sco emprim delegà a la Dieta federala. Il 1804 prenda el part sco delegà dal Grischun a l’encurunaziun da Napoleun a Paris, nua ch’el admira la monarchia nov naschida. Sia credibladad perda Salis dentant il 1814 cun sa participar al moviment reacziunar dal barun da Salis e cun cooperar al pamflet discredità ‹anghels da la pasch› da questa gruppaziun.

Segund commember dal Cussegl pitschen è il chauderschader da la Lia grischa, Peter Anton Riedi (1742–1815) da Sursaissa, frar da Franz Riedi menziunà sura. El era stà duas giadas guvernatur en Vuclina, mastral a Sursaissa e sis giadas chauderschader, uschia ch’el disponiva d’ina ritga experientscha politica. Riedi valeva sco partisan austriac e federalist moderà; tranter il 1803 ed il 1813 ès el stà pliras giadas deputà en il Cussegl grond e tranter il 1803 ed il 1809 commember dal Cussegl pitschen; delegà federal n’è el dentant mai stà.

Il terz commember dal Cussegl pitschen è Georg Gengel, il president da la Lia da las diesch dretgiras, gia preschentà.

d) Il Cussegl grond. 1803 è Vincenz Salis-Sils president e Jakob Ulrich Sprecher vicepresident, omadus gia menziunads. Malgrà ch’il Cussegl grond consistiva per gronda part da federalists, sa stentava el da resguardar er ils unitarists. Uschia è per exempel l’unitarist Sprecher 1803 e 1804 vicepresident e Johann Theodor Enderlin 1805 president.

e) Delegads a la Dieta federala svizra. Il 1803 elegia il Cussegl grond Vincenz Salis-Sils e Paul Anton Toggenburg (1770–1824) da Ruschein sco delegads. Toggenburg aveva fatg servetsch militar franzos ed englais, purtava il 1803 il titel da chapitani e daventa 1804 cumandant dal battagliun grischun e pli tard litinent colonel da l’armada svizra. El s’engascha per resguardar dapli la minoritad catolica en il Grischun. Sco che l’occupaziun dals posts politics menziunada sura mussa, pretendeva la constituziun da mediaziun bain da sparter las pussanzas formalmain (sco instituziuns), dentant na persunalmain. Quasi tut ils cussegls pitschens era n a medem temp er deputads en il Cussegl grond.

In’analisa concernent l’appartegnientscha ideologica, geografica e linguistica da las diesch persunas prominentas il 1803 mussa il suandant maletg:

Orientaziun ideologica: Sco unitarists valevan Sprecher, Gaudenz Planta, Vieli, Enderlin e Gengel; sco federalists Salis, Florian PIanta, Peter Anton Riedi, Franz Riedi e Toggenburg; tut en tut pia ina cumposiziun equilibrada.

Derivanza: La: Lia grischa represchentavan Vieli, ils dus Riedi e Toggenburg, la Lia da la Chadé Salis ed ils dus Planta; la Lia da las desch dretgiras Sprecher, Enderlin e Gengel.

Lingua: Tschintg umens eran Rumantschs (ils dus PIanta, Salis, Vieli e Toggenburg), entant ch’ils ulteriurs tschintg eran da lingua materna tudestga.

f) Sco protagonists en in senn pli vast valevan da quel temp er ils votants che vuschavan sin cumin davart las leschas chantunalas e ch’elegevan er lur deputads e derschaders. Tenor ina ordinaziun da la cumissiun guvernamentala dals 30 da mars 1.803 pudevan vuschar sin cumin «be ils vischins ch’han cumplenì il 18avel onn e che n’èn ni pervia d’in malign bancrut ni pervia d’ina sentenzia senza onur.»

3. Tge paisa aveva il Grischun en la Confederaziun e Cuira en il chantun?

En la Svizra da la mediaziun appartegneva il Grischun il 1803 a la categoria dals chantuns cun la pli gronda populaziun; tranter ils sis chantuns cun ina populaziun da passa 100 000 ‹olmas› figurava el sin il sisavel plaz. Quai aveva influenza sin la quota da vuschs. Quests sis chantuns, pia er il Grischun, avevan duas vuschs en la Dieta federala ed ils ulteriurs 13 chantuns mintgamai ina vusch. Totalmain fascheva quai 25 vuschs en la Dieta federala.

Da princip elegeva il Cussegl grond grischun in dals dus delegads sco responsabel principal a la Dieta federala. Quel disponiva dad omaduas vuschs. Dentant survegniva quel il pli savens in cussegliader e mintgatant in terz sco secretari. Il 1807 reglescha ina Lescha davart l’elecziun da la delegaziun a la Dieta federala la deputaziun da nov sco suonda: l’elecziun da la deputaziun chantunala duai esser libra ed illimitada, dentant duai mintga terz onn vegnir nominà in delegà principal catolic. Sper quest delegà vegnan nominads dus cussegls da deputaziun u cundeputads; sch’il delegà principal è refurmà, sto in dals dus cundeputads esser catolic per represchentar l’interess da la part catolica dal chantun en cas che fatgs da religiun vegnan tractads en la Dieta federala. – En questa davosa disposiziun sa reflectescha il princip da dus terzs ed in terz tranter refurmà e catolic, quai ch’era usità da quel temp per occupar blers uffizis en il chantun.

La constituziun da mediaziun pretendeva che mintga chantun ·mettia a disposiziun da ses contingents per l’armada svizra; questas truppas avevan da garantir la constituziun, il territori, la libertad e l’independenza da la Svizra. Ina disposiziun stipulescha il dumber total da l’armada sin 15 203 umens e fixescha la clav da repartiziun tranter ils chantuns. Tenor quella figurescha il Grischun sin il 6avel plaz cun 1200 umens. Il preventiv per l’armada munta a 490 507 francs svizzers. A quests custs ha il Grischun da sa participar cun be 12 000 francs, quai che munta il 12avel plaz tranter ils chantuns. Il Grischun contribuiva pia mo 2,5 % a las expensas finanzialas. Apparentamain avevi nizzegià – quai che las autoritads aveva n cusseglià gia als dus delegads a la Consulta – da render attent a la povradad dal chantun muntagnard per prevegnir a pretensiuns finanzialas nuncommensuradas!

Cun 8 % da la quota da vuschar era la paisa dal Grischun en la Confederaziun considerabla – bler pli impurtanta che oz; er sia cumpart da quasi 8 % al potenzial militar da la Svizra era respectabel. Percunter cumprova la quota da be 2,5 % a las expensas per l’armada la flaivla forza finanziala dal chantun che n’era betg en cas da sa participar commensuradamain a las grondas ovras da la Confederaziun.

Davart la dumonda da la chapitala dal chantun. En il stadi liber da las Trais Lias na devi betg ina chapitala. Cuira sco pli gronda citad aveva da princip la medema impurtanza sco las autras vischnancas giudizialas. Cun la constituziun da mediaziun che pretenda la dismessa da tut ils privilegis dal lieu, da naschientscha, da persunas u famiglia s, crodan er ils vegls privilegis en las singulas lias dal Grischun. Uss dastga il chauderschader da la Lia grischa derivar da mintga vischnanca giudiziala e betg mo d’in pèr paucas elegidas; er il tribunal d’appellaziun civila a Trun vegn dismess. En la Lia da la Chadé vegnan ils privilegis da la citad da Cuira concernent l’occupaziun d’uffizis e da lur moda d’elecziun dismess. Er en la Lia da las diesch dretgiras na vala il privilegi da Tavau concernent l’occupaziun d’uffizis betg pli. Medemamain èsi finì cun il turnus usità durant tschientaners da far las dietas communablas da la lias be a Glion, Cuira u Tavau.

Areguard il lieu da reuniun dal Cussegl grond dispona la cumissiun guvernamentala il 1. d’avrigl 1803 il suandant: «Il Cussegl grond fixescha il lieu, nua ch’el vul far sias sesidas ordinarias; per l’emprima giada sa raduna el a Cuira.» Il 1805 revegn il Cussegl grond a questa dumonda e decida sin giavisch d’intginas vischnancas, che vulevan far las sesidas alternantamain en las diversas lias, da pruvar da far las radunanzas 1806 a Glion e 1807 a Tavau. Il cussegl resalva dentant il dretg da terminar questa «alternaziun» tut tenor las «difficultads che sa dattan». Talas difficultads tema il Cussegl grond en vista a la communicaziun cun la Confederaziun, sche «il Cussegl grond fa sias radunanzas en in lieu allontanà da la sedia da la regenza e da las vias da posta».

Questa davosa construcziun fa allusiun al fatg ch’il Cussegl pitschen aveva gia sia sedia uffiziala permanenta indus chanzlia a Cuira. Ord motivs pratics èsi perquai daventà disa – cun excepziun dal 1806 e dal 1807 – ch’er il Cussegl grond sa radunava da princip a Cuira. Uschia cuntanscha la citad da Cuira plaun a plaun nunuffizialmain la posiziun d’ina chapitala chantunala. Quest process vegn sustegnì tras il fatg ch’il chantun cumpra il 1807 a Cuira il palaz Neues Gebäu en possess dals Salis. Sut il num ‹Chasa grischa› daventa quel il center da l’administraziun grischuna, la chasa da la regenza. Quasi a medem temp creescha il chantun era in agen sigil statal – en il stadi liber da las Trais Lias aveva mintga lia in agen sigil. A l’entschatta serviva quel per sigillar ils decrets da la regenza. Pli tard è sa sviluppa da ordlonder l’emprima vopna statala dal Grischun.

4. Quals effects ha la constituziun da mediaziun sin la politica, l’economia e la cultura?

Politica

– Ella tschenta la basa per ina regenza ed in’administraziun abla d’agir.

– Ella meglierescha la giurisdicziun.

– Ella dismetta blers privilegis.

– Ella fa fin cun abus scumandond strictamain d’incassar taxas per cuntanscher uffizis politics.

– Ella simplifitgescha la legislaziun. Las vischnancas giudizialas n’han naginas cumpetenzas da legislaziun pli, la legislaziun è chaussa dal Cussegl grond.

Leschas proponidas dal Cussegl grond entran en vigur, sch’ellas vegnan acceptadas «da la maioritad absoluta» da las vischnancas giudizialas.

Economia

La constituziun da mediaziun garantescha la libertad da domicil, da commerzi e da mastergn en l’entira Svizra. La duana vegn simplifitgada. Il dazi als cunfins cun l’exteriur va al chantun pertutgà; en l’intern dal pajais dastg’ins incassar be excepziunalmain in dazi per cuvrir ils custs da la vias. L’installaziun da postas chantunalas daventa obligatorica. Las dieschmas èn da dismetter, quai ch’il Grischun aveva per gronda part gia fatg pli baud. Questas libertads mainan plaun a plaun ad ina no va prosperitad economica che sa manifestescha surtut enturn il 1820, cur ch’il Grischun cumenza cun ina enorma dinamica ad engrondir las pli impurtantas vias commerzialas, surtut per il traffic nord-sid.

Uss era la libertad da domicil, da commerzi e da mastergn garantida constituziunalmain, pratitgada vegniva ella dentant be manglusamain sco ils dus suandants exempels mussan: L’ordinaziun da la cumissiun guvernamentala dals 30 da mars 1803 pretendeva che «ils privilegis da commerzi, mastergn e corporaziuns dals burgais da Cuira e da tut las autras dretgiras autas dal chantun pertutgadas en quest connex» vegnian dismess; mintga burgais chantunal e svizzer duai avair la lubientscha da pratitgar sia professiun en l’entir chantun. En realitad han las corporaziuns da Cuira anc mantegnì lur monopol durant plirs decennis.

Ina proclamaziun dal Cussegl pitschen da l’onn 1805, suttascritta dal president Georg Gengel scumonda il commerzi liber als gidieus: «Che nagins gidieus duain davent dad oz avair il dretg da dimora en quest chantun e che tut commerzi duai esser scumandà ad els da tut temp en quel.» Avant aveva il Cussegl grond debattà davart las «consequenzas ruinusas dal commerzi dals gidieus sin la situaziun economica e sin la moralitad dals abitants». Quest scumond è dentant vegnì schluccà – ord motivs utilitaristics – per il commerzi internaziunal nord-sid. Tals gidieus avevan il dretg da transit – dentant «senza dimora da las persunas» – ed il «pass per spedir lur rauba tras il Grischun» senza impediments. – Questa massiva discriminaziun d’ina gruppa etnica è in tac nair en l’istorgia da quel temp!

Dal rest vegn la gronda varietad da munaidas, mesiras e paisas mantegnida. Teoreticamain devi ina valuta federala en francs svizzers. La valur da las munaidas imprimidas en Svizra vegniva determinada da la Dieta federala. En la pratica dominava dentant il rentsch en las contabilitads grischunas e sco med da pajament ils bluztgers, ils crizers ed ils bazs; en circulaziun eran però er bleras valutas estras. Numerusas restan las spezias da paisas (sauma, quintal, mezza, glivra, curtauna, crinna) e da mesiras (tschuncaisma, bratsch, pe, polesch, lingia; ‹Mannsmahd›, noda, curtauna) che sa mantegnan per gronda part anc durant l’entir 19avel tschientaner, malgrà che la constituziun federala dal 1848 declera las valutas uffizialas sco determinantas.

Cultura

Perquai ch’il Cussegl pitschen disponiva da tschertas cumpetenzas nunscrittas, reusseschi ad el da sviluppar iniziativas sin ils secturs da la furmaziun e da la sanadad. Uschia persequitescha el vinavant il plan gia daditg inizià da fundar ina scola chantunala, en la quala la giuventetgna duai vegnir dotada «cun il spiert da toleranza confessiunala ed in sentiment naziunal». L’intenziun da persunas progressivas da fundar ina scola statala per omadus confessiuns, vegn dentant cumbattida da la curia. Uschia vegn fundada il 1804 la scola chantunala evangelica a Cuira ed ina scola chantunala catolica en la claustra da Mustér. Da quellas resorta il 1851 la scola chantunala unifitgada a Cuira.

Da quel temp vegnan er las societads scientificas promovidas uffizialmain, uschia p.ex. la Societad economica che fa en sia periodica ‹Neuer Sammler› ina lavur da scleriment remartgabla. Ultra da quai è la nova pratica dal Cussegl grond da publitgar sias decisiuns cun vigur legala en tuts trais linguatgs chantunals in signal positiv per mantegnair la trilinguitad.

5. Co reagescha il pievel grischun sin la mediaziun?

Tut en tut positiv. Il pievel n’ha nagina alternativa. La glieud simpla occupada cun problems persunals è cuntenta ch’i regia ussa pasch; ella s’interessescha surtut per il cumbat d’existenza economic. La povradad sforza blers da tschertgar lavur ordaifer il chantun e d’entrar en servetschs militars esters. Ma la nova constituziun dat cun la liberalisaziun economica e la dismessa da privilegis persunals al singul individi novas schanzas da sa sviluppar persunalmain e professiunalmain. La pluralitad da la classa politica s’arranscha spert cun il nov sistem.

Be la veglia noblezza, privada da ses anteriurs privilegis e da sias pussaivladads da manipulaziun, n’è betg cuntenta. Sia davosa revolta cunter il nov urden il 1814 cun il putsch dal barun Heinrich von Salis-Zizers è dentant ina povra emprova da manar enavos la roda dal temp.

Infurmaziun da basa

1. L’acta da mediaziun

L’acta da mediaziun è in’ovra che cumpiglia 120 paginas scrittas en franzos. Sin la cuverta – en original da vali – enramescha ina preziusa ornamentica retgamada duas inizialas decoradas sin fund alv: PF (Peuple Français). Sin il sigil pumpus pon ins leger: «Au nom du peuple français – Bonaparte 1er Consul». Sin l’ornamentica al cumenzament dal text statti alura: «1er Consul de la République».

Anc pli clera l’introducziun al preambel da l’acta da mediaziun: «Act de Médiation. Fait par le Premier Consul de la République française, entre les Partis qui divisent la Suisse. Bonaparte, premier Consul de la République, Président de la République italienne, aux Suisses».

I suondan il text dal preambel ed en 19 chapitels las constituziuns chantunalas dals 13 vegls lieus e dals 6 ulteriurs chantuns creads da nov tras questa acta e quai en successiun alfabetica: Appenzell, Argovia, Basilea, Berna, Friburg, Glaruna, Grischun, Lucerna, Son Gagl, Schaffusa, Sviz, Soloturn, Tessin, Turgovia, Sutsilvania, Uri, Vad, Zug, Turitg.

Pir il 20avel chapitel da l’acta da mediaziun cuntegna la constituziun federala. Quella figurescha sut trais titels: Disposiziuns generalas. Dal chantun directur. Da la Dieta federala.

L’acta da mediaziun è vegnida data da e segnada: «Fait et donné à Paris, le 30 pluviôse an XI (19 février 1803.) – Bonaparte».

I suondan las suttascripziuns dal secretari dal stadi Hugues Maret, dal minister per las relaziuns exteriuras Ch. Maur. Talleyrand e dal minister per las relaziuns exteriuras da la Republica taliana J. Marescalchi.

Sco segn d’enclegientscha è il document segnà dals deputads svizzers: «Le présent acte a été remis par les sénateurs commissaires soussignés aux dix députés Suisses soussignés. A Paris, ce 30 pluviôse an XI (19 février 1803.)». Per il Grischun segna Jakob Ulrich Sprecher-Bernegg questa acta.

Il document original da l’acta da mediaziun scritta en franzos e stampada sin pergiamina sa chatta en l’Archiv federal. Ina versiun tudestga è stampada en il ‹Repertorium der Abschiede der eidgenossischen Tagsatzungen aus den Jahren 1803 bis 1813›, cumparì a Berna il 1886. I sa tracta da la versiun legalisada dal president da la Confederaziun e stampa da il 1803 en format en folio Tar G. Stämpfli a Berna. Ina copia da l’acta da mediaziun en l’original franzos cun la translaziun menziunada en tudestg e cun ina translaziun taliana pon ins retrair da la Biblioteca chantunala grischuna a Cuira.

La preambla da l’original franzos tuna en rumantsch sco suonda: «La Helvetia, victima da dispitas, era en privel da dissoluziun: ella n’era ord atgna forza betg pli abla da sa reconstituir. La veglia affecziun da la naziun franzosa per quest undraivel pievel ch’ella ha defendì avant curt cun sias armas e fatg renconuscher sco pussanza tras ses contracts; l’interess da la Frantscha e da la Republica taliana che cunfineschan cun la Svizra; la dumonda dal senat, quella dals chantuns democratics, la veglia da l’entir pievel helvetic, han obligà nus d’intermediar tranter las partidas divididas. Ils senaturs Barthelemy, Roederer, Fouché e Demeunier èn vegnids incaricads da nus da conferir cun tschuncantasis deputads dal senat helvetic, e da las citads e dals chantuns, reunids a Paris. Determinar schebain la Svizra, constituida da natira sco stadi federal, possia vegnir mantegnida sut ina regenza centrala auter che cun la forza; renconuscher il gener da constituziun il pli confurm a la veglia da mintga chantun; distinguer quai che sa cunfa il meglier cun las ideas ch’ils novs chantuns han fatg da la libertad e dal bainstar; conciliar en ils vegls chantuns las venerablas instituziuns sa sviluppadas durant il temp cun ils dretgs restituids als burgais: quai era n ils objects da suttametter a l’examinaziun ed a la discussiun. Lur impurtanza e difficultad han motivà nus da tadlar persunalmain diesch deputads nominads da las duas partidas, numnadamain; ils burgais d’Affry, Glutz, Jauch, Monnot, Reinhart, Sprecher, Stapfer, Ustery, Watteville e Vonflüe; e nus avain confruntà il resultat da lur discussiuns tant cun las diversas propostas preschentadas da las deputaziuns chantunalas sco er cun ils resultats da las discussiuns ch’han gì lieu tranter questas deputaziuns ed ils senaturs cummissaris. Avend uschia impundì Tut ils meds per enconuscher ils interess e la voluntad dals Svizzers, nus, en funcziun da mediatur senza autra finamira che quella dal bainstar dals pievels, davart ils interess dals quals nus avain da decider, e senza intenziun da donnegiar l’independenza da la Svizra, statuin il sequent: (...).»

I suondan las constituziuns chantunalas e la constituziun federala.

2. Las festivitads da 1903, 1953 e 1978

Co ha il Grischun uffizial festivà ils 100, 150 und 175 onns appartegnientscha a la Confederaziun?

La festa dal 1903

Il ‹Bündner Monatsblatt› dal 1904 scriva: «En l’ulteriura Svizra han plirs chantuns festivà il tschientenari che dueva regurdar a lur entrada en la Confederaziun svizra. Il Grischun, medemamain daventà commember da la Confederaziun formalmain pir cun la constituziun da mediaziun, è gia sa referì a quest act a chaschun da la Festa da la Chalavaina ed è questa giada sa limità a l’inauguraziun dal monument da Benedetg Fontana e l’avertura da las viafiers da la Surselva e da l’Alvra, uschia che quest eveniment è vegnì festivà suffizientamain ed a moda adequata e significativa.»

Questa festivitad ha gì lieu venderdi, ils 22 da matg 1903, a Cuira. La ‹Neue Bundner Zeitung› dals 23 da matg 1903 scriva: «Ier ha gì lieu a Cuira ed en l’entir chantun Grischun, represchentà dals deputads dals Cussegl grond e dal pievel da la citad e da las valladas vischinas, ina sort segunda Festa da la Chalavaina, ina segunda festa patriotica. L’inauguraziun dal monument da Benedetg Fontana n’avess betg pudì succeder in mument pli adattà che l’onn 1903. Nominalmain è il chantun Grischun entrà en la Confederaziun gia il 1799. Vaira vigur ha questa entrada dentant cuntanschì, sco tar Son Gagl ed auters chantuns svizzers, pir il 1803; pir en quel onn è er sa radunà per l’emprima giada il Cussegl grond... Igl è stà in bel di da festa, betg turblà da naginas dissonanzas. Buns pleds bain preschentads, ils chors e la musica da la citad han rinfrestgà la bella regurdanza da la Chalavaina e durant il banchet da la saira en il nov Steinbock na vuleva l’eloquenza retorica betg pigliar fin; ins avess pudì pensar che sang talian curria tuttenina tras las avainas da l’um grischun ruassaivel.»

La festa dal 1953

50 onns pli tard, ils 30 da matg 1953, ha lieu a Cuira ina ‹Festa da giubileum per il 150avel onn commemorativ da l’entrada dal Grischun en la Confederaziun svizra›.

En num da la regenza publitgescha il chancelier, dr. Giusep Desax, ina broschura da 45 paginas cun ils decrets uffizials ed ils pleds festivs. En questa publicaziun festiva èn er publitgadas la brev pastorala da l’uvestg da Cuira e la missiva dal cussegl ecclesiastic evangelic dal Grischun.

Il program dal di da festa:

10.00 Act commemorativ sper il monument dals schuldads cun deposiziun d’in tschupè.

Pleds festivs da: Maior en STG Renzo Lardelli, represchentant da l’Uniun d’uffiziers, cusseglier guvernativ dr. Augustin Cahannes, schef dal departament militar chantunal, president da la citad dr. Anton Caflisch.

10.30 Cortegi tras la citad da Cuira: Stadtgarten – Obertor – Obere Gasse – Martinsplatz – Poststrasse – edifizi da l’administraziun da la Viafier retica.

11.15 Act festiv avant l’edifizi da l’administraziun da la Viafier retica.

Tutgiez da la citad da Cuira.

Pled dal president dal Cussegl grond Christian Marchion

Pled festiv dal president da la Regenza dr. Ettore Tenchio

Pled dal president da la Confederaziun dr. Philipp Etter.

13.00 Banchet per giasts envidads en l’hotel Marsöl.

Pleds da: cusseglier naziunal dr. Giusep Condrau, represchentant da la Lia grischa; anteriur president dal Cussegl grond dr. Peter Conradi Planta, represchentant da la Lia da la Chadé; deputà Georg Brosi, represchentant da la Lia da las diesch dretgiras.

La festa dal 1978

Ils 25 d’avust 1978 sa radunan ils represchentants dals chantuns da mediaziun – sin invitaziun dal chantun Argovia – sin il chastè da Lenzburg. Là ha lieu ina ura festiva. Cusseglier federal Georges-André Chevallaz porta ils salids dal cussegl federal, cusseglier guvernativ Otto Largiadèr (gliez onn vicepresident da la regenza grischuna) fa in pled per rumantsch:

«La ledscha constitutiva da mediaziun alliet a las terras federelas l’elemaint latin in üna tripla variaziun: cul chantun Vad la lingua e l’esser svizzer-frances, cul chantun Tessin l’essenza svizzer-italiauna e cul chantun Grischun quel singuler maschdügl alemanic-gualser, retorumauntsch e grischun-italiaun. Ün inrichamaint linguistic e culturel unic ed impajabel.»

Per questa occasiun publitgescha il chantun Argovia in’ediziun en facsimile da l’acta da mediaziun dal 1803.

3. La festa dal 2003

En sia sesida dals 30 d’october 200 1 nominescha la regenza dal chantun Grischun Mariano Tschuor sco manader da project per las festivitads da giubileum 2003. Il concept stat sut il motto ‹Chaus e muntognas. Köpfe und Berge. Teste e montagne› e cuntegna tschintg divers projects:

- Piazza Grande: sonda e dumengia, 26/27 d’avrigl 2003, Cazis

- Act statal: sonda, 10 da matg 2003, Cuira

- Salut Paris!: mesemna fin dumengia, 18–22 da zercladur 2003, Paris

- Züri retour: venderdi fin dumengia, 5–7 da settember 2003, Turitg

- Testas: venderdi fin dumengia, 3–5 d’october 2003, Puntraschigna

Piazza Grande

Reuniun da mintgamai 63 represchentantas e represchentants da 6 gruppaziuns da relevanza sociopolitica (linguatgs, religiuns, dunnas, giuventetgna, economia ed ambient) per discurrer ina dumonda specifica en il context da ‹viver en il Grischun – avegnir en il Grischun›. Il program cultural da la saira suenter la reuniun è avert al public.

Il program dal di cumenza cun curts referats davart las tesas da las gruppas d’interess. Suenter discuteschan las singulas gruppas sut la direcziun da moderaturas e moderaturs. Il teater Puravida cun ‹in pau in’autra optica› duai animar la discussiun en las gruppas ed en il plenum (Arena).

Las gruppas d’interess e las tesas:

- Linguas: La trilinguitad en il Grischun è (nag)in luxus

- Religiuns: Il cristianissem viva mo pli en baselgia Giuventetgna ed ambient

- Dunnas: Cun la chatscha sa lascha politisar meglier che cun temas da dunnas

- Economia: Sin via ad in leadership economic en il territori alpin – vers in avegnir cun creaziun da valur e qualitad da viver

- Giuventetgna/Ambient: Il Grischun en 100 onns: in parc naziunal u in segund Mallorca?

Act statal

9.30 h Chasa-cumin: Bainvegni tras la regenza grischuna

10.15 h Via acustica / Plazza da s. Martin: Accumpagnads d’ina guardia d’onur sa rendan ils giasts tras ina ‹via acustica› per lung da la Via da la Posta fin a la plazza da s. Martin ed en la baselgia da s. Martin

11 h Baselgia da s. Martin: Festa da giubileum musicala cun ils pleds festivs dal president da la regenza Stefan Engler e da la cussegliera federala Ruth Metzler-Arnold

12 h Via acustica / Arcas: Ils giasts van tras ina ‹via acustica› fin a la plazza Arcas. Giuvenils dal Grischun fan musica e mussan performances. Silsuenter viadi a la staziun d’autos da posta

13.15 h Gentar: Banchet a l’imposanta staziun d’auto da posta Grischun

Salut Paris!

Il chantun Grischun pussibilitescha a 230 uffants e giuvenils da tut las valladas ina dimora da plirs dis a Paris. Da là deriva l’acta da mediaziun ch’ha manà il Grischun en la Confederaziun e ch’ha influenzà decisivamain la politica da noss chantun. Classas interessadas pon s’annunziar, davart la participaziun decida la sort (mintgamai 1 stgalim bass, stgalim mesaun e stgalim superiur dal Grischun tudestg, rumantsch e talian).

Züri retour

Il program da festa varià da trais dis cumpiglia inscunters ed occurrenzas. Insatge tut spezial è la ‹Revue Graubünden›, in spectacul concepì aposta per questa chaschun, al qual sa participeschan passa 700 persunas cun teater, musica, chant e saut. ‹Il mercato Grigione› ed ‹I Grigioni a tu per tu› – intervistas cun persunalitads da tut ils secturs dal mintgadi grischun – sco era in tipic ensolver grischun la dumengia en damaun contribueschan a la multifariadad da la festa.

Testas

Tge fa particular il Grischun, forsa schizunt singular? Constat questa constataziun insumma? U è ella be in mitus? Ina scuntrada suprema da tempra speziala. 50 persunalitads filosofeschan tesas davart vistas internas ed externas dal Grischun. La sonda saira, ils 4 d’october 2003 ha lieu a Poschiavo u en la Bregaglia in program cultural. Questa sairada è publica.

Indicaziuns bibliograficas

Martin Bundi. Davart l’impurtanza dal temp enturn il 1803 per il svilup statal dal Grischun. [Cun ina agiunta ‹Infurmaziuns da basa› scritta da Mariano Tschuor]. Cuira 2002. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).