Ludmilla Cahenzli è mes num. Dapi onns legel jau questa ed autras gasettas e ma grittentesch che nagin na scriva dals vairs problems. Perquai hai jau decidì da mezza prender a maun la tastatura e da dir tge che marscha en nossas chasadas, en nossas famiglias, en nossas lètgs. Tgi che crai che quai saja lungurus ed i na giaja tiers a nagin nagut tge che vegn traffitgà en la vita privata, lez va total d’accord cun mes um Eugen Cahenzli. Lez na s’interessescha er betg per problems da famiglia. Sche Vus pensais pia uschia sco mes um, lura faschai attenziun e na legì gea betg ils texts che cumparan da temp en temp sut la rubrica ‹Or da la vita da Ludmilla Cahenzli›.

La tema da cedels ed il cumpost sco confiert

«Mamma, in cedel», tuni dal corridor. Merda! Panica! Nua pudess jau ma zuppar? Jau avrel la stgaffa da rument e guard sin il cumpost. Il pli gugent ma struztgass jau lien. Ma igl è memia tard. Il pitschen stat avant mai e ma tegna nà in cedel oransch. In oransch vairamain agressiv.

Jau survegn la tremblitga, na ristg betg da tutgar en il cedel e m’imaginesch tge torturas ch’il scolast ha puspè inventà per destruir mia planisaziun dal di u da l’emna e per ma sfratgar psichicamain.

«Metta il cedel sin maisa», di jau.

«Ma ti stos leger immediat, nus giain oz suentermezdi a far bogn», di el.

«Tge bun’idea», di jau tut levgiada.

«Gea. Nus giain cun velo», di el.

«Betg vaira», e la panica ch’è gist sa fugida, sa sturtiglia puspè da mes scussal siadora: «Cun tge velo vul lura ir?», dumond jau a moda precauta.

«Cun il mieu», di el.

«Ma lez è rut», di jau.

«Jau sai», di bolleret. «Il bab po svelt pinar el.»

«Lez na vegn betg a gentar oz.»

«Lura pinas halt ti el», di el e svanescha or da cuschina.

«Jau na pin betg velos!», clom jau suenter. Ed avant mes egls vegni verd.

I n’è betg il svaniment che fa verd avant mes egls. Igl è mia matta gronda ch’è era turnada da scola e tegna in cedel verd cler avant mia fatscha. Igl è in verd propi tissientà.

«Tge è quai?», dumond jau mia figlia entant che jau guard sin la porta davos la quala il cumpost sa chatta – il cumpost: mes salvament, mes davos confiert!

«Nus giain sin viadi da scola», di la matta.

«Bel. E cura?», dumond jau.

«Puschmaun», di ella. «Nus stuain trair en buns chalzers da muntogna, ha il scolast ditg. Betg sco l’ultima giada che l’entira classa aveva vaschias.»

«Cler», di jau. Jau ma sugeresch: pensa positiv Ludmilla! Ils chalzers veders van segir anc, van segir anc, van segir anc, van segir anc, van segir anc.

Suenter gentar ma rend jau giun tschaler per examinar ils velos. Tuts trais kaputt.

Entant che jau emprov d’eruir tgenin che jau fiss pipa da pinar, vegn la gronda: «Els fan mal.»

«Tgi fa mal?», dumond jau.

«Ils chalzers da muntogna», di la gronda.

«Nunpussaivel. L’onn passà hai jau aposta cumprà els dus numers pli grond», di jau.

«Ma uss èn els tuttina memia pitschens. Jau dovr novs», di ella.

«Ti vas cun quels!»

«Na.» «Bain», etc.

(Quai che jau pens en quellas minutas dals scolasts na fiss betg hofli da scriver si.)

La figlia lamenta uschè ditg fin che jau empermet – malgrà contos sblundregiads – dad ir cun ella a cumprar chalzers novs.

Mes’ura pli tard. Igl è ruassaivel en chasa. Ils uffants èn puspè a scola, respectivamain ids a far bogn. Speranza tegna il velo! Igl è il sulet suentermezdi che tuts han scola. Tge bellezza. Tge libertad infinita – fin las 15.30.

Jau ma fatsch in café, ses en davos maisa-cuschina ed ignoresch il cedel verd cun la lunghezza glista da chaussas che la gronda ha da prender cun sai sin il viadi da scola. «Tai na legel jau uss betg», di jau a la glista e guard demonstrativ en in’autra direcziun.

Mi’egliada croda sin la paraid da pin. Là penda in cedel mellen. Quest cedel ma vegn avant insaco enconuschent. Cler, quai è il cedel pervi dal policist che visita la classa da mia matta pitschna. Cura è quai atgnamain? Jau prend il cedel giu da la paraid. Quai è gea oz! Oz suentermezdi! Il policist mussa als uffants co ch’ins va sur via vi. Mi’egliada croda sin l’ultima construcziun. «I vegn giavischà che la mamma u il bab assista a la scolaziun da traffic.» Jau avr la porta da rument, guard en il cumpost e vi siglir enagiu. Ma lura cumpara avant mes egls il maletg da mia pitschna matta ch’ha instrucziun da traffic. Il policist è là. Tut las mammas èn là. Danor la mamma da mia pitschna matta. Jau ser immediat la porta, lasch esser mes café café, lasch esser naira mia detta da pinar velos e festin da vegnir ad uras a l’instrucziun da traffic.

P.S. Per cas che jau avess in di d’esser svanida, guardai simplamain en il cumpost!

La famiglia sgola sin il mars. Hisli interplanetar

Igl è sonda saira. La famiglia sesa en davos maisa. I dat café-cumplet. Suenter che la gronda fom è dustada, cumenza il baterlim.

«Tge onn èsi atgnamain?», dumonda la gronda.

«Il 2003.»

«Lura vani l’onn proxim sin il mars», di ella.

«Tgi ha ditg?»

«Nagin. Quai era scrit en in cudesch», di ella.

«Mettain en in da quests cudeschs che cuntegna be ballas», di il bab Eugen.

«Na, in cudesch da la scolasta», di la gronda.

«Insumma», di Eugen. «I giess almain diesch mais fin ch’ina racheta fiss sin il mars!»

«Bua hei!», di la gronda.

«Mega hei!», di il mesaun.

La pitschna mastegia sia pischutta.

«Sas co! Jau stuess gea prender u huara blers comics cun mai, sche jau fiss astronauta», di la gronda.

«Jau prendess ina massa gieus da computer», di il mesaun.

«E tge prendessas ti?», dumonda la gronda il bab.

«Jau prendess ina massa dunnas», di Eugen. Jau guard uschè giftig sco pussaivel e mes um curregia immediat: «Ina dunna! Be ina dunna! Be mia Ludmilla.» El cumprova quai cun mussar la cifra ‹1› cun il polesch.

La gronda ed il mesaun revolvan ils egls.

Suenter discurran els da la stretgezza en ina racheta. I vegn ponderà co ch’ins cuschina, co ch’ins dorma e co ch’ins sa muventa en ina racheta.

«E co chajan ins?» Igl è la pitschna che tschenta la dumonda cardinala. Ella sa che si’ura è vegnida e guarda da furbra. Dal far cac sa er ella dir insatge.

«Quels chajan segir directamain ordavert», manegia il mesaun.

«Quai è tschufragnà l’ambient!», renfatscha la gronda.

«Quels han forsa ina tualetta sco nus avain ina si mises», vegn puspè il mesaun. «U sco en il tren, nua ch’i va directamain giuadora.»

«E sch’il cac sgola encunter la fanestra da la racheta?»

En talas situaziuns ha mes um adina il sentiment ch’el stoppia franar la fantasia dals uffants. «Fisicalmain è quai nunpussaivel», di Eugen. «Pensai ina giada tge pressiun che smatga sin l’um ch’avra ina fora en ina racheta e sesa cun il tgil sisura.»

«Bua hei! Sas co ch’il cac sajetta lura ora», fa il mesaun.

«E metta avant co ch’igl è, sch’ins ha la sfuira!» La pitschna sburfla ch’i pluschigna.

Ils uffants cuntinueschan cun descripziuns plasticas ed acusticas dals eveniments sin hislis interplanetars.

Eugen sto dentant precisar las reglas fisicalas che valan en ina racheta en la quala i vegn avert ina fora. «La pressiun è anc bler pli gronda che quai che vus pensais. I tschitschass perfin ora la persuna che sesa sin la fora.»

Pir uss cumenza la vaira festa. La pitschna cun sia fantasia plastica mussa cun ils mauns co ch’il tgil da l’astronaut vegn tschitschà da la fora ora e vegn pli e pli lung. Ella stenda dapart la bratscha, fa ramurs schlavazzantas e cura che sia bratscha na lascha betg pli stender, splatscha il tgil imaginà enavos – «platsch» – da la fora da la racheta viaden, uschia ch’i sdarmaina l’astronaut entras la forza da ses agen tgil giu dal hisli vi encunter ina paraid – «teng» – ed el ruschna da la paraid giu ballinond il chau e revulvend ils egls, e finescha k.o. giun plaun.

Ils fragliuns givlan.

Jau pens che mia pitschna daventa segir ina giada ina prima dissegnadra da comics. L’emprim sto ella dentant anc studegiar fisica.

Plugls en il 21avel tschientaner. Ils Cahenzlis han da far cun pitschnas bestias

«Nunpussaivel», di jau.

«Bain, quatter tocs!», di la gronda.

Jau ses en biro, tegn il corn dal telefon e spetg che jau vom en svaniment. Ma jau rest alerta.

«Vegns uss a chasa?», dumonda la gronda.

«Gea, jau vegn uschè svelt sco pussaivel», di jau.

Mia figlia pitschna haja plugls, ha la gronda gist ditg. Jau na poss anc adina betg crair. Plugls aveva la glieud en il temp dals cuvels, forsa anc en il temp medieval. Ma ozendi? En il 2003?

Jau met en il numer da telefon da mia mamma. Nagin na prenda giu. Daco è quella adina sin il sfratg, sch’ins dovra ella? Uschia stoss jau empruvar tut persula da pensar cler. Ma quai che vegn endament n’è betg empernaivel. Probabel ha era la gronda plugls. Lezza di gia dapi trais emnas ch’ella haja che morda. Jau hai ditg ad ella: «Quai vegn dal crescher.»

Dieu ma chastia cun uffants plain plugls. El ma chastia perquai che jau vom a lavurar, na stun betg a chasa e lav mintga saira il chau a mes uffants, pens jau. Quest patratg dura però be duas secundas. Lura ma di jau: Ludmilla, chala cun quest pensar catolic, ti sas che Dieu è in prima tip ch’ha gugent tuts e schizunt tai, la finala lavuras gea era be a temp parzial.

Sinaquai cumenza anc l’emanza en mai a pledar: «Insumma. Dieu è bain ina dunna. E sco dunna ha ella segir chapientscha per talas situaziuns.»

E sa tge tip ch’ina Dieua dess a Ludmilla?

«Va e cumpra schampo!»

«Engraziel per il tip.»

«Fa insacura!»

En l’auto ma vegni endament ch’i fiss forsa clever da cumprar il schampo da plugls en il vitg vischinant. Sche jau vom en noss’apoteca per schampo da plugls, sa suenter l’entir vitg ch’ils Cahenzlis han plugls. Quai na dovran ils auters betg savair. Jau tegn avant la drogaria dal vitg vischinant.

Il droghist fixescha immediat mia chavallera cura che jau di ad el tge che jau vi. La dunna sper mai va dus pass plinenvi. Jau sent ch’ella ma taxescha. Jau ves tuttenina mamezza tras ils egls da questa dunna: malpetgnada, mallavada. Betg da smirvegliar che quella ha plugls.

En l’auto dovri intginas blastemmas fin che jau hai scurlattà giu l’egliada penetranta da questa dunna.

Strusch che jau sun a chasa, svanescha la chasarina che pertgira ils uffants gia dad isch ora. Ella è adina svelta da bandunar il plaz da lavur, ma questa giada metta ella si in nov record. Jau vom per il guid da la natira e guard suenter co ch’ils plugls vesan ora. Lura prend jau a maun mes uffants e tschertg sin lur chaus in animal che ves’ora sco il plugl ch’è dissegnà en il guid da la natira. Betg schanza. Jau na chat nagut.

«Ma jau hai vesì quatter tocs sin il chau da la pitschna!», insista la gronda.

En il pac cun il schampo chattain nus in petgen, giain cun quel tras ils chavels da mintg’uffant e propi, ils schanis cumparan.

L’interessant è ch’els na sa laschan betg smatgar ora be cun in det. Ins sto propi smatgar cun l’ungla per far star els. Ma laschainsa talas brutalitads.

Eugen vegn era a chasa. El chatta ch’i saja legher ch’ils uffants han plugls. Fin ch’el va cun il petgen tras ses agens chavels ed i vegn er ora ina da questas bestias.

L’entira famiglia sa renda en il bogn. Il rest stat atgnamain scrit sin il cedel d’instrucziun per il diever dal schampo: Il chau vegn unschì en cun schampo, lura èsi da spetgar tschintg minutas. Lura lavar ora il schampo cun aua tievia. Lura repeter la procedura ina segunda giada. Lura stgarsinar ora ils plugls futschs cun il petgen da plugls. Per la famiglia Cahenzli fa quai pia diesch giadas unscher en, diesch giadas lavar il chau e tschintg giadas stgarsinar. Suenter la segunda giada lavar il chau, hai mo pli aua fraida. Ma gliez è in’autra story.

Bilantscha: Eugen veva in plugl (quel da l’entschatta). Ludmilla trais. La gronda diesch. Il mesaun trais. La pitschna set (inclus quels che la chasarina e la gronda avevan gia chattà suentermezdi).

Il viertgel da la pasta da dents

Pon ins pretender d’uffants ch’els struvegian in viertgel sin la pasta da dents? Quai sun jau ma dumandada ier saira cura che jau sun vegnida en il bogn ed hai chattà la tuba da pasta da dents – averta sco adina. Atgnamain fissan mes uffants vegls avunda da struvegiar si quest viertgel suenter avair lavà ils dents. Ma be dir e supplitgar na gida schuber-lidi-nüglia-strubas-nagut.

Jau pudess dentant introducir in sistem: Mintga saira, cura che jau chat la tuba averta (pia propi mintga saira) en il bogn, chatsch jau in da mes uffants or da letg e fatsch metter si il viertgel sin la tuba. Mintga giada vegniss in auter londervi. I giess en in turnus, fin ch’els han tuts trais chapì ch’in viertgel d’ina tuba da pasta da dents tutga sin la tuba e nagliur auter. Ma quai è bler memia stentus. I dat stress mintga saira e lura stuess jau anc tegnair endament tgenin dals uffants ch’è londervi cun struvegiar si il viertgel. Na.

In’autra idea fiss da stritgar a tuts per mintga tuba averta 10 raps dals daners da satg. In chastì collectiv. Quai è adina bun perquai ch’igl è uschè malgist.

Tup è dentant ch’i tutgass puspè ina giada il pli fitg la pitschna. 10 raps tar ella fa gia 10 pertschient dals daners da satg. Set tubas avertas en in’emna faschessan gia 70 pertschient dals daners da satg. Per la gronda fissan 70 raps dentant be circa 10 pertschient. Jau stuess inventar in sistem d’incassar ils raps sco tar la progressiun da taglia.

Abah, tut quests chastis èn bler memia cumplitgads. Jau na fatsch schuber-lidi-nüglia-strubas-nagut, hai jau pensà. Tut levgiada hai jau bandunà il bogn cun sia pasta da dents e ses viertgel sin l’ur dal lavabo. E sche la tuba n’è betg sa serrada da sezza, è ella anc adina averta.

P.S. Nun che mes um Eugen avess gì cumpassiun cun la pasta che setga vi.

Mandarinas svaneschan

Avant duas emnas èsi capità per l’emprima giada. Jau vegn a chasa, met las cumissiuns en cuschina e vom dabot sin tualetta. Cura che jau turn en cuschina hai sin maisa in mantun paletschas da mandarinas. Jau vom immediat en chombra dals uffants: «Tgi ha mangià las mandarinas?!» Mes uffants ma guardan sco sch’els na savessan betg ch’igl exista in tal fritg.

L’emna passada hai gì in’acziun da mandarinas en stizun. Jau cumpr gist in’entira harassa. A chasa dost jau immediat la harassa en chaminada e la cuvrel cun ina gasetta. Jau vom a prender las autras cumissiuns or da l’auto e cura che jau turn ma dumonda la figlia pitschna: «Ti mamma, daco hai be paletschas en questa harassa en chaminada?» Jau sbrig en chaminada. Incredibel. Jau cur en chombra: «Tgi ha mangià tut questas mandarinas!» «Jau betg», di la gronda. «Jau n’er betg», fa il mesaun.

Las duas fatschas èn uschè innocentas ch’ins po nunpussaivel s’imaginar ch’ils venterets che tutgan tar questas fatschas van bunamain surora da spir mandarinas.

Stersas èsi stà anc mender. Jau turn a chasa, tschent duas raits mandarinas sin maisa, ma volv be svelt per dustar la bursa en il truclet ed ina mesa secunda pli tard èn las duas raits gia stgarpadas e las paletschas da mandarinas starnidas dapertut enturn. Ils trais uffants che sesan en davos maisa guardan sin mai pitgiv e la pitschna respunda senza che jau avess dumandà insatge: «Jau betg».

Ma oz sun jau vegnida davos en cun las mandarinas. Jau hai tegnì ellas ferm sut bratsch. Jau aveva extra laschà pachetar ellas en plastic, per che mes uffants – ch’oduran mandarinas sin kilometers – na sentian betg ellas. Da bass sun jau schluitada en cuschina, sesida be orasum il banc e lura hai stuì ir enorm svelt: Jau hai sdrappà davent il plastic, stgarpà las raits, fatg giu la paletscha a l’emprima, durant mangiar ella hai jau fatg giu paletscha a la segunda ed en mesa minuta aveva jau mangià tuttas. En quel mument che jau stranglel giuaden la davosa curran trais bestias cun egls flammegiants e sgnaffas engurdas en dad isch. «Tgi ha mangia las mandarinas?», sbragian las bestias cun sbava sin bucca. «Jau betg.»

Far oraziun per canortas

Mintgatant capitan catastrofas. Ina damaun s’annunzia mia chasarina che lavura dus dis l’emna tar mai e di: «Jau hai dolurs il dies e na poss betg vegnir oz.» Jau che sun pinada dad ir a lavurar poss trair ora chalzers e giacca e restar a chasa. Per fortuna n’hai jau nagin termin urgent, pens jau, e spost la lavur sin la fin d’emna. Lura po Eugen guardar dals uffants. Quai fa bain ad el, uschiglio emblida el anc in di quants uffants ch’el ha schendrà.

La vaira catastrofa capita dentant pir in’emna pli tard. Igl è puspè la damaun marvegl. Quella giada telefonescha l’um da la chasarina: «Ad interim na po mia dunna betg vegnir. Ella ha ina discushernia e sto vegnir operada.» Jau vom bunamain en svaniment. Betg perquai che mia paupra chasarina vegn operada. Na, jau stoss conceder senza sentimentalitads, jau, Ludmilla Cahenzli, ma sun dumandada avant che star mal cun mes concarstgaun: co fatsch jau uss dad ir a lavurar?

Jau hai immediat stuì tragutter in’entira tavla da tschigulatta. Igl aveva sulet ina en frestgera. Suenter avair endultschì mes frust, hai jau prendì in fermezza café e plaunsieu hai jau puspè pudì pensar logic. Co fas uss tes job en il proxim temp? Quai vegn bain ad ir insaco. Ti has gea be in pensum parzial.

Jau lavur simplamain adina la fin d’emna. Na, quai na va betg. Suenter duas emnas fa Eugen il streiken.

Jau lavur cura ch’ils uffants èn en scola. Nunpussaivel: in uffant u ina scolasta èn adina malsauns. Jau lavur la saira. Va betg. Suenter duas emnas sun jau en il Beverin.

Jau tramet ils uffants tar la vischina a gentar. Lezza è gea mamma dal di. Va er betg! La davosa giada ch’els èn stads tar ella, han els suenter fatg, sco sch’els fissan bunamain morts da la fom. Sch’els ston puspè ir tar la vischina, datti ina revolta.

Jau prend congedi. Va er betg! Hai gea gist gì il mais passà congedi. Jau prend ina racheta e fui sin la glina. Na, ozendi van ins sin il mars. Ed jau na turn mai pli. U pir, cura ch’i dat en mintga vischnanca svizra canortas d’uffants. Canortas dal di! Be per dus dis l’emna! Be per quels dus dis che jau hai dad ir a lavurar! Jau sent che jau hai faudà ils mauns sco per far oraziun. Il pli gugent stess jau anc en schanuglias.

Sez la culpa Ludmilla!, di jau a mamezza. Tia mamma ha adina ditg che ti duais ir pli savens a messa e far oraziun. Uss na gidi nagut da tegnair mauns a Dieu. Uss na pos betg rugar a la svelta per canortas d’uffants. Quai dovra blers paternoss, sche betg schizunt rusaris. Uss has la merda, Ludmilla!

Suenter mes’ura vegn jau puspè giu da mes trip religius e decid: Ludmilla, ti dovras dispit ina nova chasarina fin che la veglia è puspè en gamba.

La cumplexitad da las soccas

Easy, schessan mes uffants. Introducir ina nova chasarina n’è insumma nagin problem. Ins mussa ad ella nua ch’il tschitschapulvra è, co che la maschina da lavar funcziuna e lura marschi puspè. Ma hopla. La chaussa n’è tuttina betg uschè simpla.

Jau, Ludmilla Cahenzli, sun adina stada segira che mes perchasa saja il pli simpel perchasa ch’i dat en Svizra:

– Far ora cun il fier – be las chamischas dad Eugen!

– Tagliers vegnan directamain en la maschina – nagut cun derschentar.

– Tschitschapulvra vegn fatg uschè pauc sco pussaivel.

– Nettegiar palantschieus – sulet curt avant che mes um Eugen tschiffa in’attatga dal cor.

Sut talas circumstanzas èsi bain pipas d’introducir ina nova chasarina. Quai è fatg en diesch minutas.

Oz è la nova vegnida per l’emprima giada. Ed jau hai fatg persenn ch’in perchasa è ina vaira scienza. Schizunt tar ils Cahenzlis. Il rument sa chatta en cuschina sut il bigl, sco tar tuts. Ma il rest è unic, p.ex. co dustar vestgadira. Quai fa mintga dunna auter. En mes perchasa existan anc perfiditads spezialas. Pir cun mussar a la nova chasarina hai jau badà che jau met ensemen las chautschas suten sin trais differentas modas: Quellas dals uffants faud jau ina giada. Quellas dals creschids tut tenor, sch’ellas èn per in mastgel u per ina femella, trais giadas u insumma betg.

Tar las chautschas normalas va quai teater vinavant. Las chautschas d’uffants èsi da faudar ina giada sin il lung. Quellas dals creschids duas giadas. Insatgi che legia quai po pensar: questa Ludmilla batta. Daco n’unifitgescha ella betg il sistem e metta ensemen tut tuttina.

Quai è prest ditg! Ma i na va betg. Sch’ins mettess ensemen las chautschas dals uffants tuttina sco quellas dals creschids, vegniss la pluna memia auta e las chautschas n’avessan betg plazza en stgaffa. E las chautschas dals creschids na pon ins era betg metter ensemen auter, uschiglio na dumognan ins betg ellas en la chaschutta.

Ina schliaziun fiss sa chapescha da cumprar novas cumodas u stgaffas. Lura pudess ins unifitgar e raziunalisar il sistem. I fiss ina simplificaziun e raziunalisaziun che duvrass l’emprim in’investiziun (tuna bain!?!). Ma tar l’investiziun fiss Eugen encunter. Pia: senza investiziun, nagina raziunalisaziun.

Ma laschain questas banalas reglas economicas e turnain tar mes dachasa. Tut quai che jau hai ditg fin uss è en sasez anc sontg. Igl è pli simpel da declerar la varietad da plantas en la tschungla africana che da far cler ad insatgi la cumplexitad da las soccas da la famiglia Cahenzli. Fitg irritond è cunzunt ch’igl exista da tschertas spezias da soccas be in exemplar. Magari chattan ins in segund exemplar cun in muster sumegliant ma ch’ha ina total autra colur. Jau suppon che singulas soccas fan atras en la maschina da lavar ina metamorfosa.

Metter ensemen endretg nossas soccas, n’è gia mia chasarina veglia betg vegnida da far. Cunzunt betg da dustar ellas en il dretg lieu.

Magari ha ella dustà las soccas da la pitschna en il truclet dad Eugen ed il cuntrari. Per part n’èn tals sbagls gnanc vegnids remartgads. I dat commembers da mia famiglia che van mintgatant or da chasa cun soccas ch’èn diesch numers memia grondas u diesch numers memia pitschnas. Senza ch’els faschessan persenn. Els èn era ventiraivels cun soccas ch’èn diesch numers memia pitschnas u memia grondas. Quai mussa atgnamain che l’entir hardumbel cun il perchasa n’è gnanc uschè impurtant. Also Ludmilla, tge stas qua e fas quitads? Dà gas e va a lavurar. La nova chasarina vegn bain a frida.

Tschüss, fin l’autra giada!

Ina loscha mamma

«Mes collega sto dar oz a mai ina milchschnitta», di mes mat.

«Pertge sto tes collega ta dar ina milchschnitta?», dumond jau.

«Ier da pausa hai jau dà ad el in biscotg», declera el.

«In biscotg?», ma smirvegl jau: «Ma in biscotg è gea total sitg e nagut bun ed ina milchschnitta è segir insatge fitg bun.»

«Cler», di mes mat tut cuntent: «Ina milchschnitta è in biscuit da tschigulatta cun si nutella e groma dultscha.»

«E pertge pomai è tes collega pront da barattar ina milchschnitta cunter in biscotg?»

«Jau na sai er betg», di el cun fatscha innocenta. «Ils auters vulan er adina barattar cun mai mega bunas chaussas, p.ex. minipics u dultscharias e da quai.»

Jau sun surstada. Mes uffants talunan adina ch’els na hajan mai bunas chaussas da pausa. Els hajan adina be biscotgs sitgs e stoppian guardar co ch’ils auters traguttian uschè buna rauba. Jau hai gia empruvà bleras giadas da furnir meglras pausas a mes uffants. Jau hai cumprà farmers u tustgets per dar da pausa. Ma en mes perchasa svaneschan talas chaussas adina sur notg. L’autra damaun giaschan be pli enturn stgatlas ed intginas mieulas. Magari capita quai schizunt da bel cler di. Perquai ston mes paupers uffants adina ir a scola cun biscotgs sitgs.

Ma che mes mat vegn da barattar ses biscotg cunter insatge meglier ma para enorm suspect ed jau al dumond: «Fas ti forsa tema a tes camarats per ch’els barattian?» Ins legia gea dapertut en las gasettas ch’i dettia gia sin las plazzas da scola structuras mafiosas nua ch’intgins scolars mettan auters sut squitsch.

«Na, jau na fatsch nagut. Ma ils auters na survegnan mai biscotgs da la mamma ed els han mega gugent biscotgs.» El di quai uschè natiral che jau al crai.

Jau stoss conceder che jau sun total loscha. Sche mes mat vegn gia en la terza classa da barattar in biscotg sitg cunter ina milchschnitta u cunter in minipic, lura n’èsi da far nagins quitads per el. Tge barats e fatschentas vegn quel pir a far en il futur? Jau ves mes mat gia sco smart manager en in grond biro d’in sgrattatschiel avant in tarment pult glischant da vaider. El, il super-um da fatschenta, cun il qual l’entir mund vul far barats. Ma in zic in curius sentiment resta tuttina. In biscotg cunter ina milchschnitta! Tge vegn quai ad esser en il futur?

P.S. Per lecturs che n’enconuschan betg il mund da delicatessas d’uffants: in minipic è in mini-landjäger che savura da plastic e custa summas astronomicas. Ils landjägers normals èn atgnamain pli bunmartgads. Ma ils uffants èn total scharfs sin minipics. I dat blers geniturs che cumpran da quai per ils uffants.

Mai pli litgar giu ina marca

La dunna al spurtegl vesa immediat mia fatscha trumpada. «Sche Vus vulais, poss jau dar a Vus las veglias marcas da tschuncanta raps. Lezzas pon ins anc litgar giu. E duas marcas da tschuncanta tanschan per ina brev da posta A.»

Jau scurlat il chau e di: «Gist uschè impurtant n’èsi betg. Ma essas vus segira che la posta na fa mai pli marcas da litgar giu?»

La dunna davos il spurtegl: «Tant sco jau sai, na datti mai pli ellas. La blera glieud na litga numnadamain betg gugent giu marcas e preferescha marcas che tatgan da sez.»

Jau na di nagut e pens al gust da las marcas. La cola laschava adina enavos ina savur miaivla sin la lieunga. In gust tut spezial. I n’era betg dultsch, betg salà, betg piter. Ma co eri lura? Da descriver quest gust è nunpussaivel. Igl è simplamain il gust d’ina marca svizra. In gust che va uss a perder, per adina.

«Ils gusts èn differents», di la dunna davos il spurtegl e ma stgarpa or da mias ponderaziuns nostalgicas.

«Gea, ils gusts èn differents», di jau e pens ch’in da quests gusts stat per svanir.

Jau cumpr diesch marcas da posta A e diesch marcas da posta B. Las novas marcas na ma plaschan betg, ma i n’ha da far nagut cun il maletg. Avant che pajar vegni endament che jau dovr proximamain anc ina marca per trametter ina brev en Spagna.

«Quai èn marcas d’in franc e trenta», di la dunna e ma tanscha ina marca a la moda veglia. Ina raritad ch’i dat mo anc pli intgins mais, fin che las reservas èn duvradas si. Ina marca da litgar giu. Jau ma legr gia sin il gust e fatsch il propiest da scriver pli savens ad amis e parents en l’exteriur. Per giudair anc in zic pli ditg il gust tipic d’ina marca da posta svizra.

Vegns cun mai tar la dentista?

«Mamma, jau stoss ir tar il dentist. Vegns era cun mai?»

«Vai anc!», di mia mamma da l’autra vart da la lingia da telefon: «Ti has quaranta onns. Ti es veglia avunda dad ir persula tar il dentist.»

Da x-insanua enconusch jau questa construcziun. N’aveva jau betg ditg circa il medem avant dus mais cura che mia figlia aveva stuì ir tar la dentista e m’aveva dumandà, sche jau l’accumpognia.

Diavelen. Jau sun in’uschè brutala mamma che fatsch ir mia paupra figlia tut persula tar la dentista. Ed uss fa mia mamma exact il medem cun mai. Ma jau na dun anc betg si il spiert.

«Mamma! Fa il bain e ve. Jau stoss laschar far in tractament da la ragisch. L’ultima giada ha quai fatg dolurs.» Jau sgnuflel.

«Sche bun», di mia mamma. «Jau t’accumpogn. Cura has dad ir?»

«En in’ura.»

«Ma jau dovr minimum duas uras fin che jau sun tar tai», di mia mamma.

«Gea, quai è vaira. Sche lura spost jau il termin», di jau.

«Ludmilla! Uss na fa betg teaters e va tar il dentist. En duas uras è tut vargà.»

«Ma i fa mal ed jau hai tema.»

«Taidla Ludmilla, jau envid ina chandaila per tai e di intgins paternoss, lura va quai schon.»

«Mhm», di jau.

«Has chapì? Jau pens vi da tai!»

«Mhm», di jau.

«Na stos betg temair, ti stos ta fidar sin Dieu.»

Suenter blers «mhm’s» ed in fermezza coaching religius terminain nus noss discurs al telefon.

Jau accept mia sort. Ed il pli impurtant: Jau engir da mai pli trametter in da mes uffants tut sulet tar il dentist. Na, en ina tal’ura na dastga ina mamma betg abandunar in uffant.

P.S. I n’è per cas betg stà uschè nausch. Mia mamma ha schon raschun ch’ins na duess betg tadlar sin tuts planschims e lamentims e pupragnar memia fitg ils uffants. Quels san bain ir sezs tar il dentist.

Quellas stoss jau er avair

Frust total. Suenter in’odissea tras tuttas stizuns da la citad hai jau pensà che jau haja finalmain chattà ellas. Mias jeans novas. In pèr superlessigas jeans ch’adempleschan trais premissas: Jau vegn da serrar ellas davanttiers. Ellas cuvran mes tgil schizunt cura che jau ses. Ed ellas n’èn giudim betg uschè largias che jau ristg in accident.

Jau ma volv avant il spievel en la cabina. Ellas fissan perfetgas – largias avunda ch’i na fa nagut, sch’ellas van en in zichel cun lavar – e stretgas avunda ch’il tgil vesa ora sexy sco quai ch’i s’auda. Tuttina crescha la depressiun or da la chautscha, si tras mes pèz, siador en ils egls, nua che las larmas èn orasum.

I n’è betg il pretsch orrent da 230 francs. Lez è era ina catastrofa. La gronda catastrofa è: malgrà la superperfetgmegagaila furma na poss jau nunpussaivel cumprar la chautscha. Ella è isada. Gliez fiss gea era flot. Ella vesa ora, sco sch’in cowboy avess purtà ella da chavaltgar duas giadas da Santa Fe tras il Grand Canyon fin en California ed enavos. Las sdrimas alvas davanttiers sesan en il dretg lieu. La catastrofa è davostiers. Là hai dus tatgs sblatgids ch’avessan dad esser entamez la tgilatta. Ma tar mai èn ils tatgs plinengiu. U forsa èn mias tgilattas memia ensi. En mintga cas vesi or uschè ridicul che jau na gughegel strusch da pensar tge che mia figlia schess. «Jau na t’enconusch lura per cas betg, sche ti vas enturn uschia. Quai è gea total sper ils chalzers.» Quai fiss circa il pli hofli ch’ella schess.

Jau ponderesch da cumprar las chautschas e da dar colur ellas. Ma per quest pretsch! Na Ludmilla. Vai anc! Jau bandun la cabina e dun las chautschas a la vendidra. Lezza ma guarda cun tanta cumpassiun ch’igl è gist malhofli. Ella è satiglia (grondezza 34) ed ha il tgil en il dretg lieu. Jau la pudess stranglar persuenter. Or en l’aria frestga emprov jau da m’imaginar co ch’il tgil da la vendidra vesa or en ventg onns ed jau hai immediat buna luna. Ludmilla, ma di jau, ti has spargnà ina massa raps cun desister da questa cumpra. Also èsi bain uras dad ir a prender in café.

Durant baiver café observ jau la glieud che passa avant l’ustaria. Jau fatsch cunzunt stim da las jeans che la glieud porta e mes patratgs daventan filosofics: Il mund è sanestrà. Mintg’onn creeschan ils designers novas jeans. Las pli modernas jeans èn las pli isadas. La tecnica da sblatgir daventa adina pli raffinada. Mintg’onn vegnan las jeans fabritgadas a moda anc pli persvadenta sco jeans veglias. E perquai che las jeans da quest onn vesan ora pli veglias che quellas da l’onn passà, ston ins dispit avair las novas. Total paradox. Para che la societad da consum che po trasora cumprar insatge nov, resenta ina brama per il vegl, per l’isà, per valurs constantas. Betg da smirvegliar: Il temp sa mida uschè svelt ch’il carstgaun tschertga almain en las jeans valurs perpetnas, u almain uschè perpetnas sco las jeans dal cowboy ch’è chavaltgà da Santa Fe fin en California e ch’ha mai stgamià chautschas. Forsa n’ha el gnanc lavà ellas. Gea, talas valurs tschertga nossa societad. Per fortuna na hai jau, Ludmilla Cahenzli, betg tals basegns e stun sur la chaussa.

Ina dunna da mia posa s’avischina a l’ustaria. Ella ha mia postura. Ella porta jeans. Las jeans vesan ora bain, almain davanttiers. Probabel vesan ellas ora da davos uschè catastrofal sco quellas che jau hai empruvà ansant, pens jau e sbass mi’egliada fin che la dunna è ida speravi. Lura guard jau suenter ad ella. Uau! Perfetg. Lavadas ora sco sch’ella purtass questas chautschas gia dapi decennis. Quellas stoss jau avair!

Ina chautscha da sport per Eugen Cahenzli

Eugen dovra ina chautscha da sport. Gia dapi trais onns di el quai. E gia dapi trais onns n’è el mai vegnì sper ina fatschenta da sport ora e n’ha mai gì peda dad ir a cumprar ina tala chautscha. Jau, Ludmilla Cahenzli, la consorta dad Eugen Cahenzli, ma chat gist davant ina gronda fatschenta da sport. Jau ma di: «Atgnamain pudessas ti cumprar ina chautscha per tes Eugen, uschiglio vai anc ina giada trais onns, e tes pauper um na po mai far sport perquai ch’el n’ha betg chautscha. Forsa mora el anc pervi d’ina attatga dal cor, perquai ch’el è adina en biro e n’ha nagin moviment. E sch’el mora na dovra Eugen nagina chautscha da sport pli.»

Jau entrel en la fatschenta ch’ha la surfatscha da la planira da la Greina (ins po era s’imaginar il Parc naziunal). Entaifer relativ curt temp chat jau ina partiziun cun vestgadira da fitness. Quai è segir ideal per Eugen che vul far trenament da forza. Jau tschertg insatge che plaschess a mes um: Rosa n’è betg ideal. Mellen n’er betg. En blau stgir u nair na chat jau nagut. Tut è memia pitschen. Suenter avair tschertgà ina mes’ura, decid jau da dumandar in da quels vendiders che sajettan trasor sperasvi. L’emprim che jau dumond, fa sco sch’el n’udiss nagut. Il segund ed il terz empermettan da turnar. Tar il quart sbragel jau. I gida. El ma mussa ses bellezza surrir da vendider da sport, uschia che jau, Ludmilla Cahenzli, ma calm immediat.

Jau al decler la situaziun. Jau stend la bratscha per mussar las proporziuns dal venter da mes um.

«Tge grondezza ha lura voss um?», ma dumonda il vendider.

Be da bass scutin jau la cifra.

«Qua na chattais vus nagut per voss um…»

Igl è pia memia tard, pens jau. I na dat nagina chautscha e nagina speranza pli per Eugen. El vegn a viver per il rest da la vita cun sia panzuna, ed jau era.

«…ma en la partiziun da trenament da forza datti segir insatge», cuntinuescha il vendider.

Jau suond il vendider e sun uschè happy che jau emblid da dumandar tge ch’è la differenza tranter fitness e trenament da forza. 100 meters plinenvi sa rasa la partiziun da trenament da forza. Il vendider sfugata ditg tranter las stangas e tira finalmain nanavant ina chautscha flurida: «Quai è la suletta ch’i dat en la grondezza da voss um.»

Trista scurlat jau il chau. Pli gugent mora mes Eugen che da trenar cun ina tala chautscha. Il vendider vesa che jau cumenz a bragir. El fa svelt la proposta: «En il mender cas pudess ins tschertgar en la partiziun da ballape. I dat blera glieud che fa trenament da forza cun vestgadira da ballape.»

«Pertge? Datti pia ina differenza tranter chautschas per trenament da forza e chautschas da ballape?», dumond jau. Jau sent immediat che jau hai commess in fauxpas enorm. Il vendider ma guarda, sco sche jau al avess dà in’enturn las ureglias. Cardinal Joseph Ratzinger guardass circa tuttina tup, sche jau al dumandass, sch’i dettia ina differenza tranter Dieu ed Allah. (Pli gugent avess jau duvrà il papa sco exempel. Ma lez guarda ils ultims onns permanentamain curius.)

Jau, Ludmilla Cahenzli, sai che la differenza tranter ina chautscha da fitness ed ina chautscha da ballape è inexistenta, u almain irrelevanta, exact sco la differenza tranter Dieu ed Allah.

Ma i dat situaziuns en la vita, nua ch’ins sto salvar tschertas sabientschas per sai, p.ex. sch’ins discurra cun in vendider da sport u cun cardinals. Cun extremists èsi d’esser precaut.

En il fratemp percurrin nus – jau ed il vendider – la catedrala da la vestgadira da sport. Nus chaminain tras las partiziuns dad ‹outdoor›, da raiver, da sport dad aua e da tennis. Finalmain essan nus tar las chaussas da ballape.

Nus chattain ina bella chautscha ‹da ballape› per Eugen. Il vendider è levgià che la clienta – che sbragia e sponda larmas – è satisfatga. Nus dain adia in a l’auter ed avain cumpassiun in cun l’auter: El cun mai, perquai che jau hai in um gross. Jau cun el, perquai che jau hai adina cumpassiun cun extremists.

P.S. La chautscha ha per cas plaschì ad Eugen. In’emna pli tard ha el cumenzà a trenar. Trais mais pli tard hai jau gia stuì cumprar ina chautscha pli pitschna – grondezza 56.

Ludmilla è euforica e cinica pervi da la politica da famiglia

Bainvegni en il 21avel tschientaner, pens jau durant leger la gasetta. Pascal Couchepin ha fatg progress. En in hui è el siglì dal temp medieval directamain en noss tschientaner. Cun sia nova politica da famiglia pretenda el temps da bloc en tuttas scolas svizras. Jau, Ludmilla Cahenzli, ma legr enorm. Malgrà che jau stuess atgnamain far prescha ed ir a lavurar (igl è las 9.00, mia figlia è gist ida a scola ed a las 11.00 turna mes figl. E mes bambinis vulan adina ch’insatgi saja a chasa cura ch’els turnan) legel jau vinavant la gasetta.

Couchepin vul laschar ir ils uffants gia cun tschintg u sis onns a scola. Quai n’è betg tenor mes gusto. Ma i na vegn strusch a far donn. Ils scolasts ston simplamain sa disar ch’ils pitschens emprendan l’entschatta anc pli plaun.

Ma l’idea da stgaffir ina conferenza dals directurs chantunals da famiglia ma plascha puspè. Forsa unifitgeschan quests directurs lura finalmain ils plans d’instrucziun dals differents chantuns. Per ina famiglia che mida chasa e va en in auter chantun èsi gea adina ina mazzacra. U ch’ils uffants ston repeter ina classa perquai ch’ils conscolars en l’auter chantun èn gia bler pli avanzads en franzos. Ni ch’ins paja uras supplementaras da vegnir blau per ch’ils uffants possian lavurar suenter matematica che vegn instruì en il nov chantun bler pli svelt.

Uschiglio na legel jau da princip mai a fin in artitgel en la gasetta. Ma las ideas da Couchepin ma mettan en ina tal’euforia che jau emblid tut mes princips e legel vinavant. A la fin stat anc scrit: «En la media ha mintga dunna svizra ozendi 1,4 uffants. Oz resta bunamain mintga tschintgavla dunna senz’uffants, etc.» In pitschen mument sun jau stutta. Insatge na constat qua betg. Ma tge èsi? Ma cler. Ils mastgels. Nua èn atgnamain ils mastgels? U na dovri forsa betg pli mastgels, pardon umens, per avair uffants? Appartegnan ils uffants propi be pli a las dunnas? N’han ils umens nagins uffants? U è la politica da famiglia dal bun Pascal Couchepin schon uschè avanzada ch’i na dovra nagins umens pli per far pops. Jau hai pensà che quai giaja anc dus u trais tschientaners fin ch’ins vegnia da fabritgar semenza artifiziala per remplazzar ils umens. «Ludmilla, na sajas betg cinica!», m’avertesch jau. «Quai na porta nagut. Ins na po betg pretender memia bler da Couchepin. Fin ch’ina regenza svizra vesa en ch’ils uffants appartegnan era als umens e fin che quai sa manifestescha era en las statisticas, vai anc dus u trais tschientaners. E forsa na dovri lura halt era betg pli ils umens (guarda sura).»

In politicher ha ina giada ditg: Sche l’educaziun dals uffants fiss chaussa dals umens, fissi gia daditg introducì il temp da bloc en scola. I dess canortas e scolas dal di. Jau, Ludmilla Cahenzli, vom d’accord cun quest politicher e less anc agiuntar: I dess lura segir era sper mintga plazza da giugar ina flotta ustaria nua ch’ins po baiver patgific ina gervosa u in café.

«Ergo Ludmilla. Tge emprendas ti uss da questa lecziun?», ma dumond jau.

«Jau emprend ch’ins sto surlaschar als umens dapli responsabladad en l’educaziun dals uffants», respund jau a mamezza.

«E co fas ti quai?», ma dumond jau.

«Jau telefonesch ad Eugen Cahenzli ch’el stoppia vegnir oz da mezdi a chasa a far gentar. Igl è gea gia las 10.00. Fin che jau sun en biro èsi las 11.30, e lura stuess jau gist puspè turnar a chasa a far gentar. La finala hai jau gia fatg ensolver oz per noss uffants. Lura po Eugen bain surpigliar il gentar.»

«Fitg bun’idea Ludmilla!», ma di jau.

Jau telefonesch ad Eugen. Eugen n’è betg en biro.

Forsa han las statisticas tuttina raschun, pens jau resignada. Ed il detagl cun la semenza è probabel irrelevant.

Duai jau uss anc ir dabot en biro? E tge fatsch jau gentar?

Far capuns cun charn rantscha, ABBA e hip hop

I dat valurs perpetnas. Ina da quellas èn ils capuns. En nossa famiglia èn ils capuns insatge sco in’ierta sontga. Autras famiglias possedan bischutaria ch’ellas dattan d’ina generaziun a l’autra. U chasas, chastels, aclas e sulom. En nossa famiglia na datti nagut da quai. I dat persuenter capuns. Mia basatta ha mussà a mia tatta da far capuns. La tatta ha mussà a la mamma e mia mamma a mai.

Durant manizzar il peterschigl ed il por per ils capuns savuri en mia cuschina. Igl è ina savur frestga che sa maschaida cun il gust salà dals langeghers e da la charnpiertg. L’odur regorda mai al temp che jau gidava la mamma a manizzar ervas u charn. Mia mamma raquintava lura co ch’ella fascheva capuns cun sia mamma: «Nus n’avevan betg uschè buna charn da metter en ils capuns. Sche tia tatta vesess tge charn ch’ins metta oz en ils capuns, sa desperass ella. Ella metteva magari en in ur rantsch da la charnpiertg en ils capuns. Oz na dess ins quai gnanc pli als portgs. Capuns era ina spaisa da paupers.» Uschia raquintava mia mamma da sia mamma. Jau tadlava ed empruvava da m’imaginar co ch’ils capuns da mia tatta savuravan. Jau aveva in zic respect dal temp dals capuns cun charn rantscha.

Oz sun jau mamma. Mias figlias ma gidan a manizzar ed jau raquint da mia mamma. «Sche jau gidava a manizzar il peterschigl, stueva quel esser quatter giadas pli fin che quai che nus manizzain el oz. Ils quadrels da charnpiertg stuevan esser bler pli manidels. Sch’els n’eran betg pitschens avunda, fascheva mia mamma anc ina giada tagliar permez mintga tochin.» Mias figlias crain tut. Il pli gugent quai ch’è in zichel surfatg. Jau di: «Sche vossa tatta vesess che nus manizzain schizunt timian e salvgia en ils capuns, sa desperass ella. Vus na dastgais mai raquintar quai ad ella!» Mias figlias han il gaudi. Ellas crain mintga pled.

Da zugliar ils capuns sto il figl era gidar. Nus tadlain ABBA. La musica va uschè dad aut ch’ils vischins san exact: aha, ils Cahenzlis fan puspè capuns.

Durant brassar giu ils capuns sun jau persula. Mes patratgs sgolan en la cuschina da mia mamma, nua che nus na tadlavan mai ABBA, malgrà che la gruppa fiss stada da quel temp en la parada da hits. Jau pens a mia tatta che n’aveva naginas CD’s u cassettas. Ella na zugliava era betg ils capuns, mabain laschava buglir els sco bizochels, scheva mia mamma.

E co vegni ad esser in di en las cuschinas da mias figlias? Fan ellas era capuns? Tge musica vegnan ellas a tadlar? Forsa hip hop – quella musica che jau na support gnanc tschintg minutas?

Tge istorgias vegnan mias figlias a raquintar a lur figlias durant manizzar peterschigl e tschagugliuns? I n’emporta nagut tge musica e tge istorgias ch’igl è. Basta ch’i dat valurs perpetnas. Basta ch’i dat capuns.

25 pèra chalzers ad onn è normal

Quai na dastga Eugen Cahenzli betg savair. Jau, Ludmilla Cahenzli, cumpr mintg’onn 25 pèra chalzers.

Ils pes da mes trais uffants creschan en in tempo nar. Probabel nagin che crai, ma dacurt è mes mat vegnì ed ha ditg: «Mamma, mes chalzers da gimnastica èn memia pitschens.» «Nunpussaivel. Nus avain gea cumprà els pir avant dus mais», di jau. Ma mes mat insista: «Els fan mal.» Jau ma platg e smatg orasum ses chalzers. Avant dus mais era il polesch trais centimeters davent dal piz dal chalzer. Jau ma regord anc bain che la vendidra da chalzers ha ditg: «Quests chalzers èn bler memia gronds. Voss mat va gea en venter uschia.»

Jau hai tuttina cumprà exact quels chalzers. Durant tippar e pachetar en ils chalzers ha la vendidra fatg si ina tschera, sco sche jau fiss la mendra raffaunra e sco sche jau maltractass mes uffant a moda crudela.

Uss turnass jau gugent cun il mat en stizun e schess a la vendidra: «Tutgai ina giada e guardai nua ch’il polesch è. Tge schais uss?!» Ella na ma cartess betg ch’il mat, ch’emplenescha oz ora ils chalzers, è il medem ch’aveva avant dus mais sia detta-pe trais centimeters davent dal piz dals chalzers.

Mender che la vendidra è dentant Eugen Cahenzli. A mes um na dastg jau betg dir che jau stoss puspè cumprar chalzers. El survegn uschiglio in’attatga. Eugen pensa che jau cumpria bler memia blers chalzers. Dasperas sa el gea be d’ina mesadad dals chalzers. L’autra mesadad cumpr jau en il zuppà. Eugen senta zuar vi da las finanzas ch’insatge na constat betg ed el dumonda mintgatant: «Has ti insanua in conto che ti mettas da la vart daners.» Ma jau respund adina cun egls gross: «Na, segir betg.» La vardad è ch’ils daners svaneschan en las stizuns da chalzers.

Dacurt hai jau ina giada fatg ina glista. Jau hai quintà ora quants chalzers che jau cumpr en media en in onn. Sco ditg sura: igl èn 25 pèra. Ils blers che legian questa cifra scurlattan uss il chau e pensan: «Questa Ludmilla Cahenzli batta cumplet, ella ha probabel la malsogna da cumprar chalzers.» Ma mintga dunna ch’ha trais uffants sa exact che 25 chalzers ad onn n’è insumma betg stravagà.

Dal reminent: Sche jau fiss malsauna da cumprar chalzers, cumprass jau gea 30 pèra be per mamezza. Ma jau cumpr be circa traia pèra chalzers ad onn per mai. Il rest è per ils uffants. Eugen Cahenzli dovra be 0,2 pèra chalzers ad onn. Ses pes na creschan betg pli ed en biro ed en l’auto n’isi betg solas.

Litania da chalzers

Pront m’ha insatgi mussà l’utschè. Quel tip aveva legì l’ultima columna (LQ dals 4 da november). En lezza aveva jau scrit ch’i saja normal da cumprar 25 pèra chalzers ad onn. Para che mias explicaziuns n’èn betg stadas chapaivlas a quest tip che m’ha mussà l’utschè. Perquai vuless jau, Ludmilla Cahenzli, explitgar en detagl co che jau vegn sin 25 pèra chalzers.

La stad, avant che la scola cumenza, èsi il pli brutal. Mes trais uffants dovran stgalfins e chalzers da gimnastica per la scola: Mia gronda isa ses stgalfins adina sc’in dinosaur. Uschia na po mes figl mesaun betg pli duvrar ils stgalfins da sia sora. La pitschna pudess atgnamain prender ils stgalfins dal mesaun. Ma ella protesta: «Quai èn stgalfins da mats, quels na tir jau betg en.» Jau cumpr traia pèra stgalfins.

Cun ils chalzers da gimnastica (exnum cun solas cleras per en halla) n’èsi betg uschè nausch. Qua po il mesaun ertar ils chalzers da la gronda. Da gimnastica è lezza numnadamain uschè marscha ch’ils chalzers vesan ora sco novs suenter in onn. Ma il commentari da la pitschna che duess prender ils chalzers dal mat: «Quels na tir jau betg en, quels toffan.» E damai che jau chapesch sias resalvas – jau na tirass gea era mai en chalzers dad Eugen Cahenzli – obtegna ella novs. Nus fissan cun stgalfins e chalzers da gimnastica gia tar tschintg pèra chalzers.

La scola cumenza ed i vegn l’emprima daratga: «Mamma, mes stivals èn memia pitschens.» «Sche prenda quels da la gronda», di jau. «Lezs han ina fora.»

Jau cumpr stivals per la gronda e per il mesaun. La pitschna survegn quels dal mesaun. Era sch’i toffan. Nus fissan tar set pèra chalzers.

Tuttenina hai num: «Nus main sin viadi da scola. Il scolast ha ditg che nus stoppian avair chalzers auts, uschiglio stuain nus star a chasa.» Ludmilla va cun la gronda a cumprar chalzers da culm. Fa otg.

I vegn che bischa. Ludmilla va giun tschaler e prenda nanavant ils chalzers d’enviern da l’onn passà. La gronda dovra sa chapescha novs. Ils dus pitschens pon segir duvrar ils veders. Ma ils chalzers dal mesaun da l’onn passà èn era gia memia pitschens per la pitschna. Merda, jau aveva extra cumprà buns e chars per ch’els tegnian anc per la pitschna. Sdiavlar na gida nagut. Jau cumpr chalzers d’enviern per la gronda e per la pitschna, uschia che nus fissan tar diesch.

Per il sport d’enviern dovri chalzers da skis, patinas e boots da naiv. En la media èn quai trai-pèra chalzers per stagiun. Nus fissan tar tredesch.

Jau, Ludmilla, survegn da Nadal da mamezza stivals da tgirom, mega moderns e perquai mega chars. I dat novs stgalfins chauds per la gronda e novs chalzers d’enviern per Eugen. El na vul atgnamain nagins ed insista ch’el possia anc trair en ils vegls (annada 1989), ma puncto chalzers na dastgan ins betg adina tadlar sin ils umens. Insumma: co vesess quai ora, sche jau giess cun mes stivals novs e mes um trottass suenter sc’in pauper galiot cun chalzers da l’ultim tschientaner? En nossa contabilitad da chalzers fissan nus tar 16 pèra chalzers.

Dal schaner fin il mars marscha pauc puncto chalzers. Ins po far autras investiziuns.

Avant ch’i fa primavaira vom jau giun tschaler e prend siadora las sandalas ed ils chalzers da gimnastica per la stad. Ils chalzers da gimnastica vesan ora sgarschaivel: grisch e tuffus. Jau als met en la maschina da lavar. I sorta be pli in pèra, tschai è tocca. Il pèr entir va a la pitschna. Lezza ma guarda cun in’egliada cun milli rinfatschas cura ch’ella sto empruvar en ils chalzers. Jau vegn bunamain loma. Ma: «Na, quella giada na survegns ti nagins auters.» ‹Sulet› ils dus gronds ston avair novs. Nus fissan tar 18 pèra.

Il mat ha emprima communiun. El na po tuttina betg ir en baselgia cun chalzers da gimnastica. Fa 19. La gronda dovra puspè stivals da plievgia (sa sch’ins na pudess betg inventar stivals da gumma da stretch?). Fa 20. Las mattas vulan schlarpas per las vacanzas da stad. Fa 22. Jau vi era schlarpas. Fa 23. E cura che jau cumpr mias schlarpas, ves jau gist anc in pèr total bellas sandalas per mai. Fa 24. Per fortuna plaschan las sandalas era ad Eugen.

Da mesa stad vegn anc il mat (sco descrit en l’ultima columna) e dovra auters chalzers da gimnastica, perquai che quels che jau aveva cumprà la primavaira èn gia memia pitschens. Nus fissan tar 25 pèra chalzers en la contabilitad d’in sulet onn.

Ils Turitgais èn intgantads da l’urs – ch’è lunsch davent

L’urs avant porta n’han ins betg gugent. Ils urs ch’èn lunsch davent apprezieschan ins sa-po-quant-fitg. Questa tesa vegn da mai, Ludmilla Cahenzli. Ella sa basa sin brevs da lecturs en gasettas turitgaisas.

Il zercladur ha in schurnalist turitgais scrit: L’urs è avant porta, el vegn prest en Svizra. Per ina giada ha in schurnalist turitgais schizunt gì raschun. Il schurnalist ha cità en ses artitgel persunalitads da la Val Müstair. Ils blers han ditg ch’els avessan plaschair da visitas dal brin. Mo duas persunas han fatg valair resalvas. Ellas han proponì da chatschar davent il schani, u da schliar il problem a moda sumeglianta sco en il Vallais cun il luf.

Il luf vallesan è daventà l’unfrenda d’in accident displaschaivel cun in criec da naiv, uschia la versiun uffiziala. La versiun inuffiziala: Ins ha gidà suenter tar l’accident displaschaivel. Las propostas or da la Val Müstair han irrità intgins lecturs turitgais. Tut grittentà han els scrit brevs da lecturs e mussà consentiment per il pauper urs. Cun ils chatschaders primitivs e purs che na pon gnanc cuir in pitschen tschut ad in urs fomentà, cun lezs han ils lecturs lavà hutlas.

Ils Turitgais han pia coga gugent l’urs en Val Müstair. Ma co tractan els ils urs avant l’atgna porta? La resposta: fitg mal.

Questa stad populeschan tschients d’urs en tuttas colurs la citad. Ins chatta els sper via, en streglias e sin plazzas. Els han conquistà la citad grischa cun colur e fantasia. Ed ils burgais? Lezs sa vilentan mordio. Ils urs vegnan spretschads. En brevs da lecturs scandescha il pievel: «Kitsch!» Corifeas or da la cultura dattan intervistas e discurran da «contaminaziun optica». Auters teman ch’ils uffants – lezs han plaschair da nar ch’i vegn finalmain ina giada purschì ad els insatge sin las vias nivas da Turitg – degenereschian culturalmain, sch’els vegnian en contact cun ils urs charins.

Sche vus dumandais mai: Ils urs ma plaschan enorm bain. Sche jau sun sin visita en la citad e ves in urs, hai jau adina quaidas dad ir vitiers e da guardar co che l’urs è colurà davostiers.

Jau ma poss dentant imaginar: Sche jau giess uss a spass en il Parc naziunal ed inscuntrass là casualmain il vair urs, n’avess jau betg exnum mirveglias da contemplar anc la part davos dal pruoder. Lura faschess jau chommas per vegnir uschè svelt sco pussaivel giu dal plaz. Pertge che mia tesa funcziunescha per il solit gea era tar mai: Sulet in urs ch’è lunsch davent pon ins appreziar da tut cor.

In exempel pratic per plaschair!

Jau stoss m’exculpar. En mi’ultima columna hai jau scrit che jau curriss immediat davent, sche jau inscuntrass l’urs en Val Müstair. Qua dovri ina correctura. Pertge che currer davent fiss il pli tup ch’ins po far en ina tala situaziun.

Currer davent è in reflex sanadaivel e natiral. Ma quest reflex provocass tar l’urs ch’el curriss suenter ad ins. Quai n’è betg giavischabel damai che l’urs ha probabel ina meglra cundiziun.

Tenor las directivas ch’il Parc naziunal dat ora sin ses fegl sgulant ston ins tschantschar dad aut cun l’urs, sch’ins avess d’inscuntrar el. Jau proponiss da dir: «Hallo mes char. Era da questas varts? Co vai? Has schon marendà?»

Per cas che l’urs pigliass tema, malgrà tut questa curtaschia, ed attatgass ins, lura èsi il pli impurtant da «far tut per restar calm». Era sche l’urs stat sin ils pes davos, èsi scumandà severamain da fugir.

Tge fiss pia correct? Sin il fegl sgulant stat scrit: «As mettai en venter per terra e mettai ils mauns davos la tatona.» Ins sto pia sa metter en la posiziun la pli malsagidaivla ch’ins po s’imaginar. Ma jau citesch vinavant: «L’urs vegn a fufragnar vi da Vus e constatar che Vus n’essas nagin privel per el. Spetgai fin che l’urs è s’allontanà.»

Prima. Ma tge far, sche l’urs na s’allontanescha betg? Tge far, sch’el na senta betg sulet che jau sun ina turista innocenta, mabain senta era che jau savur anc detg gustus? Tge far, sche l’urs cumenza a rusignar vi da mes venter e strair nauadora mia beglia. Beglia haja el gea da nar gugent. Stoss jau lura giavischar ad el «in bun appetit».

Per mes gust laschan las directivas dal Parc naziunal avert memia bleras dumondas. I fiss inditgà d’allegar a las directivas ina seria da fotos u in pitschen film documentar che mussa: co sa mettan ins per terra a moda correcta? Quant ditg ston ins restar en questa posiziun? E tge pleds èn ils pleds ils pli cunvegnents en il dialog cun l’urs?

Il pli prudent fissi, sche quel ch’ha inventà las directivas giugass gist sez la rolla principala en il film e laschass vegnir natiers l’urs – in vair e betg forsa in’attrappa! – a fufragnar in zichel.

Pir sche jau vesess in tal film, avess jau fidanza en las directivas. Ma fin ch’il film n’è betg avant maun, ponderesch jau da spustar mias vacanzas da quest atun en il Parc naziunal. Mes reflexs èn bler memia bain sviluppads ed jau na ma mettess mai per terra. Gnanc sche jau savess che l’urs ha curt avant gist ensulvì tschintg begls-vadè.

Ir cun tren e gizzar las ureglias

I dat glieud ch’ha adina si uregliers en il tren e taidla musica. Quai na faschess jau mai. Pertge che ir cun tren è interessant. Jau, Ludmilla Cahenzli, ses adina en la segunda classa, là marsch’insatge. En l’emprima classa sesan sulet ils ritgs: mits, persuls e lungurus.

En il tren guard jau en ina gasetta e giz las ureglias. Per fortuna hai jau ina bun’udida. Jau aud discurs ch’han lieu dus u trais cumpartiments pli lunsch davent, era sch’igl ha tranteren anc glieud che baterla. Tschel di, dus cumpartiments davant mai:

«Jau hai gia daditg udì nagut pli da mes ami», di ina vusch trumpada.

«El vegn schon a s’annunziar», di ina segunda vusch.

«El n’ha gnanc telefonà, be tramess intgins sms ed mms», di l’emprima.

«Lura èsi segir tut en urden», di la segunda.

«Ma jau na ves mai el. Pertge hai jau insumma in ami, sche jau na ves mai el?»

La segunda vusch na respunda nagut. Igl è la finala ina greva dumonda.

«Jau na chapesch betg el», cuntinuescha l’emprima.

«Ma vus avais gea pir dacurt puspè fatg pasch», di la segunda.

«Gea. La dumengia passada avain nus discurrì ensemen e sclerì tut noss problems. Ma tge gida quai, sche nus n’ans inscuntrain uschè ditg betg. Uschia ans vivain nus total in ord l’auter», di l’emprima cun in tun desperà – in tun che lascha sentir che las larmas èn orasumsum, ma vegnan retegnidas cun tutta forza.

Mias mirveglias creschan ad in crescher. Tgi è questa persuna che sto suffrir a moda uschè crudaivla e n’ha betg pli vesì ses ami dapi la dumengia passada? (Igl è dal reminent mesemna.) Dad ir sin tualetta ves jau sulet la segunda persuna. Ella ha la vegliadetgna da mia figlia, u forsa in onn dapli, pia quattordesch. Sin tualetta fatsch jau spert. Jau hai gea era nagut da far. Da turnar guard jau sc’in sprer sin l’emprima. Ella porta in sexy top cun da mintga vart almain diesch givlarins. Ella para d’avair 17 onns. Ma jau na ma lasch betg cugliunar da sminca. Sia vusch tunava ansant numnadamain exact sco quella da mia pitschna figlia. Lezza ha nov onns.

Jau vom pia plaun e plat tras il corridor. Cura che jau sun sper l’emprima vusch stgarpitsch jau sc’in tgutg, uschia che jau poss gist vesair da surengiu en il sexy top. Là ves jau exact quai che jau hai spetgà: nagut da num. Il BH sut il top cuntegna sulet intgins pulstrads. Jau di «sorry» e festin da vegnir en mes plaz. Là fatsch jau il quint. En mia calculaziun integresch jau tuttas cumponentas enconuschentas, las sociologicas e biologicas. Mia conclusiun: ella ha maximalmain 12 onns. Jau ma concentresch puspè sin mes cudesch e giz las ureglias.

«Tge duai jau star qua e ma vilentar», di l’emprima vusch. «I dat anc avunda umens sin quest mund.»

Raschun has!, pens jau: «Ed emprova ora uschè blers umens sco pussaivel avant che ti ‹ta vivas dapart› cun in sulet um.»

P.S. Las duas giuvnas en il tren han discurrì tudestg svizzer. E per betg sfalsifitgar lur discurs vi jau anc citar en la lingua originala la construcziun centrala. «Miar lebend üs total usanand», ha l’emprima vusch ditg. ‹Sich auseinanderleben› n’exista betg per rumantsch. D’ina vart è quai simpatic. Da l’autra vart na vul quai betg dir ch’i na capitia betg era magari tar nus.

Sco in gangster

Jau sun gist vi dal sbluttar l’oss da mia cotletta. Normalmain na ma lasch jau betg disturbar tar quest’occupaziun. Ma or dal chantun da la maisa nua che mes figl sesa aud jau trasora il pled ‹gangster›. Quai ma preoccupescha.

«Quel è voll il gangster», raquinta mes mat a sia sora gronda. Mes figl tschantscha cun vusch profunda e sbarbutta latiers.

«Tgi è in gangster?», dumond jau.

Mes figl na fa betg stim da mia dumonda e raquinta si’istorgia sulet a sia sora. Da ses raquint intervegn jau ch’in gangster cun num Remo va uss para cun mes figl a scola. In gangster ch’ha num Remo? E che va en la tschintgavla classa? Quai n’è nagin privel, pens jau e sblut vinavant mes oss. Fin che jau vegn puspè spaventada.

«Quai è voll-mega-krass da gangster!» Quella giada èsi mia figlia pitschna che discurra. Ella ri dad aut, malgrà ch’ella raquinta da gangsters.

Plaunsieu chapesch jau. ‹Gangster› è en moda. Uss che jau hai gist emprendì d’acceptar che tut è ‹gail›, vegn pia il ‹gangster›.

Dentant han mes uffants finì da gentar e svaneschan or da maisa. Jau prend l’oss da la cotletta da mes figl, rui giu la charn e ponderesch, sche quest svilup linguistic saja bun u nausch.

‹Gail› era forsa in pau pervers, ma igl era malgrà tut anc insatge positiv. In gangster perencunter engola, cugliuna e mazza forsa schizunt. Vairamain nagut dal bun. Nua finescha nossa societad, sche noss uffants dovran il pled ‹gangster› per descriver insatge bel, lessig e flot?

Jau na vegn probabel betg da scumandar a mes uffants da duvrar quest pled, pens jau durant dustar giu ils tagliers. Ma en l’educaziun na dependi gea betg tge ch’ins scumonda als uffants, mabain tge exempel ch’ins dat als uffants. Perquai fatsch jau, Ludmilla Cahenzli, il propiest: jau na dovr segir mai il pled ‹gangster›!

Suentermezdi guard jau atras ils catalogs da vestgadira. Jau tschertg giaccas d’enviern per mes uffants. Jau stoss cumprar ina giacca per la gronda ed ina per il mat. Ma atgnamain avess jau en stgaffa in mantel che giess quest enviern segir al mat. Igl è in bun mantel blau stgir ch’ha custà bler memia bler. Jau aveva cumprà el per la figlia gronda, ed jau aveva pensà che tut mes trais uffants vegnian a purtar quest mantel. Ma lura ha mes figl cumenzà a far tup: «Jau na tir betg en da quai da mattas!»

Jau sfegl vinavant il catalog e tschertg ina giacca bunmartgada per il figl. Tuttenina hai jau in’idea.

Jau vom e stgav il mantel or da stgaffa. El vesa ora tip top. Ins na vesa betg che la matta gronda al ha gia purtà trais onns. I fiss bain donn e putgà da laschar quest mantel en stgaffa!

Jau vom en chombra tar mes mat. «Guarda, quest mantel ha tia sora purtà. Uss dastgas ti avair el», di jau e fatsch, sco sch’i fiss per el la pli grond’onur d’astgar purtar quest mantel. Jau spetg tschintg secundas e lura met jau mes trumf principal sin maisa: «Cun quest mantel vesas ti ora voll mega sco in gangster.»

Mes mat na di nagut, stat plaunsieu en pe e guarda sin il mantel. Jau ves ch’i lavura en ses intern. Lura tira el en il mantel e va en suler. El stat avant il spievel, chatscha ils mauns en satg e schlogna cun bucca averta ses tschic. Jau avess mustgas da far ina remartga en il stil da ‹voll sco in gangster›. Ma jau sent ch’igl è pli prudent da taschair.

Mes mat va a la tschertga d’egliers da sulegl nairs e d’ina chapella. Cun spievel e chapella s’inscenescha el sco in gangster da Chicago avant il spievel. I manca be la pistola. Uss èsi il dretg mument da dumandar: «Prendas il mantel?»

«Mhm», è sia resposta.

Jau giubilesch internamain: Eviva il gangster.

Sururas da babs ed in propiest per l’onn 2006

Dacurt essan jau e mes um Eugen stads envidads tar amis. Sin visita era anc in auter pèr. En il decurs da la saira han ils umens cumenzà a discurrer da sururas. «Quest onn hai jau fatg tschienteventg sururas», ha l’emprim ditg. Sinaquai fa il segund – mes Eugen – cun in suspir profund: «Jau hai era lavurà bler memia bler quest onn. Daspera leva jau retrair in pau da las 200 sururas che jau aveva fatg l’onn passà.» «Mett’avant! Jau hai uss en tut 500 sururas. 300 da quellas sururas aveva jau fatg sulet l’onn passà», raquinta il terz.

Entant ch’ils trais eroxs sa lamentan ti mordio, ma dumond jau: Co èsi pussaivel che quests umens vegnan sin tantas sururas. Els èn la finala babs d’uffants da scola. Sa sch’els dorman en biro? U sa sch’els n’èn betg pipa da dumbrar endretg?

Cunzunt tar quel che sa gloriescha cun sias 500 sururas hai jau gronds dubis. El va la damaun adina pli tard a lavurar che mes Eugen (jau ves el adina cura che jau vom mezza) ed el turna la saira adina avant mes Eugen (jau sai quai damai ch’el telefonescha savens gia da las tschintg per far giu insatge). E vacanzas fa mister 500-sururas adina cun ils uffants, pia minimum diesch emnas ad onn. Ma el pretenda: «Jau lavur savens la notg cura che nagin na vesa e fatsch là mias sururas.» Il detg bau da la notg!

Tuttenina ma crodi si che las dunnas na dian nagut. Quai n’è betg normal. Per il solit discurran mias amias uschè bler ch’ils umens na vegnan strusch en cun il pled. Ma tar il tema sururas n’han ellas para da dir nagut. Jau er betg. Anzi, jau hai plitost da zuppentar insatge. Jau sun numnadamain adina en il minus.

Betg da smirvegliar: sche mia figlia pitschna è malsauna, stun jau a chasa. Sche mes figl ha puspè ina giada fatg ina cupitgola ed ha ina fora en il chau, vom jau cun el tar il medi, per laschar cuser. In’emna pli tard vom jau anc ina giada cun el tar il medi per laschar trair ils fils. Sche la figlia gronda fa bunamain en las chautschas pervia dad ir tar il dentist, vom jau halt era cun ella, malgrà ch’ella fiss grond’avunda dad ir persula. Visitas da scola na lasch jau mai ora, era sch’ellas crodan sin in di da lavur. Sche la frestgera è vida, bandun jau la saira pli baud mes biro e vom a far cumissiuns. Sche mes um stuess manar avant ses auto e n’ha nagina peda, fatsch jau quai. Sche Eugen dovra tut surura ina cravatta naira per ir suenter bara, vom jau a cumprar ina, malgrà che jau stuess anc lavurar duas uras. Ed uschia en perpeten. En perpeten?

Jau guard sin mias duas amias ch’han sco jau in job a temp parzial. Probabel sbattan ellas pli u main cun ils medems problems. Nus essan bain tabalorias, pens jau. Da currer e currer entant che noss umens sa glorieschan cun tschients sururas.

Ma mo spetga, mes char Eugen. L’onn proxim ta gid jau a bajegiar giu tias sururas. En il 2006 surpiglias ti las visitas da scola, ils discurs cun ils scolasts, las cumissiuns en il Migros e vas cun la gronda tar il dentist. Il 2006 survegn nossa gronda numnadamain ina dentera, quai dat ina massa termins, e tias sururas lieuan sco in toc glatsch en l’aua buglienta. E forsa mainas ti schizunt avant mes auto, perquai che jau n’hai forsa gist betg peda quel di ch’i fiss dad ir a mussar l’auto.

Memia severa na vuless jau dentant betg esser: Da laschar cuser las foras en il chau da noss figl surpigl jau vinavant. Talas foras chaschunan sanganadas ed Eugen va en svaniment sch’el vesa sang. E sche Eugen giess en svaniment e survegniss forsa era ina fora en il chau, stuess jau la finala tuttina bandunar pli baud mes biro ed ir a chasa a tgirar umens cun foras en il chau.

So, quai fiss pia mes propiest per il 2006: bajegiar giu las sururas da mes Eugen.

Era mias amias vegn jau ad orientar. Ellas suondan lura segir era mes exempel e gidan lur umens cun las sururas. Jau sun bunamain in zic schigliusa sin l’amia cun il mister 500-sururas. Sch’ins patratga! 500 sururas, èn gea pli che 10 emnas da lavur. Entaifer quel temp pon ins accumpagnar uffants d’ina entira citad tar il dentist. E las mammas da quests uffants en questa citad pon far sururas en tutta cumadaivladad.

Jau giavisch in bun 2006, cun paucas sururas per ils umens e paucas minus-uras per las mammas.

Eugen? Lain far in pop?

In pac pampers custa 8.90 francs e cuntegna 38 sdratschs. I sa tracta da la sdratscha la pli bunmartgada ch’è da preschent sin fiera en Svizra. Ad in pop svizzer vegn probabel fatg sitg quatter giadas il di. Il pac sdratscha tanscha pia radund 10 dis. En in mais dovri per in normal pop svizzer trais da quests pacs sdratscha. Quai custa circa 27 francs. Nun ch’il pop haja la fuira ed ins sto stgamiar pli savens.

Ma sche geniturs d’in pop svizzer èn in pau temelitgs e pensan che la sdratscha bunmartgada pudess scurtgar il tgilut dal pitschen descendent, cumpran els sdratscha da meglra qualitad: p.ex. in pac per 26 francs che cuntegna 70 sdratschs. Ils custs per la sdratscha muntan lura a radund 50 francs il mais.

Quest’emna ha il Cussegl dals chantuns decidì d’unifitgar ils supplements d’uffants en Svizra. Fin uss era la Chombra pitschna sa nuspida ed aveva refusà l’unificaziun. Ma uss han ils cussegliers dals chantuns tuttina lubì ils supplements minimals da 200 francs.

Tge munta quai per nus, ils Cahenzlis? Duess jau, Ludmilla Cahenzli, forsa prender mes um Eugen per il maun e dir: «Ve Eugen, faschainsa in pop!» Ils politichers vulan gea promover las famiglias cun questa decisiun. I duai dar dapli pops. «Kinder braucht das Land!», scriva ina gasetta en quel connex.

Ma avant che carmalar mes um en chombra ed avant d’interprender ‹pass› irreversibels, fissi inditgà da far intginas calculaziuns.

Dapi il 2005 obtegnain nus, sco mintg’autra famiglia grischuna, 185 francs il mais per noss uffants. Prendì ch’il parlament federal na mida betg anc opiniun, e prendì ch’il supplement minimal va en vigur, e prendì che jau ed Eugen faschessan propi in pop, obtegnessan nus per noss nov pop 15 francs dapli il mais. (En letras: quindesch francs dapli il mais!)

E prendì che nus faschessan sitg noss pitschen novnaschì cun la sdratscha la pli bunmartgada ch’è sin fiera en Svizra: Ils 15 francs na tanschessan gnanc per finanziar il chajar e pischar dal nov pop-Cahenzli.

Sut talas circumstanzas èsi plitost difficil da dumagnar mes Eugen en chombra da durmir. L’iniziativa dal sindicat ‹Travail Suisse› che pretenda 450 francs supplements d’uffants al mais, fiss en quel reguard bler pli stimulanta. Cun quella iniziativa pudess ins schizunt cumprar sdratscha che na scortga betg il tgilut dal pop charin.

Ma gist lezz’iniziativa vulevan ils cussegliers dals chantuns gea cumbatter cun lur ‹generusa› unificaziun svizra dals supplements d’uffants.

Ils 25 dal mais è il di dal spendrament – betg sulet per Ludmilla

La frestgera cuntegna be pli mustarda ed agl setg. Da baiver datti be pli aua da spina. Ed ils uffants survegnan per pausa biscotgs sitgs. Uschia è la situaziun avant ils 25.

Ils 25 è lura il di dal spendrament. La paja è sin il conto! Jau, Ludmilla Cahenzli, poss prender l’auto e charrar cun il davos dagut benzin tar il tancadi. Per fortuna vai engiu!

Suenter vom jau en stizun. Là emplenesch jau dus chars cun las mangiativas elementaras ch’ina famiglia moderna dovra ozendi: tustgets, zutgers, pommes chips, glace, red bull, ketschup, sirup, conservas etc. Sa chapescha cumpr jau era chaussas sanadaivlas: raviolis da spinat e salata lavada, tagliada e pachetada en stgarnuzs igienics da plastic. Latiers sosa finida che sa lascha manaivel tegnair fin l’onn 2016.

Il quint a la cassa summa a radund 400 francs. Tut loscha che jau poss puspè cumprar tanta rauba, chatsch jau mia charta d’EC en l’apparat e paj.

Il pachetar la rauba è adina in stressun. Durant che jau sun londervi da pachetar mes battaclanc, incassescha la cassiera per il solit tar pliras clientas, ed jau cun mias bleras tastgas occupesch memia bler plazza.

Avant trais mais, cura che jau er gist entamez il stress da pachetar, è capità insatge fitg penibel: Sper mai en stizun è ina dunna che jau enconusch atgnamain mo a mesas. Era ella sto festinar da pachetar sia mantunada da mangiativas en var diesch tastgas. Aha, pens jau. Qua è anc in’autra che sto emplenir stgaffas vidas. Jau fatsch la remartga: «Neve, igl è bain flot, sch’ins po puspè cumprar tut quai ch’i dovra.» La dunna, che jau enconusch mo a mesas, fa ina fatscha severa e dumonda: «Pertge?»

Ed jau: «Oz èsi ils 25. La paja è sin il conto ed ins ha puspè raps da far cumissiuns.»

La dunna ma guarda sco sche jau fiss ina creatira d’in auter planet. E suenter duas secundas che ma paran da cuzzar ina mesa perpetnadad di ella: «Ma quella fasa manglass ins avair surmuntà en nossa vegliadetgna.» Igl è sco sch’ella m’avess schlavazzà ina lumpa bletscha enturn las ureglias. Jau taschel e ma concentresch da plazzar ils jogurts uschia ch’els na vegnan betg splattergnads durant il transport.

Ella ha raschun, pens jau. Jau sun ina persuna malmadira. Jau na vegn betg da tegnair a mastrin mias quaidas e dun ora da buna fai ils daners fin ch’i n’ha nagut pli sin il conto. E gliez è per il solit il cas gia diesch dis suenter che la paja è vegnida.

Plain admiraziun guard jau suenter a la dunna che jau enconusch mo a mesas. Ella stauscha ses char cun ina tscherta resolutadad e sa mova cun dies grad tras la fulla. Jau ma regord ch’insatgi ha ina giada raquintà ch’ella saja contabilista. Cler! Quai èsi. Sco contabilista han ins adina la survista davart sias finanzas. Ins ha sut controlla tuttas expensas. Na cumpra mai insatge malnizzaivel. Il conto na vegn mai en las cifras cotschnas. Ins na fa mai putgads, sco jau, Ludmilla Cahenzli. E probabel èn ins insumma in meglier carstgaun. Jau ma turpegel e fatsch il propiest: en mia proxima vita davent jau contabilista.

In mais pli tard inscuntr jau puspè la contabilista che jau enconusch mo a mesas. I capita en la medema stizun. Jau vegn gist si da garascha che jau ves ella. Ella emprova da manevrar in char tgemblà cun mangiativas vers l’ascensur. Ella ma salida da surengiu sco quai ch’i descha ad ina contabilista ch’ha sut controlla sias finanzas. Jau la salid da quai temelitg da sutensi, sco quai ch’i descha ad ina paupra putganta che n’ha betg sut controlla sias finanzas.

Ma cura che jau pass sper ella ora ma pari tuttenina curius: Pertge entaup jau questa valurusa contabilista atgnamain adina ils 25? Pertge na ves jau mai ella ils 30, ils 7, ils 15 u ils 20 dal mais cura che jau vom a far las cumissiuns curtas? Curius! U forsa plitost dubius? Forsa enconusch jau gea questa buna contabilista bler meglier che mo a mesas.

Oz èsi puspè ils 25. Jau ma legrel gia da pudair ir a far cumissiuns. Betg mo perquai che jau poss puspè emplenir mias stgaffas, mabain era per entupar la buna contabilista cun ses char tgemblà. Quella giada stend jau lura era il culiez e salid da surengiu, sco quai ch’i descha ad ina Ludmilla ch’è vegnida a savair ils misteris d’ina contabilista.

Eugen survegn la chautscha da far bogn da Leuenberger

«Jau sun per la Leuthard», di Eugen Cahenzli. Igl è dumengia avantmezdi. Il solver è sin maisa e la gasetta da la dumengia giascha sparpagliada per ils chantuns enturn.

Jau, Ludmilla Cahenzli, sun sa chapescha era per la Leuthard, ma jau fatsch si ina tschera d’experta e di: «Ma la Leuthard na vegn mai elegida.»

«Cler ch’ella vegn elegida», di Eugen. «Ella è la finala la presidenta da la pcd.»

«Schon, ma sco presidenta da la pcd na gudogna ella schuber nagut. Ma sco cussegliera federala avess ella pussanza ed ina bella paja. Manegias ti propi ch’ils vegls magnats da la pcd surlaschan quest bel post a la Leuthard? Mai e pli mai!» Jau fatsch anc adina ina tschera d’experta.

«Ma il job da presidenta fa ella fitg bain. Jau chat ch’ella fiss era ina buna cussegliera federala.»

«Cler ch’ella fa bain ses job. Perquai han ins era mess ella si davanttiers. Sch’ins mettess numnadamain davanttiers quels schanis ch’han propi da dir insatge en la pcd, lura n’elegess gea nagina pli quella partida. Guarda doch sin Deiss!» Jau fatsch ina tschera da superexperta. Ed Eugen sa lascha propi persvader, probabel pli fitg da mia tschera che da mes arguments.

«Jau sun en mintga cas per la Leuthard», di Eugen da quai modest ed agiunta: «Ella è in zic sco la Metzler. Jau n’hai mai legì uschè blers artitgels sur da la politica sco cura che la Metzler aveva en sia rassa curta cotschna.»

Quai cun la rassa curta cotschna sesa. Jau cun mias chommas plain avainas na poss numnadamain betg purtar rassas curtas. E che mes um che di uschiglio che politica saja la chaussa la pli lungurusa dal mund legia artitgels sur da la Metzler cun rassa curta e cun bellas chommas, gliez è ferm tubac. Mo spetga!

Jau cumenz a tegnair in referat. Jau fatsch ina fatscha severa ed ina mina da super-super-experta. «Tipic umens! Adina vegn la politica da las dunnas reducida sin la vestgadira. Quai è sexistic e total dasperas.» Eugen strangla giuaden l’ultim stortin entant che jau referesch davart il dretg da votar da las dunnas en Svizra, davart las cravattas da politichers svizzers e davart ils basats ed urats en il Cussegl federal.

Pir cura che jau cumenz a discurrer davart il tgil blut da la Merkel vegn Eugen era puspè en cun il pled. Quella giada essan nus unids e tugnain omadus sur dals paparazzis che na laschan betg en pasch ils politichers.

«A propos», di jau. «Has vesì ils maletgs da Leuenberger en las chautschas da far bogn?»

«Na», di Eugen. «Pertge?»

«Las chautschas da far bogn da Leuenberger èn atgnamain anc bellas: blau stgiras, cun finas e decentas sdrimas magistralas. Jau cumpr era da quellas per tai», di jau.

«Ma jau hai gea anc trais chautschas da far bogn, jau na dovr naginas», protestescha Eugen.

«Quai na fa nagut. Jau cumpr tuttina da quellas.»

Mia vendetga per la rassa curta cotschna da Metzler!

Mia figlia pitschna dovra in team da camera

«Mamma? Jau dovr ina camera», di mia pitschna. Ella ha diesch onns.

«Ina camera? Pertge?», dumond jau.

«Nus stuain far in’intervista cun in musicher. Nossa gruppa fa l’intervista cun il scolast da trumbetta. Las dumondas avain nus gia scrit si. Uss duvrain nus mo pli la camera.»

«Ma per in’intervista dovras ti in recorder. Gliez hai jau schon in. Quel pos ti avair.»

«Na! Jau dovr ina camera.» Mia figlia fa in gest sco da tegnair in apparat da fotografar si per ils egls.

«Aha», uss vegn jau suenter. «In apparat da fotografar sas ti segir emprestar da tia sora.»

«Naaa! Betg in apparat da fotografar. Jau dovr ina camera da film!», di ella.

Jau dovr in batterdegl per chapir ch’i sa tracta qua d’ina midada radicala, d’in uschenumnà ‹Quantensprung› tecnic en scola. «Ma nus n’avain nagina camera», di jau. «Vus pudais segir era far l’intervista cun in recorder normal.»

«Schon, ma la scolasta ha ditg che nus dastgain era far l’intervista cun ina camera da film. Ed il Ron ch’è cun mai en gruppa di che nus stuain dispit avair ina camera.»

«Lura duai el pia vegnir sez cun ina camera.»

«Els n’han era nagina a chasa.»

«E cun tgi es anc en gruppa?»

«Cun la Marija Djokic.»

Na tuna betg exnum da possessurs da cameras, pens jau e di: «Taidla. Faschai quest’intervista simplamain cun in recorder. Cun ina camera da film èsi tuttina bler memia cumplitgà.»

«Ah gea. La scolasta ha anc ditg, sche nus faschain l’intervista cun ina camera da film, sto ina persuna creschida vegnir cun nus.»

E quella persuna creschida fiss mettain puspè ina giada ina mamma u in bab che fa il tuli. Giufuns mia beglia cumenza insatge cotschen a sgargugliar. In pau sco la lava en in vulcan che sa dasda.

«Las autras gruppas fan era tuttas l’intervista cun ina camera. Ed il Ron ha ditg che nus faschain era in film.»

La lava vegn plinensi. «Ils auters han era in laptop.» «Ils auters han era internet.» «Ils auters fan era in referat cun powerpoint.» «Ils auters han era in beamer.» Ed Eugen e Ludmilla Cahenzli, uschiglio tips patgifics che laschan dar la tecnica per ils lareschs, trottan en il proxim Media Markt e cumpran laptops, beamers, cabels e plunder. E suenter sa mudregia Eugen Cahenzli entiras notgs e dumengias cun installaziuns. Per fortuna po mintgamai anc la figlia gronda gidar, uschiglio n’avess Eugen insumma nagin temp pli da s’occupar da sia Ludmilla.

Ed uss dovri para anc ina camera. Ed in um da camera. U ina dunna da camera. Il meglier in entir team da camera per far in’intervista marscha cun in scolast da trumbetta.

La lava buglia surora. Jau tschif il telefon e smatg il numer.

«Na mamma, betg telefonescha a la scolasta!», sbragia mia figlia. «Na!»

Ma vulcans ch’explodeschan na pon ins betg tegnair si.

«Mia figlia ha ditg che jau stoppia procurar per in team da televisiun per ch’ella possia far si’intervista cun il scolast da trumbetta», di jau.

«Naaaa», la vusch da la scolasta è gentila e loma. «Segir betg. Ma quels scolars che vulan dastgan far l’intervista cun ina camera. Jau lasch ad els questa libertad.»

I suonda in discurs en il qual jau, Ludmilla Cahenzli, supplitgesch la scolasta da restrenscher las libertads e da dir als scolars ch’els duain far las intervistas cun recorders normals, u eventualmain schizunt sco d’antruras cun palpiri e rispli.

La scolasta di: Ozendi lavurian ins era cun meds moderns en scola. I stettia liber a mintga gruppa da far sco ch’els veglian.

Jau di: I saja per uffants da diesch onns in pau cumplitgà da manischar cun cameras ed i fiss perquai bun da sa restrenscher da bell’entschatta sin pli simpels meds.

Ella di: Che quellas gruppas che fetschian in’intervista cun cameras, stoppian en mintga cas procurar persuenter ch’ina persuna creschida accumpognia els.

Jau di: I dettia bleras famiglias (ni èsi mo ils Cahenzlis?) che na possedian nagina camera da film e bleras mammas e blers babs (en mintga cas Eugen e Ludmilla) che sajan surdumandads cun manipular talas apparaturas. Ils uffants na chapeschian betg adina quai, agiunt jau.

«Quai stuessan ils uffants lura schon vesair en», di la scolasta. «Tant’intelligenza dastgass ins bain spetgar d’in uffant.»

Jau explitgesch a la scolasta che mia figlia fiss bain intelligenta avunda per vesair il problem, ma ch’ella stoppia deplorablamain far quest’intervista en ina gruppa cun in tschert Ron. E quest Ron na saja para betg gist benedì cun cellas grischas. Jau supplitgesch perquai anc ina giada la scolasta da restrenscher las ‹libertads› u almain da gidar mia figlia da persvader il bun Ron ch’ins possia era far ina bun’intervista be cun in recorder.

«Jau vi mirar, tge che jau poss far», il tun curtaschaivel da la scolasta è sa midà en ina lira piztganta: «Engraziel per voss telefon, dunna Cahenzli! Adia!» Ella avess era gist pudì dir: «Va ali diavel!»

Cur che jau met il telefon sin la consola, è il vulcan sa calmà ed jau cumenz gia a star mal d’avair telefonà. Jau m’imaginesch il proxim attestat da mia pitschna. Empè d’ina bella ritscha da tschintgers, tut mo pli quatter, quatter, quatter e forsa schizunt in trais e mez. Paupra figlia.

L’autra giada procur jau per in team da camera. Custi tge ch’i veglia. Uschia funcziuna l’evoluziun tecnica.

Tge trair en per ir a Tavau?

Tge! I va mo anc in’emna fin al grond congress! Jau, Ludmilla Cahenzli, sun schoccada. Jau sun numnadamain schurnalista. Fin uss n’hai jau anc mai gughegià da dar tiers quai en mias columnas. Ma igl è uschia. Ed jau hai per l’emprima giada dad ir a Tavau. En sasez sai jau quai gia daditg. E gia daditg pens jau: «Quai va anc ditg.» Ma uss vegni natiers ed jau sent tuttenina la gnervusitad. Vul dir: jau fatsch bunamain en las chautschas.

Tut quella glieud renumada! Malgrà che jau inscuntr gnanc ina suletta persuna renumada, sun jau total ord la suna.

Tge fa ina buna schurnalista en ina tala situaziun? Ella cumenza a sa preparar: studegiar las tractandas, rimnar material, guardar en l’internet, telefonar enturn.

In’autra pussaivladad da far insatge cunter la gnervusitad fiss: far giu in termin tar la terapeuta e visualisar ensemen cun ella l’entira situaziun. Quai fiss fitg prudent.

Ma jau, Ludmilla Cahenzli, ma rend en chombra da durmir, avr stgaffas e truclets e tir nanavant mia vestgadira. Vulain guardar! Jau fatsch in’exposiziun cun mias chautschas, rassas e blusas – insumma tut la vestgadira che vegn en dumonda per Tavau. Lura vom jau per mes chalzers e mes stivalets, per giaccas e mantels. Suenter diesch minutas vesa mia chombra ora sc’ina stizun da vestgadira.

Il maraton cumenza: Jau tir en tuttas cumbinaziuns pussaivlas. Suenter duas uras hai jau empruvà tut. La situaziun è clera. Jau n’hai nagut da trair en.

Il problem èn las chautschas. Per il solit port jau jeans. Jeans èn sco mia segunda pel. Na, ellas èn anc pli impurtantas. Ellas èn forsa sco mi’ossa, sco mes skelet. Jau hai il sentiment che jau na possia gnanc star sidretg senza jeans. Ma cun mias jeans isadas na dastg jau betg ir al congress. Nunpussaivel. Quels na ma laschan betg entrar. Ergo, jau dovr nova vestgadira.

Jau ma met en mes auto, charresch sper mes biro ora e vom en mia stizun preferida. Là chat jau immediat il deux-pièces cun chautschas ideal per quest intent. El sesa perfetg. Igl è in Boss per dunnas, sco fatg per quest’occasiun. En quest deux-pièces vegn la lavur ad ir sco da sez. Mia detta vegn a sautar cun levezza sin la tastatura, sco diesch pitschnas ballarinas sin tribuna.

Sulet il pretsch dal deux-pièces è in zic problematic. «Tgi sa sche jau savess metter quai sin las spesas?» Ma jau crai ch’i crudass si, sche mias spesas fissan tuttenina 1800 francs pli autas che uschiglio.

Ina stizun plinenvi e trais categorias da pretschs plinengiu: Jau chat chautschas – pli baud avess ins ditg knickerbockers – che giessan flot cun mes stivals da l’onn passà e cun mia giacca naira. Ma er quellas custan 187 francs e damai che mes conto è puspè ina giada en il minus, renunziesch jau.

En la stizun la pli bunmartgada chat jau duas rassas. Taila fina, in stil in zitg festiv, scrittas giu. Ina per 49.80 francs e l’autra per 39.95. Ellas n’èn betg gist tenor mes gust, ma ellas van. Jau na fatsch betg lungas e paj.

Da charrar vers chasa quint jau ora quants raps che jau hai spargnà cun las duas rassas cumpareglià cun il Boss per dunnas. 1710 francs hai jau spargnà.

Sper via è ina vitrina cun ina blusa alva. Quella giess tiptop cun ina da mias novas rassas, pens jau. Uss che jau hai spargnà tants daners, pudess jau gea anc cumprar ina blusa.

Jau parchesch, entr en stizun e chat svelt la blusa en la dretga grondezza. Enten ir tar la cabina croda mi’egliada sin ina jeans. Ina fitg nobla. Ina fitg bella. Jau la prend entamaun e sun persa. Gnanc il pretsch ma po spendrar.

Diesch minutas pli tard bandun jau la stizun cun in grond satg. El cuntegna la nobla jeans che fa dal reminent in bellezza tapun e la blusa alva che va perfetg tar la chautscha. (Da la situaziun sin mes conto na discurrinsa ussa betg.)

Mia gnervusitad è scuada davent. Jau ma legr dad ir a Tavau. En l’auto dun jau gas e sai uss tge che jeans muntan per mai. Ellas n’èn betg mia pel ed er betg mi’ossa u mes skelet. Igl è bler meglier. Jeans che sesan bain èn sc’in bun cuirass. Ellas protegian e fan che jau ma sent segira. Cun in bun cuirass san ins ir en mintga battaglia. Cun bunas jeans sin mintga congress.

Fritgs che creschan sin la planta fallada

«Mamma, jau dovr trais ordinaturs.»

«Ordinaturs?», dumond jau.

«Pertge?»

«Mettain per far urden.»

Jau sun paf. Mia figlia vul far urden cun ses plunder! Quai è nov. Onns ora hai jau predegià ch’ella duai ordinar ils fegls da scola en ina mappa. Jau n’avess gnanc pretendì ch’ella ordineschia cronologicamain quest material. Naba. Sch’ella avess mo mess ensemen mintgamai ils fegls da chemia e quels da geometria. Ma ella stgadanava tut mo sin ina pluna, saja quai uss fegls d’englais, recepts da cuschinar u verbs franzos.

Ma uss vai tuttina anc or en bain, pens jau. Mias admoniziuns portan fritg.

Jau vom subit a tschertgar ordinaturs. En il pult dad Eugen chat jau dus ordinaturs veders ed als port a mia figlia.

«Na, quels èn grusigs. Jau vuless novs.»

Ella ha raschun, pens jau guardond sin ils ordinaturs grisch nairs. Sch’ella ha gust da far urden, na ston ins betg ruinar tut cun ordinaturs stgiffus.

Dus dis pli tard essan nus en papetaria. Igl ha in’entira paraid cun ordinaturs. Giudim quels per 3.80, entamez quels per 8.70 e sisum quels per 16.80 che tegnan in’entira perpetnadad.

«Stoss jau prender ils pli bunmartgads?», dumonda mia figlia.

«Na, ti mo prenda ils pli buns», di jau e pens, sche mia figlia cumenza ina vita rugalada, na vuless jau betg far da ranvera. En muments decisivs ston ins avair rauba da qualitad.

«Ma, quels entamez fissan atgnamain buns avunda», di mia figlia.

«Na gliez. Ti po prenda rauba endretg», di jau.

Mia figlia tscherna in ordinatur rosa, in blau cler ed in violet. Jau paj l’investiziun.

Cura che nus bandunain la stizun di ella: «Uss vom jau immediat a far urden. Sas tge che jau vi metter tut en ils ordinaturs?»

Ils fegls da l’onn passà probabel en l’ordinatur rosa, quels da l’emprim semester en l’ordinatur blau cler ed il material actual en il violet, pens jau. Ma jau di: «Jau na sai betg. Tge mettas en ils ordinaturs?»

«En l’ordinatur rosa met jau tut ils heftlis dad ‹In Touch›. En il blau cler met jau ils posters che jau hai rimnà sut letg en. Ed en il violet vegnan las fotos da mias amias.»

I dat muments ch’igl è meglier da taschair. Da laschar valair che jau sun ina mamma uschè naiva na fa betg da basegn.

Enten ir a chasa, ma sent jau in pau curiusa. I ma vegn endament: Ils fritgs che l’educaziun portan, na creschan betg adina sin quella planta ch’ins avess gugent.

‹Survival› en il guaud ed a chasa

L’emna passada è mes mat vegnì cun in cedel or da scola. «Guarda mamma, quai è per tai.» Per il solit reagesch jau sin trais differentas modas, sch’i vegn cedels dal scolast. A: Jau vom en svaniment. B: Jau ma zup sut il cumpost. C: Jau survegn depressiuns e stoss immediat telefonar a mia terapeuta per far giu in termin. L’emna passada èsi stà auter. Jau hai reagì a moda suverana, mes uffants schessan ‹coola›.

I n’era betg mo in cedel da la scolasta da religiun che vuleva envidar ad ina saira da geniturs. Na, atgnamain eri in cedel cun pulitas pretensiuns – sco usità – pertutgant ils dus dis da ‹survival en il guaud›. Durant quels dus dis duain ils uffants «racoglier experientschas fundamentalas» ordaifer la stanza da scola ed emprender «abilitads da surviver en cuntradas selvadias».

La raschun principala per ils dis da ‹survival› n’era sa chapescha nudada nagliur sin il cedel. Igl è la suandanta raschun: Quest’emna è Ascensiun. In di avant ed in di suenter quest firà han nossas scolas serrà. Ils scolars han liber. Ed ils scolasts pia era. I vegn fatg scola mo il glindesdi ed il mardi. Quels dus dis fan ils scolasts projects per ch’els possian chalar gia il mardi da mezdi e lura svelt seser en l’auto e svelt charrar en l’Italia senza vegnir en colonnas. Scolasts èn clevers.

Ma basta. Per ch’ils scolasts n’hajan betg memia stentus avant il viadi strapatschant en l’Italia, datti dis da survival per ils scolars. Ed il cedel instruescha ils geniturs, tge ch’igl è tut da preparar.

«Punct 1: Velo controllà e pumpà, cun chazzola davant e davos che funcziunan omaduas!» Per fortuna ha mes um Eugen gist pinà ils velos avant duas emnas. Chazzolas n’han noss velos betg. Ma ins na sto gea betg adina prender tut uschè serius.

«Punct 2: Buns chalzers da muntogna. Betg novs, mabain gia duvrads, uschiglio datti vaschias!» Tipic scolasts. N’han nagin’idea. Danunder duess jau prender la primavaira chalzers da muntogna che mes mat ha gia duvrà, sche ses pes creschan mintga mais in numer. Jau decid da dar ad el ils veders da mia figlia. Vaschias datti soviso.

«Punct 3: Nutriment sanadaivel.» I suonda ina glista cun circa trenta criteris ch’ins sto tegnair en tar las mangiativas ch’ins dat als ‹survivalists› en il satgados. Jau decid dad ir glindesdi marvegl al tancadi e cumprar las chaussas. Pertge che sche jau cumprel gia il venderdi las mangiativas, svaneschan ellas tuttina sur la fin d’emna or da frestgera. Nun che jau tegness propi en ils criteris da sanadad inditgads sin il cedel.

Sulet cura che jau legel ‹Punct 4› ponderesch jau in mumentin, sche jau duess forsa tuttina telefonar a mia terapeuta. «Il mardi cumenza il di da survival in zic pli baud. Nus ans rimnain a las 4.00 tar la chasa da scola. Igl è impurtant ch’ils uffants hajan mangià in bun ensolver, perquai che nus faschain ina lunga tura cun il velo. Ils uffants turnan da las 11.00 a chasa. Suenter han els liber.» (Ed ils scolasts van en l’Italia. Da questa persvasiun na pudess gnanc mia terapeuta ma curar.)

Tut quai munta che jau stoss levar da las 3.00. U forsa gia avant. Pertge che fin che jau hai dumagnà mes mat-dorma-stagn-e-bain or da letg dovr jau segir ina mes’ura. E fin che jau hai motivà el da mangiar dus tschaduns cornflakes da quellas uras, vai anc ina giada in quart d’ura. Ma tuttenina hai jau in’idea geniala. Jau na telefonesch betg a la terapeuta, mabain a mes um.

«Ti Eugen. Has ti gia in regal per mai per il di da la mamma?»

«Jau aveva en senn da cumprar flurs.»

«Ti pos spargnar ils raps per las flurs. Jau hai ina bler meglra idea.»

«Tgenina?»

«Quest regal per mai pudessas ti gist cumbinar cun ir a lavurar in zichel pli baud il mardi proxim.»

«Gliez fiss prima. Tge èsi pia?»

«Ti stuessas levar il mardis a las 3.00 e trametter noss mat a ses di da survival. Ti pudessas lura gist anc controllar, sch’ils pneus dal velo èn pumpads ed unscher la chadaina. Quai fas ti gea bler meglier che jau. E l’avantatg fiss che ti arrivassas ina giada ad uras en biro. Là sas ti gea anc durmir in zichel. Quai fiss in prima regal per il di da la mamma.» Igl è chapibel che la resposta na vegn betg gist uschè spontan.

Pir cura che jau empermet ad Eugen che quest regal valia lura era gist per ils proxims trais dis da la mamma (fa total quatter matgs flurs à 35 francs = 140 francs) di Eugen da quai plat: «Sche bun pia.»

Quai è ‹survival› a chasa.

Pommes chips ed ils paupers ritgs

Mardi: «Atgnamain èsi schon ina malgistadad nunditga. Ils ritgs ston pajar tanta taglia. E nus auters vivain sin las costas da quests paupers ritgs.» Tals patratgs van tras mes chau cura che jau legel en la gasetta ch’ils ritgs e las interpresas finanzieschan 60 pertschient da noss stadi. Jau fatsch il propiest da votar ‹gea› la proxima giada, sch’i va per scursanir la taglia dals ritgs. Igl è simplamain malgist ch’ina pitschna minoritad sto finanziar il rest da la populaziun.

Mesemna: Jau sun en pasternaria ed avrel mia bursa per pajar mes paunet da salami. Tge schoc! Jau hai mo pli duas notas da diesch ed in zic munaida. Nunpussaivel! Ier aveva jau anc 170 francs en la bursa che duevan tanscher fin glindesdi. Tgi ha engulà mes raps? Forsa mes um Eugen? Forsa ha el prendì oz en damaun raps or da mia bursa perquai ch’el n’aveva betg peda dad ir tar il bancomat.

Lura ma vegni endament: Ier sun jau gea stada cun mia figlia a cumprar chalzers. Jau aveva gì en senn da cumprar chalzers per 40 francs. La finala è mia figlia sortida da la stizun cun chalzers per 90 francs. Ella è stada tut intgantada, m’ha dà bunas a dretga ed a sanestra e ditg che jau saja la meglra ‹mami› dal mund. Suenter essan nus anc idas dabot en stizun a cumprar pommes chips ed jau hai gist anc mess en il chanaster duas ni trais chaussas che mancavan en frestgera ed a la cassa hai jau lura stuì pajar pli che 50 francs per ils pommes chips. Chalzers + pommes chips = 145 francs.

Tge far? Il conto è ferm en il minus. Impussibel da prender giu anc ina giada tschient francs uschiglio datti trubels cun Eugen. Co far da vegnir sur las rundas fin glindesdi cura che la nova paja è sin il conto?

Jau fatsch il plan da menus. Gievgia cuschin jau spaghettis. Salata per ina tschavera hai jau er anc en frestgera. Venderdi datti tartuffels en paletscha, maionesa e ketschup – senza salata. Sonda datti tartuffels brassads, maionesa e ketschup – senza salata. E dumengia pudess jau far ovs en paintg. Hai insumma anc avunda ovs en frestgera? Na, jau na crai betg. I sto nà daners. Tge pussaivladads datti?

Emprima proposta: Dumandar mes schef per in auzament da la paja – subito. Commentari tar la proposta: Va betg. Hai gia dumandà milli giadas ed i n’ha nizzegià nagut.

Segunda proposta: Scriver ina columna da Ludmilla. La gasetta paja lura forsa 50 francs. Commentari: Fin ch’ils 50 francs vegnan, giessi trais mais. Sch’els vegnan insumma.

Terza proposta: Jau pudess daventar ladra. Commentari: Per questa clamada sun jau sco mamma d’uffants da scola anc memia liada. Ma igl è in’opziun lucrativa per pli tard cura ch’ils uffants èn ord chasa.

Co pudess jau uss, immediat, sin il flatg vegnir tar daners? Nua hai daners? Cler! Sin noss conto, nua che nus mettain da la vart ils daners per la taglia. Là hai anc insatge pauc raps. Jau vom uss tar la banca e prend giu 100 francs da noss conto da taglia. I va gea anc intgins mais enfin ch’ils novs quints da taglia vegnan.

E pertutgant la votaziun: Jau vegn tuttina a votar ‹na›, sch’i va per scursanir la taglia dals ritgs. Lezs na ston la finala betg renunziar sin salata frestga pervi d’avair cumprà in pèr chalzers ed in zic pommes chips.

Tatta, jau hai in super portfolio

Dacurt hai jau legì insatge da ‹harmos›. Quai è ina cunvegna per unifitgar il sistem da scola en Svizra. Flot, hai jau pensà. Finalmain na ston ins betg pli temair ch’ils uffants na vegnian betg pli suenter en scola, sch’ins mida chasa d’in chantun a l’auter.

Tar in punct na sun jau dentant betg vegnida suenter: Ils scolars e las scolaras obtegnian in portfolio sche ‹harmos› vegnia realisà. Tge diavel è quai? Forsa ina da questas mappas che artists han per metter en skizzas? Ma che gist tut ils scolars sajan uschè talentads ch’els duvrassan ina mappa d’artists, m’ha parì curius. I m’è vegnì endament ch’ins discurra magari era tar acziunaris d’in portfolio. Ma che scolars manischeschian gia cun aczias ed in portfolio m’ha sumeglià in pau dubius.

Jau hai pia anc ina giada legì, tge ch’era scrit: «Ils chantuns da ‹harmos› procuran ch’ils scolars e las scolaras possian documentar lur savida e lur cumpetenza cun agid dals portfolios naziunals u internaziunals.» Suenter ditg ponderar hai fatg clic. Sapperlot, quels manegian probabel in attestat!

Quai m’ha impressiunà. In portfolio! Sper ‹portfolio› tuna ‹attestat› in pau sco ‹uliva› sper ‹tartuffel›. Jau hai svelt quintà ora, cura che mia figlia pitschna vegnia en il daletg da ses emprim portfolio. Ma tuppamain va ella gia en la sisavla classa. Fin che ‹harmos› vegn realisà è ella or da scola. Donn, hai jau pensà. Ma mes biadis, lezs survegnan in bel di empè d’in attestat in portfolio. Lura ma telefoneschan els forsa e dian: «Tatta, sas tge! Jau hai in super portfolio.»

L’emprima e la davosa petta per la scola

54 pettas fa ina buna mamma da trais uffants durant il temp da scola primara. Jau, Ludmilla Cahenzli, na sun betg ina buna mamma. Mia figlia pitschna ha finì l’emna passada la sisavla classa ed jau hai fatg per l’emprima giada ina petta per en scola. Uss stun jau mal che jau n’hai betg fatg dapliras. Pertge che jau hai chattà or il tric.

Entaifer in onn da scola obtegnan ils geniturs invitaziuns tut che tschivla: L’invitaziun per la saira da geniturs, l’invitaziun per l’orientaziun davart l’instrucziun sexuala, l’invitaziun per l’orientaziun davart l’emprima communiun, l’invitaziun per vegnir a gidar al di da sport etc. Giudim ils cedels d’invitaziun hai in talun ch’è d’emplenir or e returnar a la scolasta. Cun il talun na fan ins betg palais sch’ins prenda part a l’occurrenza. Anzi, sin il talun stat scrit: «Tgenina mamma fiss pronta da far ina buna petta e purtar en scola?» La mamma po far ina crusch en in quadrel e signalisar uschia ch’ella fetschia gugent ina petta. Insaco m’ha questa crusch adina regurdà als Indians che suttascrivevan pli baud cun cruschs. Ma il motiv principal che jau n’hai mai fatg ina crusch vegn da mes pensar emancipatoric: «Las mammas han uss 2000 onns fatg pettas, uss èn ils babs vidlonder.» Quest pensar vegn enfirmì d’ina marschadetgna profunda che correspunda a mes caracter natiral.

Mes uffants han adina batlegià che jau fetschia er ina petta. La figlia gronda ha schizunt ina giada bragì e ditg: «Tuttas mammas fan ina petta, mo ti betg.»

«Sche tuttas mammas portan pettas en scola, hai soviso memia bleras», è stada mia resposta.

Avant trais emnas ha mia figlia pitschna purtà a chasa l’invitaziun per la finiziun da la sisavla classa. Ella ha be mess sin maisa-cuschina il cedel e gnanc dumandà sche jau fetschia ina petta. Jau hai legì l’invitaziun, prendì il culli, fatg ina crusch, taglià or il talun e purtà el a mia figlia en chombra. «Quel sas dar a la scolasta.»

«Ti fas ina petta?», ha ella dumandà e m’ha guardà cun in’egliada sceptica.

«Cler.»

«Sas ti insumma far pettas?»

Buna dumonda, hai jau pensà e respundì cun tun datschert: «Cler.»

«Tge petta fas?»

«Forsa ina da carottas.»

Mia figlia ha mess il talun en il satgados e n’ha ditg nagut. Jau sun ida en cuschina a tschertgar il recept per la petta da carottas. El n’era nagliur per pes. Probabel è’l giu en tschaler en la stgatla da bananas che jau n’hai betg pachetà or dapi che nus essan vegnids qua avant diesch onns. Tge far? Jau pudess gea simplamain cumprar ina petta tar il pasterner. Lez sto la finala era viver. Sche tuttas mammas faschessan sezzas las pettas, giess il pauper pasterner anc bancrut. Da l’autra vart vesi or coga mal, sche jau vegn cun ina petta dal pasterner. Lezzas èn uschè perfetgas e memia perfetga na dastga ina petta fatga sezza betg esser.

Suenter lungas ponderaziuns m’è vegnì endament ch’i dat maschaidas da far pettas. Cun quellas vegn schizunt jau da far ina buna petta.

Jau sun pelegrinada en il Migros ed avant il regal da spezarias ed ingredienzas m’è ida si ina glisch. ‹Cake da tschigulatta›, ‹cake da citrona›, ‹turta da carottas›, ‹cake tirolais› etc. steva scrit sin ils pacs cun las maschaidas. Quai èn gea las pettas che jau hai mangià ils ultims onns a las sairadas da geniturs! Sche jau avess savì da quai!

Jau hai cumprà in pac cake tirolais sco surpraisa per mia figlia e perquai che jau al hai il pli gugent. A chasa durant che la petta è stada en furnel hai jau quintà or quantas pettas che jau avess pudì cuschinar, sche jau avess adina fatg ina crusch sin il talun. Mia calculaziun: Durant in onn da scola datti en media trais taluns da petta per mintga scolar. Sch’ins ha trais uffants, fa quai nov pettas ad onn. Durant la scola primara – la fasa chauda da pettas, en scola secundara svanescha quest fenomen – faschess quai pia 54 pettas.

Cura che jau hai springì il zutger en pulvra sin il cake tirolais, ch’era mo levet nair, hai jau deplorà d’avair fatg en tut quels onns mo ina suletta crusch. Igl è gea uschè simpel da far pettas. Jau avess schizunt pudì laschar far ellas mes Eugen.

Far si iert en temps da crisa

«Nus pudessan bain puspè ina giada far si iert», di la gronda durant gentar.

«Mhm», di jau e sper che quest raschieni passia uschè svelt sc’ina pluschignada da stad.

«Gea», di la pitschna tut intgantada. «Nus plantain tomatas e frajas.»

«Tomatas n’èn anc mai creschidas tar nus», remartga Eugen Cahenzli.

«Ma tartuffels e salata», di la gronda. «Navair bab, nus faschain puspè si iert?»

«Na», fa Eugen en tun sitg. «Tar nus na guarda tuttina nagin da l’iert. U ch’i pirescha ni che las glimajas maglian si tut.»

«Ma uss avainsa ina crisa d’economia», di la gronda. «Sche ti e la mamma perdais vossas plazzas, avainsa almain salata en l’iert.»

Eugen sa scufla. «Ti has la bell’idea…»

Jau, Ludmilla Cahenzli, sai che mes um cumenza uss a referir, tge che sia plazza munta per la famiglia en cumparegliaziun cun la miserabla racolta d’iert. Ma jau dun ina bintgunada bain-dosada en il stgain da mes charissim. «Igl è bain bel, sche noss uffants fan quitads per nus e sch’els vulan gidar», di jau e sper che Eugen remartgia mi’egliada conspirativa che duess exprimer ch’i sa tracta qua d’ina dumonda d’educaziun.

«Bel?!» Eugen fruscha ses stgain che dola e na remartga nagut. «Dapi cura chattas ti ch’i saja bel da far si iert? E tgi bogna e zercla l’iert?»

«Noss uffants èn gronds avunda per bagnar mintga saira la salata e quest zichel zerclim n’è bain nagin problem.»

Eugen vul gia dar encunter che jau al guard cun mi’egliada da veto che munta: Questa discussiun na faschain nus betg avant ils uffants.

«Ma jau na chav betg enturn l’iert», di Eugen e ma guarda cun in’egliada ultimativa che munta: Questa giada na fatsch jau betg l’asen. Quai pos emblidar.»

Dus dis pli tard sa vestgescha la gronda uschia, sco quai ch’ella manegia ch’ins sa vestgescha, sch’ins lavura en iert. Ella fa sa chapescha era stim ch’i vesia ora anc cool avunda en cas ch’in ami dal frar avess casualmain da vegnir sin visita e da vesair ella a stgavagnond en il terratsch.

«Jau vom uss a chavar enturn l’iert», di ella e sajetta sper mai ora.

Jau ponderesch, sche jau duess far attent ella ch’i saja dumengia da Pasca e ch’ins na fetschia en famiglias cristifidaivlas betg talas lavurs la dumengia. Ma damai che jau hai la devisa ch’ins na duess mai tegnair si ils uffants, sch’els han la buna veglia da lavurar e damai che jau na vi betg ristgar che jau stoppia forsa mezza chavar enturn l’iert, prend jau be ils egliers da sulegl, ma met en la sutga lunga e guard co che mia figlia traffitga cun badigl e zerclin.

Noss iert è circumdà d’ina saiv da glimajas. Quella aveva Eugen chavà en il terren avant circa diesch onns. Nus n’avain betg cumenzà a far si iert perquai che nus fissan ortulans passiunads ed era betg perquai che nus stuessan exnum avair legums frestgs. Anzi. «Noss uffants ston vesair, co che las pitschnas plantinas creschan e pruin or dal terratsch», uschia nossa maxima d’educaziun.

L’emprim onn ha la saiv da glimajas fatg buns servetschs. Gnanc ina suletta glimaja è sa laschà vesair en noss iert e la salata è creschida tip top – fin las vacanzas da stad. Cura che nus essan turnads da las vacanzas era l’entir iert pirì vi e nus avain pudì spendrar mo anc ils tschagugliuns. Il segund onn èn duas glimajas raividas sur in fain or en noss iert. Ina tala prestaziun sportiva avain nus onurà cun laschar en vita ils dus cumpogns. Suenter las vacanzas – quella giada aveva jau dà sura ad ina vischina da bagnar l’iert, ma igl aveva pluvì mintga di ed ella n’era perquai mai stada a guardar da l’iert – avevan las glimajas maglià si rubasestrubas tut.

Ils onns sisura han noss uffants pudì observar anc ulteriuras modas, co che plantinas da salata e da legums pon ir a malura: cun stenschentar en zerclim u entras terratsch stagnira. Perquai avain jau ed Eugen decidì ch’i saja pli prudent, sche noss uffants observian en il futur tar ils vischins, co che las plantinas creschan e pruin.

«Guarda mamma», cloma la gronda ch’ha dentant sdrappà ora tut il zerclim. «Qua plantainsa las ervas e qua ils tartuffels. Sas anc quel onn che jau aveva chavà ora quest bellezza tartuffel. E ti n’es gnanc stada pronta da cuschinar el!»

Jau di da gea e ma regord, co che la figlia aveva chatschà la primavaira in tartuffel en il terratsch e ditg: «Or da mintga tartuffel creschan almain quindesch tartuffels novs. Quai ha la scolasta ditg.»

L’atun aveva la figlia lura chavà or il medem tartuffel e ditg ch’el saja creschì a moda stravaganta. Ella ha vulì che jau fetschia maluns per l’entira famiglia cun ses tartuffel.

«Co fissi, sche nus empruvain ina giada da plantar carottas empè da tartuffels?», dumond jau a moda diplomatica.

«Pertge betg?», di la gronda. «Tartuffels nutrissan zuar meglier en temps da crisa, ma carottas èn era okay.»

Ier sun jau stada a cumprar ervas e plantinas: peterschigl, rosmarin, timian, salata, urtais, por, zuchettis, zitgas e sems da carottas. Lura hai jau anc vesì ina sprizza, in zerclin, in bel badigl, divers auters urdains nizzaivels, guants da lavur e stivals da gumma ch’èn da preschent gist en moda. Cura che jau hai bandunà la stizun da l’ortulan, hai jau gì il sentiment d’avair fatg ina bun’ovra. Sche nossas plantinas avessan puspè dad ir a malura e nus racoltassan schuber lidi muz nagut, ha almain l’ortulan fatg ina buna fatschenta ed è mitschà da la crisa d’economia.

Ils Cahenzlis maridan muslims e muslimas

Dapi emnas èsi la medema tschantscha durant tschaina. Suenter ch’ils dus fragliuns gronds han traguttì duas pischuttas, vai liber. La gronda ed il mesaun sa stgaudan pervi da muslims, minarets e fazielets. La pitschna less era dir insatge, ma ella n’ha nagina schanza da vegnir en cun il pled. Nus geniturs, Ludmilla ed Eugen Cahenzli, laschain discutar ils giuvens, vulain esser tolerants e moderns.

Avant la votaziun è la discussiun ida tenor il suandant muster: Il mesaun dumbra si ils menders machos dal vitg che partan gugent ora fridas. Seppi e Luca, ils dus Svizzers, lascha el sa chapescha davent e menziuna sulet Arment, Mensur e Mustafa. «Per da quels na stuain nus segir betg bajegiar minarets en Svizra.» Che Mensur ha ragischs serbas ed è in cristian e che Arment è in alevit che na dovra ni moscheas ni minarets, na disturba insumma betg il mesaun.

La figlia gronda è d’in auter avis. «La Niruba, l’Isalia e la Bahrija tutgan tar mias meglras amias. Ellas èn fitg flottas e sa deportan sco nus Svizzers.»

«La Niruba n’è nagina muslima, mabain ina Tamila», precisescha il mesaun. «Ella è schon endretg, ma las muslimas cun questas burcas ed ils fazielets da chau n’han pers nagut en Svizra.»

«Cura has ti pia vesì ina dunna cun burca en noss vitg? Ti es in rassist primitiv!»

Avant la votaziun ha la gronda gì surmaun en ils cumbats retorics, ma dapi la dumengia da votaziun èsi auter.

«Igl è ina vargugna da viver en quest pajais», di la gronda mintg’autra saira. Ella è londervi da zambregiar giun tschaler in minaret. Quel less ella tschentar si sco decoraziun da Nadal – illuminà cun ina massa stailas e glinas. Ma ella ha bravamain retard, uschia ch’il minaret è forsa pront sin Pasca.

En mintga cas na sa lascha il figl betg pli titular sco rassist primitiv da sia sora. «Èn 57 pertschient dals Svizzers forsa rassists primitivs?», di el, sch’ella flippescha puspè ina giada or: «Uss stos dar tiers che jau hai gì raschun. Muslims na tutgan betg tar nus en Svizra. Quels duain ir a chasa, sch’i vulan crair vi da l’islam.»

«E tge fas, sche jau marid in muslim?»

Quatter chaus sa volvan vers il chantun da la maisa, or dal qual ins n’auda uschiglio mai in’entira construcziun. La sora pitschna guarda a ses frar agraden e surri. Lez na sa betg tge dir.

«Sche jau marid in muslim, lura has ti in quinà muslim e ti stos far padrin d’uffants muslims», constatescha la pitschna.

L’emprima che vegn da reagir sin quest patratg è la gronda cun la bucca largia. «Classa, jau marid er in muslim e lura has la merda», di ella al frar.

«Lura stuais vus trair en fazielets ed ir a spass dus pass davos voss umens», dat el enavos: «Quai faschess bain a vus duas.»

«Na, nus maridain muslims moderns. Ti savessas gea era maridar ina muslima», fora la gronda.

«O gea», sa maschaida mes Eugen l’emprima giada en la discussiun: «Questas dunnas muslimas dals pajais arabs èn bellezza dunnas, sch’ellas prendan giu il fazielet da chau. Quai fiss schon anc insatge per tai.» Eugen tschegna cun in egl en direcziun da ses figl.

Jau, Ludmilla Cahenzli, guard cun bucca e nas sin mes Eugen. Danunder sa quel tuttenina, co che dunnas arabas vesan or, sch’ellas prendan giu il fazielet da chau? Lura guard jau sin mes trais uffants ch’èn anc adina londervi da termagliar cun patratgs da maridar muslims e muslimas. Jau ma ves gia en diesch onns sco tatta, circumdada da pitschens biadis e pitschnas biadias – bellezza uffants senza u cun fazielets. E per in batterdegl sa schluita ina dumonda maligna atras mes chau: Tgi sa sche jau avess forsa tuttina duì votar cunter ils minarets?

Il stift da citrona ed ina visiun

En la partiziun da cosmetica dal Migros hai jau in da quests muments che jau sai tuttenina insatge che jau n’aveva tut ils onns e decennis avant mai realisà – forsa ina visiun.

Per il solit dovr jau circa diesch secundas fin che jau hai chattà mes schampo en la partiziun da cosmetica. Oz sto mia gronda dentant cumprar in lefzagl ed ella dovra exnum mes cussegl, sco ella di. Jau hai dubi ch’ella dovria plitost ils daners en mia bursa. Ma basta, jau ma chat pia en la partiziun da cosmetica e ma sent in pau estra. Jau hai adina in tschert respect da tut quests spievelets, lefzagls, gloss, penels, cupins e cupets.

Entant che mia figlia emprova ora tuttas colurs da tuttas marcas da lefzagls, emprov jau da m’orientar davart ils novs trends en la cosmetica. Tuttenina ma dat en egl in stift cun la colur da citrona. Fascinada prend jau il stift or dal chaschut. «Per tge dovran ins quest stift?», dumond jau mia figlia. «Quai mettan ins si enturn ils egls. I fa ch’ins ha in’egliada pli frestga. En sasez dovran be mattas giuvnas questa colur», di ella ed agiunta: «Jau sun gia memia veglia per da quai.»

In pau trumpada dost jau il stift enavos en il chaschut. Jau avess propi gì gust da posseder quest utensil da smincar, ma sche mia figlia da deschdotg onns è gia memia veglia, n’è la colur da citrona mettain era betg adattada per dar dapli expressiun a las faudas enturn mes egls. U duess jau forsa tuttina cumprar il stift? La colur ma plascha enorm bain. Jau pudess simplamain empruvar, forsa sun jau gea puspè en ina vegliadetgna ideala per effects da citrona enturn ils egls? Sch’i na funcziuna betg poss jau anc adina dar il stift a mia pitschna.

Mia figlia dovra ina perpetnadad. Cun il temp vegni lungurus en la partiziun da cosmetica. Jau sun malidia e fatsch attent ella che las plunas lefzagls e gloss ch’ella ha a chasa sin la curuna avant il spievel bastian en sasez. «Na, jau dovr in lefzagl ch’ha exact la medema colur sco quel che jau hai pers l’emna passada», è sia resposta. «E tge è pia uschè spezial vi da questa colur?», dumond jau. «Quel è ideal per ir a scola.»

En quest mument hai jau mia visiun. D’ina secunda sin l’autra realisesch jau: cumpareglià cun mias figlias, hai jau gì ina bellezza giuventetgna. Simpla, banala, nuncumplitgada e libra da la dictatura cosmetica e da moda. Sco giuvna hai jau mintga di tratg en il medem. Ina chamischa alva ord moda e jeans veglias cun tantas scrottas sco pussaivel. Cun questa mondura sun jau marschada tras mia pubertad.

La damaun na duvrava jau strusch far tualetta, pertge che make-up era da mes temp mo insatge per femnas veglias e lefzagls duvravan mo dunnas cun pauca segirezza da sasezzas, pia paupras creatiras. Far si chavels na fascheva jau da princip betg, nun che mia mamma ma traplava e sa postava davant porta cun ils pleds: «Uschia na vas ti betg or da chasa.» Ella na chapiva simplamain betg che chavels spalads vesevan ora bler meglier che frisuras pulitas. Ozendi dovran las dunnas giuvnas aposta schampos da volumen, ina derschentada e gels da tuttas guisas per cuntanscher exact l’effect che jau cuntanscheva pli baud cun mai far si chavels.

Finalmain mitschada or da la partiziun da cosmetica ed arrivada a chasa emprov jau ora mes nov stift da citrona. Mias faudas vesan tuttenina ora pli frestgas e mia egliada para insaco giagliarda. Entant che jau dun si anc in zichel dapli citrona, ma dumond jau tuttenina: Tgi sa cun tge che mias figlias frestgentan en ventg u trenta onns las faudas enturn ils egls? Colur da citrona na vegn strusch a bastar. I ma va fraid dal dies giu ed jau emprov immediat da derschentar mia visiun malempernaivla dal begl giu.

Indicaziuns bibliograficas

Or da la vita da Ludmilla Cahenzli. Cumparì en: La Quotidiana, settember 2003 enfin zercladur 2010. Maletg da la cuverta: Cainanbaladez (CC BY-SA 4.0 / cropped). Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).