Biodiversitad

(Foto: PD via Pixabay)

Co è sa sviluppada la varietad da las spezias cun l’ir dal temp?

Tenor la perscrutaziun pli nova è la terra sa furmada avant 4,6 milliardas onns. Ditg è ella stada sula e vida. Lura è sa sviluppada la vita. Or da furmas da vita simplas sco organissems d’ina cella hai dà spezias d’animals e da plantas adina pli cumplexas. Eveniments dramatics sco erupziuns da vulcans e terratrembels han extirpà bleras spezias. Ma adina novas furmas èn sa sviluppadas: il dumber da las spezias è tut en tut s’augmentà permanentamain. Nus enconuschain tschintg grondas destrucziuns en massa da las spezias. È l’uman responsabel per la 6avla destrucziun en massa?

Tge è ins spezia?

Ils members d’ina spezia – saja quai d’animals u da plantas – furman ina cuminanza da multiplicaziun. Ellas ed els èn abels da sa fructifitgar tranter pèr senza restricziuns e na copuleschan per regla betg cun represchentants d’autras spezias. La descendenza da copulaziuns tranter differentas spezias n’è per il solit betg abla da sa multiplitgar. Tut ils individis d’ina spezia furman in pool da gens individual (definiziun genetica da la spezia). Tar las spezias ch’èn enconuschentas mo sco petrificaziuns u sco fossils e tar las spezias cun mecanissems da multiplicaziun spezialas na pon ins betg duvrar questa definiziun da la spezia. En quests cas vegn applitgada la definiziun morfologica da la spezia che cumpiglia tut ils individis che correspundan en lur tratgs caracteristics ils pli impurtants tant tranter pèr sco er cun lur descendenza.

Las bleras razzas e sorts dals animals da chasa e da plantas da niz n’èn betg spezias independentas. Ellas tutgan tar las spezias selvadias, da las qualas ellas èn vegnidas allevadas u cultivadas.

Tge signifitgescha la varietad da las spezias per nus umans?

L’uman è sez ina part da la natira, perquai è per el la varietad da las spezias gist uschè impurtanta sco per las autras creatiras. Per producir ses nutriment, per exempel, è el dependent da la fritgaivladad dal terren. Las prestaziuns cumplexas dals nundumbraivels microorganissems en il terren na pudess el mai producir cun meds tecnics. Da la natira derivan las razzas da tut ils animals da chasa e da tut las plantas cultivadas che l’uman ha tratg. Ma er las plantas medicinalas ed ils medicaments han lur origin en la varietad da la natira. Varietad ha er ina valur betg materiala: ina cuntrada cun gronda varietad sveglia en nus umans emoziuns positivas.

Pertge è la natira uschè multifara?

La natira na funcziuna betg cun paucas spezias effizientas, mabain cun in’enorma ritgezza d’organissems. En las Alps datti almain 40 000 spezias d’animals e 30 000 spezias da plantas. Evidentamain èn ils sistems ecologics cun ina gronda varietad da spezias spezialmain stabils tras il ferm entretschament da las spezias tranter pèr. Er en l’evoluziun è la varietad stada ina garanzia per sa sviluppar vinavant. En cas da grondas midadas da l’ambient èn bleras adattaziuns daventadas inutilas. Dentant intginas spezias èn per il solit stadas ablas da sa sviluppar vinavant.

Plantas

(Foto: PD via Pixabay)

Bulieus

La multifariadad da las furmas dals bulieus è fitg gronda. Per bler betg tut ils bulieus n’èn dividids en moni e chapè. Tscherts bulieus da plantas han ina furma fitg irregulara. Auters bulieus vivan sco parasits sin la feglia da tschertas plantas. E tar ils bulieus cun chapè ils pli enconuschents è il fritgal mo ina pitschna part da l’entir bulieu: sia rait da bulieu extendida viva en il terren. Bulieus na possedan nagin clorofil e na pon perquai pratitgar nagina fotosintesa. Bulieus han in’incumbensa fitg impurtanta en la natira. Els disfan tranter auter material vegetal ed animalic e transfurman quel en humus. Differents bulieus èn s’unids cun las ragischs da plantas, cun chaglias, cun bleras orchideas e cun autras plantas e vivan en simbiosas (Mycorrhiza). Ils bulieus vegnan classifitgads en in agen reginavel. Bler dapli che 200 000 spezias da bulieus èn enconuschentas enfin oz. En Svizra datti 9000 spezias.

Litgens

Litgens èn organissems dubels che consistan dad algas e da bulieus. Tant ils bulieus sco er las algas profiteschan da la convivenza: il bulieu dat al litgen la furma ed il tegn e proveda l’alga cun aua e cun substanzas mineralas che vegnan absorbadas da sia surfatscha. Cun agid dal sulegl produceschan las algas or da dioxid carbonic ed or dad aua idrats carbonics (fotosintesa). Quels vegnan mess a disposiziun er al bulieu. Litgens sa multiplitgeschan er tras corpins da multiplicaziun nunsexuals. Ils litgens furman in’atgna partiziun en il mund dals bulieus. Sin l’entir mund enconuschan ins circa 20 000 spezias. Be en Svizra èn registradas passa 2200 spezias.

Sin fundament da lur sensibladad vegnan ils litgens duvrads ozendi gugent er sco indicaturs biologics per mesirar l’impestaziun da l’aria.

Mistgels

Mistgels èn plantas che vivan en moda relativamain discreta en la champagna. Ils singuls exemplars èn per regla unids en polsters extendids u en tschispets. Mistgels chattan ins spezialmain en lieus umids. Sin fundament da las furmas sco er da la moda da sa multiplitgar pudain nus differenziar duas gruppas principalas: mistgel plat e mistgel feglius.

Mistgels èn fitg impurtants reservuars d’aua. Els tschitschan si grondas quantitads d’aua e la dattan puspè giu plaun a plaun a la cuntrada. Mistgels na sa furman betg or da sems, sco las plantas da flur, mabain sa sviluppan or da sporas d’ina cella.

Mistgels èn ina partiziun da las plantas. Sin l’entir mund enconusch’ins passa 26 000 spezias da mistgel. En Svizra èn registradas circa 1200 spezias da mistgel.

Plantas da sem

Plantas da sem u da flur consistan da ragischs sut terra e dal scherm sur terra. Il scherm è structurà en ischigl, feglia e flur. Mintga part ha in’autra funcziun. La derasaziun succeda tras ils sems che sa furman en la flur. Ils sems consistan d’in schermigl ch’è fermà en ina paletscha ed en il tessì nutritiv.

Ins differenziescha tranter plantas da flur cun sem scuvert, cun il furmasem avert vi dal carpel, e plantas da flur cun sem cuvert, cun il furmasem serrà en in ovari.

Plantas da sem sa multiplitgeschan tras sems. Tar las plantas cun sem cuvert èn ils impollinaders per il solit insects u utschels. Bleras chaglias e plantas da feglia vegnan dentant impollinadas tras il vent.

Suenter la fructificaziun sa sviluppa il sem e vegn lura savens derasà tras animals che sa nutreschan dals fritgs.

Las plantas cun sem scuvert vegnan impollinadas dal vent. Ils pollens vegnan pia purtads cun il vent d’ina planta a l’autra. Registradas èn sin l’entir mund passa 350 000 spezias. Da quellas tutgan ca. 700 spezias tar las plantas da flur cun sem scuvert. Be en Svizra enconusch’ins 3000 spezias. En il Grischun èn attestadas ca. 2000 spezias.

Animals

(Foto: PD via Pixabay)

Salips

Tut ils salips possedan lur tipicas chommas da sigl. Sin fundament da lur constituziun corporala e da lur depurtament distinguan ins ils salips cun tentaculs lungs (Ensifera) dals salips cun tentaculs curts (Caelifera).

Ils salips cun tentaculs lungs han antennas lungas en furma da fil. La femella ha ina lunga spina d’ovar. Salips cun tentaculs curts possedan percunter antennas pli curtas. Salips fan tras in’uschenumnada transfurmaziun incumpletta. Or dals ovs vegnan larvas ch’èn gia fitg sumegliantas a l’animal creschì ora. La transfurmaziun succeda pass per pass cun midar la pel. Ils salips furman in agen urden entaifer ils insects.

7000 spezias èn enconuschentas sin l’entir mund. En Svizra èn registradas 109 spezias da salips, en il Grischun 75.

Baus

La constituziun dal corp dals baus è vaira omogena: Sco tut ils insects possedan er ils baus in skelet exteriur ed ina paletscha da chitin solida ch’è savens fitg dira. Per il solit è la part davos dal corp cuvernada dal tuttafatg da las alas. La gronda part dals baus san sgular, fan quai dentant darar.

Ils baus fan tras ina transfurmaziun cumpletta. Tar els vegn or d’in ov ina larva che sa transfurma durant il stadi da poppa en in insect (metamorfosa). Tar bleras spezias da baus è il temp da larva la part la pli lunga da lur vita. Savens è quai ina fasa da magliar per propi. Ils animals creschids ora vivan lura mo in curt temp per sa multiplitgar.

L’urden dals baus è quel cun las pli bleras spezias entaifer la classa dals insects. Sin l’entir mund enconuschan ins passa 350 000 spezias da baus. Be en Svizra èn registradas 6400 spezias.

Tgirallas

Tar las tgirallas ans dattan en egl las quatter grondas alas ch’èn per il solit surtratgas cun stgaglias. Cunzunt las tgirallas ch’èn activas durant il di fascineschan nus umans cun lur bellas colurs.

Las tgirallas fan tras ina transfurmaziun cumpletta. Or d’in ov vegn ina larva. Las rasulaunas maglian per il solit feglia, tschertinas però er lain u substanza da corna. Ellas tiran giu differentas giadas la pel e fan la poppa. Suenter il temp da paus sco poppa vegn lura ora ina tgiralla (metamorfosa).

Cun passa 150 000 spezias sin l’entir mund è l’urden da las tgirallas il terz grond entaifer la classa dals insects.

En Svizra èn registradas passa 3600 spezias da tgirallas. Da quellas tutgan mo ca. 200 spezias tar las uschenumnadas tgirallas dal di. La gronda part da las tgirallas tutga tar las tgirallas da la notg. En il Grischun vivan passa 3000 spezias da tgirallas.

Sguladers da duas alas

Tar ils sguladers da duas alas (dipiters) èn mo las alas davant, ch’èn surtratgas cun pel, adattadas per sgular. Las alas davos èn sviluppadas sco pistuns per sventular ed èn enorm impurtantas per ‹stabilisar› il sgol. Las parts da la bucca èn furmadas sco grugn per tschitschar u per litgar, tar tschertinas er per piztgar. I vegnan distinguidas duas gruppas: Mustgins han in corp satigl, chommas lungas e tentaculs lungs. Mustgas han savens in corp curt, stagn, lur tentaculs èn curts e partids en trais parts. Mustgins e mustgas fan tras – sco per exempel las tgirallas – ina metamorfosa cumpletta (ov – larva – poppa – imago).

Ils sguladers da duas alas èn ina gruppa d’insects cun fitg bleras spezias. Sin l’entir mund èn cumprovadas passa 140 000 spezias da sguladers da duas alas. Be en Svizra quintan ins cun 6000 spezias.

Molluscs

Ils molluscs èn per il solit dividids en chau, pe, satg cun il dadens e mantè. Els respiran cun branschas u cun pulmuns. Bleras spezias furman ina crosa dira da chaltschina. Tar las conchiglias sa cumpona quella da duas parts, tar las lindornas percunter è ella simpla e savens storta en furma da chasa.

Las lindornas possedan in chau bain sviluppà ed in pe per ruschnar. Il satg cun il dadens è per il solit en ina crosa cun la furma da spirala u da struva (excepziun: lindornas nivas). Ellas han ina bucca cun ina missella da corna ed ina lieunga per raspar. La gronda part da las lindornas èn androginas, quai vul dir ch’ellas possedan organs genitals tant masculins sco er feminins. Ils ovs ston dentant vegnir fructifitgads da sperma ester.

Il chau da las conchiglias n’è betg sviluppà. La gronda part da las conchiglias sa nutreschan da plancton da lai resp. da mar che vegn filtrà or da l’aua respirada. Bleras spezias da conchiglias han organs sexuals separads.

Peschs

Il chantun Grischun è segnà d’ina gronda ritgezza da dutgs e flums. Auas currentas d’ina lunghezza totala da 1670 km vegnan tratgas a niz da l’uman per divers intents economics e per la pestga. Peschs vivan ultra da quai en radund 200 lais dal chantun. Pervi da la bassa temperatura da l’aua, il lung temp da cuvrida cun glatsch e la modesta purschida da nutriment èn surtut ils lais da muntogna pauc productivs.

La gronda part dals peschs indigens sa nutreschan d’animals pitschens (insects e lur larvas, giombers pitschens, ma er verms e glimajas). Sulettamain tar il scardun furman plantas da l’aua il nutriment principal. Il 1999 han pudì vegnir cumprovadas en il chantun Grischun 28 spezias da peschs.

Amfibis

Amfibis han ina pel niva, plaina da glondas ed èn animals eteroterms. La gronda part dals amfibis mettan ovs en l’aua. Or da quels vegnan larvas che respiran cun brantschas. Tras ina transfurmaziun (metamorfosa) daventan las larvas animals che respiran cun pulmuns e che vivan sin la terra.

En l’Europa Centrala vivan duas gruppas d’amfibis: rustgs (cun raunas, rustgs e rustgets) e piutschas (cun salamanders e piutschas). Ils amfibis tutgan – ensemen cun ils peschs, ils reptils, ils utschels ed ils mammals – tar ils vertebrats.

En il Grischun èn attestadas 9 spezias d’amfibis. Tschintg da quellas èn rustgs e quatter èn piutschas. En Svizra èn enconuschentas 20 spezias d’amfibis. Sin l’entir mund datti passa 4000 spezias.

Reptils

Ils reptils èn mammals che respiran cun pulmuns e che vivan sin la terra. Lur pel è cuvrida da squamas e da cuirass da corna. Els èn animals eteroterms. Ils reptils mettan per regla lur ovs sin la terra. Ils ovs cuntegnan bler mellen d’ov ed han ina crosa. Ils pitschens che vegnan or da la crosa èn gia animals da champagna sviluppads cumplettamain. Intginas spezias partureschan ils pitschens vivs. Ils reptils derivan d’amfibis archaics che populavan avant passa 300 milliuns onns territoris da palì tropics. Els tutgan tar ils vertebrats. Il Grischun porscha il spazi da viver per 7 spezias da serps e per 5 spezias da luschards. En Svizra vivan 15 spezias da reptils; da quellas 8 spezias da serps, 6 spezias da luschards ed ina spezia da tartaruga (tartaruga da palì europeica). Sin l’entir mund èn registradas ca. 6300 spezias da reptils. La vipra dal Giura (Vipera aspis) e la vipra (Vipera berus) èn las unicas represchentantas da las serps da tissi en il Grischun resp. la Svizra.

Utschels

Ils utschels portan – sco unics represchentants da la fauna – in vestgì da plimas. Els èn – sco ils mammals – organissems omoeoterms. Ils utschels possedan in pichel e pes cun griflas. Ils pichels èn sa sviluppads differentamain, tut tenor co ch’i vegnan duvrads per l’ingestiun. Tut ils utschels mettan ovs. Ils ovs han ina crosa da chaltschina e vegnan cuads. Ils geniturs pavlan ils pitschens a partir dal mument ch’i vegnan or da la crosa fin ch’els èn abels da sgular.

La constituziun dal corp, tut ils organs, il metabolissem ed er il cumportament dals utschels èn adattads per sgular.

Ils utschels furman ina classa entaifer ils vertebrats e derivan dals reptils. Sin l’entir mund èn enconuschentas radund 9700 spezias d’utschels. Be en Svizra vivan var 380 spezias. En il Grischun han ins pudì attestar passa 290 spezias d’utschels.

Mammals

Ils mammals partureschan lur pitschens vivs ed als nutreschan cun latg-mamma. Els èn animals omoeoterms. Lur pail serva a regular la chalur. El furma in fol ch’ha differentas colurs e differents musters. Ils mammals possedan per regla quatter differents tips da dents: ils dents da morder, ils dents canins e duas sorts da molars. La gronda part dals mammals midan ina giada ils dents: ils dents da latg vegnan remplazzads pli tard dals dents permanents.

Grazia a la furmaziun speziala dal tscharvè sa distinguan ils mammals spezialmain tras lur abilitads en la tgira dal cuaditsch, en il depurtament social ed en la capacitad d’emprender.

Ils mammals derivan dals reptils e tutgan – ensemen cun ils utschels, ils amfibis, ils reptils ed ils peschs – tar ils vertebrats. En Svizra han ins pudì attestar passa 80 spezias da mammals. Be en il chantun Grischun vivan 75 spezias. Sin l’entir mund enconuschan ins ca. 5000 mammals.

Ils ruiders

Ils ruiders èn cun passa 2000 spezias l’urden da mammals cun las pli bleras spezias dal mund. En il Grischun vivan 21 spezias.

Ruiders populeschan ils spazis da viver ils pli differents en tut las autezzas da las Alps.

Els possedan ina dentadira tipica: ils dents chanins mancan e dals dents da morder èn mo ils dus davant sviluppads en la missella sura ed en la missella sut. Ils dents da morder èn separads tras ina largia dals molars e dals premolars lartgs.

La dentadira caracterisescha ils ruiders sco erbivors tipics. Il nutriment mordan els giu cun ils dents da morder; cun ils premolars e cun ils molars vegn quel manizzà. Blers ruiders maglian er regularmain animals senza spina dorsala (invertebrats) e cadavers.

En blers sistems ecologics han ils ruiders ina grond’impurtanza. Grazia al fatg che quels cumparan fitg numerus e ch’els han in grond metabolissem fundamental, absorbeschan els gronds quantums da nutriment da plantas e transfurmeschan uschia materia vegetala en substanza corporala. Quella stat lura puspè a disposiziun als carnivors.

La relaziun dals umans tar ils ruiders è fitg ambivalenta. Intginas spezias èn animals da chasa populars. Blers ruiders vegnan chatschads sco parasits da provisiun e sco transmetturs da malsognas.

Ils lieuroids

A l’urden dals lieuroids appartegnan en Svizra mo trais spezias, numnadamain la lieur grischa, la lieur alva ed il cunigl selvadi, dal qual derivan tut ils cunigls da chasa.

Las lieurs han blers tratgs cuminaivels: las ureglias lungas, la cua spessa, ils gronds egls ed ils fitg gronds pes davos. Las lieurs èn curridras excellentas.

Ils lieuroids n’èn nagins ruiders, er sche lur dentadira è a l’emprima egliada fitg sumeglianta a quella dals ruiders. Els possedan in segund pèr da dents da morder ch’è degenerà, ils uschenumnads dents da statgetta. Quests dus urdens entaifer ils mammals èn sa spartids gia avant 65 milliuns onns.

Ils lieuroids possedan sco tipics erbivors in begl tschorv fitg grond, en il qual il nutriment da plantas vegn digerì cun agid da microorganissems.

Las lieurs creschidas èn fitg spuretgas. Las lieurs pitschnas daventan unfrendas da blers inimis, quai che vegn cumpensà cun in’auta rata d’animals giuvens.

Ils maglia-insects

Ils maglia-insects èn ina sutunitad (urden) dals mammals, a la quala appartegnan las talpas, ils misarogns e l’erizun. Tuts ensemen han ils medems perdavants. En il Grischun vivan 12 differentas spezias.

Ils maglia-insects mussan bleras caracteristicas primaras. Uschia possedan els il dumber originar da 5 dets e da 5 dets-pe. Lur gnif è prolungà ed ha la furma d’ina trumba. La dentadira sa cumpona da numerus dents gizs.

Bunamain tut las spezias vivan praticamain senza excepziun d’in nutriment animalic e maglian insects ed auters animals senza spina dorsala (invertebrats) sco er cadavers. Lur basegn d’energia è fitg aut. Tar ils misarogns correspunda quel bunamain a lur agen pais per di.

En cumparegliaziun cun auters urdens da mammals èn ils maglia-insects pulit pitschens. La pli pitschna spezia indigena, il misarogn pitschen, paisa gist 5 grams.

Intginas spezias èn s’adattadas a cundiziuns fitg spezialas. Uschia fa la talpa chatscha sin verms da plievgia sut terra ed il misarogn da l’aua fa – sin sias sfunsadas – chatscha sin pitschens animals d’aua.

Ils utschels-mezmieur

Avant passa 70 milliuns onns èn ils utschels-mezmieur sa separads dals ulteriurs mammals. Sco suletta gruppa dals mammals san els sgular activamain. Ils utschels-mezmieur èn cun 25 spezias l’urden da mammals cun las pli bleras spezias en il Grischun.

Las extremitads davant ch’èn transfurmadas en alas mussan anc cleramain la disposiziun da tschintg members ch’è tipica per tut ils mammals. Ils oss da la palma-maun e dals dets èn prolungads fermamain.

Ils utschels-mezmieur indigens possedan ina dentadira cun dents chanins ferms e cun molars ch’han pizs e chantuns gizs.

Els maglian bunamain mo insects ed auters artropods.

Ils utschels-mezmieur han l’abilitad da s’orientar tenor l’eco da l’ultrasun. Quai als pussibilitescha dad ir la notg a chatscha d’insects.

Ils carnivors e lur tratgs cuminaivels

Ils carnivors furman in urden entaifer ils mammals. Tut las spezias ch’appartegnan a quest urden han ils medems perdavants.

La gronda part dals carnivors sa nutrescha d’auters animals, intgins èn omnivors. Lur caracteristica principala è la dentadira ferma cun gronds dents en la part davos da la missella sut e da la missella sura. Ils carnivors han er excellents organs sensitivs.

Dal puntg da vista da la grondezza èn ils carnivors fitg differents. Ina mustaila paisa 30 grams, in urs 300 000 grams.

Ils carnivors pon smanatschar animals da chasa, selvaschina da chatscha ed en cas excepziunals er l’uman ed els vegnan savens percepids sco in privel e sco ina concurrenza.

Mammals cun unglas pèr

Grazia als ossets prolungads da la palma-maun e da la palma-pe han ils mammals cun unglas pèr chommas lungas. Sco animals che van sin ils pizs da la detta-pe zappan els mo sin ils pizs dal terz e dal quart det. Ils emprims mammals avevan tschintg dets. Ils mammals cun unglas pèr èn fitg mobils. Per tschertgar pavel e sin lur migraziuns annualas pon els traversar in grond spazi en curt temp. La constituziun da lur extremitads als permetta er ina svelta fugia.

Cun excepziun dal portg selvadi ch’è in omnivor, èn ils animals indigens cun unglas pèr tipics erbivors cun ina dentadira correspundenta. Ils dents incisivs (las palas) ed ils dents chanins servan – cun agid da la lieunga – a morder giu parts da plantas; ils molars davant e davos gidan a manizzar las plantas. La digestiun dal nutriment da plantas dura fitg ditg. En il magun dal remagliader, ch’è repartì en quatter parts, vegnan las plantas spartidas tras fermentaziun, cun agid d’encims e da microorganissems, per che las parts impurtantas possian entrar en il sang.

Ils mammals cun unglas pèr èn sa sviluppads ensemen cun ils animals da rapina ch’èn fitg effizients: quai numnan ins ina coevoluziun. La persecuziun permanenta (evitar l’inimi) als ha fatg acquistar senns excellents ed ina gronda mobilitad.

En cumparegliaziun cun auters mammals èn ils animals d’ungla fitg gronds. Els èn adina stads ina preda da chatscha preferida da l’uman. Cun excepziun dals chamutschs èn vegnids extirpads en il Grischun tut ils animals d’ungla tranter l’onn 1650 ed il 1850. Oz ha il Grischun puspè fitg buns effectivs da chavriels, da tschiervs, da chamutschs e da capricorns. Er il portg selvadi sa derasa puspè.

Crappa e fossils

(Foto: PD via Pixabay)

Co è sa furmada la crappa en il Grischun

Las muntognas dal Grischun èn cudeschs d’istorgia petrifitgads che raquintan d’erupziuns da vulcans e da flums da glitta en oceans svanids. Els rapportan da la vita e da la mort en mars tropicas pauc profundas e documenteschan tge consequenzas che la furmaziun da las Alps ha gì per la crappa.

Grischun dinamic

Las muntognas dal Grischun èn monuments. Ellas ans fan endament che la terra mida plaun, ma cuntinuadamain sia parita, sia surfatscha, e quai dapi milliuns onns.

L’essenza da questa dinamica globala sa lascha resumar en trais terms: la naschientscha – la vita – la mort. Da la naschientscha da las muntognas grischunas dattan testimonianza las faudas en lur grippa. E da lur mort – sut l’influenza da l’aua, dal glatsch e da la gravitaziun – dat perditga la cuntrada multifara dal Grischun.

Co che la crappa en il Grischun svanescha

Sin la surfatscha da la terra na po er la crappa la pli dira betg resister per adina a la dischagregaziun ed a l’erosiun. Quests dus fenomens furman quasi ils ‹dents dal temp›. D’ina vart isan els la crappa e da l’autra vart furman els valladas e muntognas.

Fossils en il Grischun

Crappa che cuntegna fossils èn cudeschs d’istorgia fantastics. Quels na pon ins betg mo consultar per enconuscher la diversitad da las creatiras da pli baud, mabain er lur biotops e lur moda da viver. En il Grischun datti dus ‹cudeschs d’istorgia› che cuntegnan spezialmain blers fossils: las uschenumnadas furmaziuns Prosanto e Kössen.

Indicaziuns bibliograficas

Museum da la natira dal Grischun. La varietad da las spezias. [Texts da l’exposiziun permanenta realisada tranter il 2006 ed il 2010]. Maletg da la cuverta: Collascha a basa da Eukaryota diversity 2. Ulteriurs contribuents: Jörg Hempel / CC BY-SA 3.0; Rainer Lippert / CC BY-SA 3.0; Friedrich Böhringer / CC BY-SA 3.0. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).