Introducziun

Da vegl ennà è il decurs da l’istorgia da la Terra vegnì influenzà dal clima. El ha giugà ina rolla decisiva en la natira morta e pli tard er en connex cun la flora, la fauna ed ils umans. Las restanzas da palmas e d’autras plantas d’arbaja en sediments da la molassa (vul dir dals deposits da glera che giaschan a l’ur da muntognas) en la Svizra Bassa inditgeschan in clima subtropic fin chaud moderà. Las morenas che giaschan suravi, cun craps erratics e plauns da glera davanttiers che cuntegnan restanzas da mamut e rinoceros pailus, èn da l’autra vart vegnidas identifitgadas gia baud sco perditgas d’in temp fraid enorm.

En il decurs da dus tschientaners perscrutaziun da las epocas glazialas èn las enconuschientschas da questa part la pli giuvna da l’istorgia da la Terra s’augmentadas considerablamain – en emprima lingia pervi da la collavuraziun da scienziads dals champs ils pli differents durant ils davos decennis. Il dumber da temps fraids enconuschents è creschì dapi il 1850 da dus ad almain sis. Charvun da plattamorta e successiuns da differentas floras e faunas caracteriseschan ils temps chauds tranteren. Tuttina spetgan da vegnir schliadas anc numerusas dumondas en connex cun las epocas glazialas en Svizra.

S-chanf, sguard en direcziun da la Val Trupchun (en il fund a dretga). A la sortida da la Val Trupchun tradeschan morenas lateralas situadas a la riva sanestra ina fusiun cun il glatscher da l’En dal temp che quel tanscheva enfin Cinuos-chel. (Foto: Karl432 / CC BY-SA 3.0)

In pajais da glatsch

Durant las surglatschadas las pli grondas da la terzultima e da la penultima epoca, numnadas Mindel e Riss, èn ils glatschers creschids sur la Svizra Bassa or ed èn s’unids cun ils glatschers al sid dal Guaud Nair ch’eran medemamain creschids fermamain. Tut en tut cuvrivan ils glatschers uschia passa 95 % da la surfatscha da la Svizra. Mo il nordvest il pli orasum – l’Ajoie, las batschidas da Delémont e da Laufen, las vals da la Birs e la Birsig e la Val dal Rain sut Möhlin – era liber da glatsch. Da la surfatscha da glatsch enorma resortivan spitgs e pizs. Lur varts suleglivas èn vegnidas terrenas fin 2000 meters, uschia che las floras e las faunas las pli modestas han pudì surviver pli ad aut. Cur ch’il glatsch è luà, han ellas puspè pudì sa derasar pli a bass e recolonisar la cuntrada ensemen cun spezias da las regiuns che n’eran betg stadas surglatschadas.

Perfin durant la davosa epoca glaziala, numnada Würm (avant 18 000 onns), eran var 85 % da la surfatscha da la Svizra cuverts da glatsch. Las epocas glazialas vegnan designadas cun nums da flums che percurran ils territoris avant las Alps Svabaisas e Bavaraisas. En il temp da glatsch dal quartar (q.v.d. da la quarta gronda part da l’istorgia da la Terra) differenziesch’ins per il mument sis epocas: Donau, Günz, Haslach, Mindel, Riss e Würm. Durant las epocas interglazialas era il clima puspè pulit chaud – gea perfin in pauet pli chaud che oz. Ils glatschers èn damai sa retratgs fin lunsch en las Alps ed han dà liber er las regiuns las pli autas ed ils plauns dals glatschers dad oz.

Entant che la Svizra Bassa è pia stada surglatschada almain sis giadas, han las valladas grischunas, surtut l’Engiadina, fatg tras anc dapli surglatschadas. Durant questas ulteriuras epocas fraidas n’èn las temperaturas dentant betg crudadas talmain ch’ils glatschers alpins avessan pudì avanzar fin en la Bassa. Latiers vegnan temps frestgs e fraids anc pli vegls dal temp terziar. Gia avant 22 milliuns onns, cura ch’il massiv bregagliot è vegnì stumplà ad aut ad ina muntogna enorma, èn la regiun dal Bernina e l’Engiadina stadas surglatschadas per l’emprima giada. Alura è culà per l’emprima giada glatsch dal Bernina sur la Fuorcla Surlej, ha emplenì l’Engiadina fin Zernez e la Bregaglia ed è sa vulvì sur il Güglia ed il Set en il Surmeir. Sin il nivel da l’Alp Flex è el avanzà fin sur Casti, nua che las auas da luentada han cumenzà a furmar il Meir (Schyn). En il sid dal Lai da Turitg ha questa surglatschada emplunà il ventagl da grava da la molassa ch’è pli tard vegnida stumplada ad aut a la chadaina da Hohronen ed a l’Etzel.

Las batschidas da las lieungas da glatscher en las Alps ed en ils territoris avant las Alps eran prefiguradas da structuras geologicas (foppas, arvieuts averts, emplunadas, sbittadas e zonas cun fessas). Questas structuras èn vegnidas accentuadas ed approfundadas dals glatschers ch’èn s’avanzads pliras giadas. A medem temp han ils glatschers schlargià las valladas, uschia che vasts lais – colliads per part in cun l’auter sur savas bassas – èn sa furmads durant ils temps pli chauds. Da pliras observaziun resorta che las vals en il territori avant las Alps eran profundadas fin a las solas da crap dad oz gia dal temp da Mindel, pia avant il penultim temp interglazial. Las furadas las pli novas, fatgas per sclerir l’istorgia da la vegetaziun sin basa da las sorts da pollen, han cumprovà quai en la Planira da la Linth, en il sidost e nordvest da Berna ed al Lai da Neuchâtel.

La sbuccada da la Val S. Pieder en la Val dal Rain Anteriur sper Glion cun la terrassa da fermada da Tschentaneras sut Sevgein. Davostiers (betg vesaivel sin la fotografia) sa chattan las vals da Riein e Pitasch, emplenidas en lur parts giudim cun plunas da material da serra. (Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

Il decurs geologic da las vals predissegnà

Enturn la midada dal 19avel al 20avel tschientaner sa dispitavan Albrecht Penck ed Albert Heim e lur aderents, sche las vals sajan vegnidas furmadas da l’erosiun tras flums ubain tras glatschers. Dapi lura èsi sa mussà ch’il decurs da las vals è predestinà structuralmain. Durant las fasas pli fraidas, cur ch’ils glatschers èn creschids, ha la schelira lavurà vi da fessas predissegnadas e chaschunà bovas. Quellas han retegnì las auas dals glatschers luads en furma da lais ch’èn sezs ruts da temp en temp ed han chaschunà catastrofas. Sco flums da glera han els lura purtà davent la serra da material. Savens consistiva l’activitad dals glatschers en las vals da las Alps pia mo pli en mular ora furmas da valladas cundiziunadas geologicamain. Sbittadas e fessas en las regiuns a l’ur da las Alps han dentant stimulà ils flums da glatsch da rumper davent dal fundament parts da grip schluccadas, da las schelar en il glatsch che glischnava suror e da las purtar davent. L’andament è vegnì favurisà dal vent che precediva il glatscher creschent e promoveva la schelira. Quai ha manà a la profundaziun da batschidas da grip sco ch’ellas èn da chattar tar ils lais a l’ur da las Alps.

Heim s’imaginava che la profunditad da la val dal Lai da Turitg saja sa sviluppada pass per pass da l’erosiun d’ina Sihl primitiva durant las epocas interglazialas. Igl è dentant sa mussà ch’ella va enavos sin la furmaziun d’ina chava tranter ils bratschs dal ventagl da grava dal Hörnli ch’il Rain grischun primitiv aveva furmà. L’effect da la schelira durant las differentas fasas d’avanzament ed il glatscher da la Linth han anc fatg pli gronda la vallada dal Lai da Turitg.

Gia durant il davos temp da l’epoca terziara èn sa furmadas grondas surfatschas da glatsch en las Vogesas ed en il Guaud Nair. Er ils glatschers da las Alps èn avanzads considerablamain. Las auas dal nord da las Alps culavan anc en direcziun nordost, encunter il Danubi, cun excepziun da las auas dal glatscher dal Rodan. Quel era penetrà en il Giura, e sias auas culavan ensemen cun quellas dal sidvest dal Guaud Nair e dal sid da las Vogesas vers sidvest, en la Mar Mediterrana. Durant il davos temp interglazial (tranter ils temps glazials Riss e Würm) eran sa furmads lais en las batschidas fatgas dals glatschers, sco quai era per part gia succedì en il penultim temp glazial. Quels eran anc bler pli gronds ch’ils lais d’ozendi. Ils glatschers en las Alps eran dentant pli pitschens da lez temp, perquai che las temperaturas eran in pau pli autas che da noss temp. Durant l’ultim temp glazial, il temp Würm, eran ils glatschers in pau pli pitschens ch’en ils temps glazials precedents. Els cuvrivan dentant tuttina anc 85 % da la Svizra. (Foto: Ittiz / CC BY-SA 3.0)

Ils sediments tranter il temp da molassa e l’epoca glaziala

Ina midada da clima uschè rigurusa sco quella dal temp da glatsch a la fin dal temp terziar (avant 1,7 milliuns onns) n’ha betg cumenzà tuttenina. Tranter ils sediments da la molassa la pli giuvna ed il temp da glatsch il pli vegl sa chattan pliras furmaziuns che na van betg propi a prà cun il concept usità e che vegnan perquai strusch menziunadas. In exempel èn ils blocs migrants da la cuntrada da Basilea. I sa tracta da glera dal Guaud Nair deponida en moda confusa, nunassortida en in terren stgaltschinà, d’in brin cotschnent intensiv, arschiglius. Ella è vegnida attribuida ad in transport dals flums dal Guaud Nair. A quels mancan dentant ils lieus da retratga da tals blocs e la forza da transport. Percunter po la furmaziun da blocs migrants vegnir explitgada sco morena, pia sco sediment transportà dal glatsch d’in temp fraid anc pli vegl. Quest’explicaziun funcziunescha sch’ins parta dal fatg che la val auta dal Rain n’era anc betg sfundrada da quel temp e sch’ins attribuescha als sediments ina dissoluziun ch’ha durà ditg. Il medem vala per las gleras da las Vogesas che giaschan en la foppa al vest da Delémont e ch’èn anc pli veglias che quellas da Basilea. I sa tracta d’in deposit cun glera da fin 20 cm or da las Vogesas dal Sid che po strusch vegnir declerà mo sco deposit d’in flum che culava qua avant la levada da la chadaina dal Giura. Bler pli tgunsch pudess la glera esser vegnida transportada tar erupziuns catastrofalas da lais ch’eran vegnids furmads tras morenas situadas en las vals da las Vogesas dal Sid.

Il terz exempel furma il crap squitschà dal Giura cun sia glera da fin 50 cm che posa tranter Liestal ed Ulm sin il Plaun dal Giura. Er quel na po betg simplamain vegnir interpretà sco deposit fluvial da l’ur sid dal Guaud Nair e da l’Alb Svabiasa. Perquai che marna cun glimajas d’in temp chaud sa chatta sut e tranter il crap squitschà, è l’entira successiun vegnida considerada sco mantunada d’in temp chaud ed attribuida a la molassa la pli giuvna. Quai che pertutga il crap squitschà èsi dentant plitost da pensar ad in transport da glatsch e d’aua luentada durant in temp fraid. En in temp chaud fissi strusch stà pussaivel che deposits da glera uschè groppa avessan pudì sa furmar nà dals urs dal Guaud Nair e da l’Alb, pia da territoris cun bler guaud e bunamain nagina forza da transport. In deposit d’in temp fraid succeda perencunter durant ch’il fundament è schelà. La schelira promova la furmaziun da deposits e supprima la drenascha da carst. Uschia èsi da supponer ch’ils flums d’aua da luentada han deponì e cementà la stad il crap squitschà dal Giura en ina cuntrada ch’era da quel temp schelada ed inimia a la vegetaziun.

La gruppa dal Bernina cun Piz Bernina (a sanestra) e Piz Roseg (a dretga). Las massas da glatsch da quels dus pizs sa rimnan e furman il glatscher da la Tschierva. La morena laterala da la vart dretga ed il cunfin da la cuverta da vegetaziun sin il ventagl da material (davant, sanester dal center) documenteschan il nivel da glatsch enturn l’onn 1850. (Foto: Grindel1 / CC BY-SA 3.0)

Il clima da la Terra sa mida constantamain

Metter en dumonda fatgs apparentamain enconuschents – sco quai ch’igl è vegnì fatg qua sura – ha consequenzas. L’emprim laschan las explicaziuns fatgas supponer ch’i stoppian gia avair existì temps frestgs u perfin fraids avant il temp da glatsch. Quai vegn confermà da perscrutaziuns fatgas en Germania, en Belgia, en ils Pajais Bass ed en Islanda. Tenor las floras fossilas intercuridas è il clima dals davos temps chauds terziars stà pli fraid che quel da las fasas pli chaudas dal temp da molassa, dentant anc adina in pauet pli chaud che l’actual.

Plinavant sa mussi ch’ils eveniments tectonics n’èn betg terminads, ni en las Alps ni en la Bassa u en il Giura. D’ina vart èn sa furmadas vals, chaschunadas da sbittadas; da l’autra, p.ex. a l’ur da las Alps dal Sid, èn furmaziuns da riva marinas vegnidas auzadas per in pèr tschient meters. Gia en in temp fraid precedent èn ellas vegnidas cuvertas tras sediments situads a l’ur da glatschers, alura auzadas e circumdadas a l’ur da morenas da glatschers ch’èn creschids pli tard. En pli han las Alps furmà muntognas gia en il davos temp terziar ed il reliev d’autezza sa mova gia dapi daditg entaifer in interval da paucs tschient meters. Quai tut dat perditga d’eveniments tectonics senz’interrupziun.

Igl è pauc probabel che catastrofas climaticas sco epocas glazialas sajan superadas per adina. En il proxim temp avain nus bain da far quint cun in augment da la temperatura annuala media − en consequenza dal cuntegn da dioxid carbonic creschent e da la chargia da pulvra en l’aria. Quai chaschuna in augment dal spievel da l’ocean e maina a la ruttadira da la regiun da glatsch da la plattafurma continentala, spezialmain en l’Antarctica. En consequenza da quai vegn il spievel da l’ocean a crescher, quella giada dentant en moda bler pli andetga.

Il decurs dal clima dals dus ultims temps chauds è vegnì enconuschent tras la perscrutaziun da l’istorgia da la vegetaziun, cun examinar il pollen en sediments da palì fossils. Suenter ina durada da 15−16 000 onns da l’epoca interglaziala Mindel-Riss e da 10−11 000 onns da l’epoca interglaziala Riss-Würm – uschia mussan questas perscrutaziuns – è la temperatura media l’emprim crudada per insaquants grads per alura anc crescher ina giada. A la fin dal temp interglazial Riss-Würm pudess la temperatura annuala media en Svizra esser creschida l’emprim per 5 fin 6 °C ed alura anc per ulteriurs 2−3 °C en fasas interruttas mintgamai da temps pli frestgs. Pir pli tard, avant var 70 000 onns, è la temperatura media crudada pli ferm ed igl ha dà ina surglatschada, tar la quala ils glatschers èn danovamain creschids fin en la Bassa. Era quel temp è vegnì interrut da fasas in pau main fraidas, en las qualas l’ur da glatsch è sa retratg in tochet.

Avant 15 000 onns – en in temp pli fraid da l’epoca glaziala tardiva – èn ils glatschers grischuns dal Rain s’avanzads anc ina giada da la regiun da Glion e Tusaun fin Cuira. Latiers èn els passads sur las massas da las bovas da Flem e Domat ch’eran crudadas avant.

Entamez l’epoca glaziala tardiva (avant stgars 14 000 onns) èn ils glatschers da l’Engiadin’Ota creschids in’ulteriura giada da Zuoz fin Cinuos-chel, e quels da las vals lateralas da l’Engiadina Bassa èn danovamain avanzads fin en la val principala. En Surselva ha il glatscher dal Rain Anteriur franà ils ventagls da grava sut Mustér, entant ch’il glatscher dal Rain Posteriur tanscheva fin Sur.

En ina davosa recidiva dal clima durant l’epoca glaziala tardiva (avant bundant 10 000 onns) han ils glatschers da la Regiun dal Bernina a Malögia e sper Puntraschigna cuntanschì in’ultima giada il fund da la val.

Tujetsch (Sedrun) cun ils ventagls da material dal Drun e da l’Aua da Strem, stagliads d’auas da luentada dal Rain Anteriur. (Foto: Adrian Michael / CC BY-SA 3.0)

Il vial variant da la Terra sco motiv cundecisiv per il svilup da las epocas glazialas

En tschertga dals motivs per las epocas glazialas èn er da trair en consideraziun fenomens geologics da gronda dimensiun sco il vial da la Terra, la dischlocaziun dals continents (p.ex. il moviment da l’Antarctica vers la regiun polara meridiunala) e l’auzament da muntognas en la regiun da naiv perpetna (p.ex. en il pajais muntagnard da Tibet). Quai han perscrutaders – Joseph Adhémar e James Croll – supponì gia en il 19avel tschientaner e Milutin Milanovitsch cumprovà enturn il 1940. La perscrutaziun dals davos decennis ha be anc accentuà la muntada dal vial variant da la Terra per la furmaziun d’epocas glazialas. En ina regiun u l’autra da la Terra han la supraposiziun dals singuls ciclus, l’excentricitad dal vial da la Terra, l’inclinaziun da l’axa da la Terra ed il midament da la distanza tranter Terra e sulegl tenor stagiuns adina puspè manà en il decurs dals davos dus milliuns onns ad epocas chaudas e fraidas. Las cifras eruidas a basa da calculaziuns teoreticas correspundan quasi dal tuttafatg a las datas eruidas da l’istorgia da la Terra.

Or da talas calculaziuns pon ins era deducir ils svilups futurs probabels. Perquai ch’il vial da la Terra vegn er ad influenzar en avegnir en moda decisiva il clima terrester, èsi da far quint cun ulteriuras midadas d’epocas chaudas e fraidas – e quai senza l’intervenziun da l’uman.

Tenor las calculaziuns èsi da quintar cun in temp frestg en 3−5000 onns; in’epoca glaziala pudess dentant far spetgar anc 55 000 onns. Calculaziuns dal volumen da glatsch han manà il climatolog beltg André Berger a la supposiziun ch’ils proxims temps frestgs pudessan vegnir en 5000 ed en 22 000 onns ed il proxim temp fraid en 60 000 onns.

Fotografia da la regiun situada a la sbuccada dal Rain Anteriur e dal Rain Posteriur en il territori da la bova da La Punt/Tumein. Davostiers, en la Val dal Rain da Cuira, giaschan las tumas da Domat ed il ventagl da material da la Plessur che sbucca giudim la citad da Cuira en il Rain. Davosvart è situà il Montalin cun il cugn da la bova da Maschens, en il sid da Trimmis. (Foto: Nicolas Zogg / CC BY-SA 3.0)

Indicaziuns bibliograficas

René Hantke. Dapi milliuns onns. Epocas glazialas en Svizra. Cumparì en: Annalas da la Societad Retorumantscha 98, 1985, p. 551−563. Maletg da la cuverta: Ittiz (CC BY-SA 3.0). Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2011).