LA STRUCTURA DA LA BASELGIA CATOLICA

La cuminanza dals cristians

Baselgia da s. Vigeli, Sedrun

Avant che dar in’egliada sin las structuras da la baselgia catolica, guardain nus in stgalim anc pli aut. Numnadamain sin la baselgia en general ed il cristianissem.

Il term ‹la baselgia› stat per la cuminanza da tut ils cristians. En tut inditgeschan passa duas milliardas carstgauns ch’els sajan cristians. La baselgia è primarmain ina cuminanza da cardientscha, fundada da Jesus da Nazaret, ina persuna istorica dal prim tschientaner, ch’ha vivì en Palestina en il Proxim Orient. Da quest temp era quai ina provinza da l’Imperi roman. La successiun entaifer la baselgia è vegnida reglada entras Jesus Cristus sez ch’ha surdà quell’incumbensa a l’apostel Simon Pieder («Ti es il grip»).

L’imperatur Constantin il Grond ha clamà l’onn 325 a l’Emprim Concil da Nicea. El ha proclamà il cristianissem sco religiun uffiziala da ses Imperi.

Las differentas confessiuns

La Bibla (colourbox.com)

Il cristianissem è ina religiun abrahamitica e monoteistica, vul dir ina religiun ch’enconuscha in sulet dieu. Ils cristians crain che Jesus è il figl da Dieu e crain en la Bibla, la Sontga Scrittira dals cristians.

Il cristianissem enconuscha pliras confessiuns:

– il catolicissem

– l’ortodoxia

– l’angelicanissem

– il protestantissem

Entaifer il catolicissem datti diversas baselgias parzialas (roman, bizantin, alexandrin, antiochin, armenic, caldaic) cun lur divers ritus.

La baselgia catolica

‹Urbi et orbi›, la benedicziun da papa Benedetg XVI (Keystone)

Cun passa ina milliarda commembers è la baselgia catolic-romana u baselgia catolica la pli gronda organisaziun dal mund. Il parsura da quella è il papa. El è a medem temp il chau dal Stadi vatican, in stadi suveran ch’è vegnì creà il 1929 entras ils Contracts dal Lateran. La furma dal stadi è ina monarchia electiva. Quai vul dir: ina monarchia en la quala il post dal regent na vegn betg ertà, mabain nua ch’il regent vegn elegì. Electurs dal papa èn ils cardinals.

Sistem dual

La structura da la baselgia catolica a l’exempel da la Svizra (RTR)

Ins sto distinguer tranter la baselgia catolica universala cun sia sedia a Roma e la structura da las baselgias localas cun differentas structuras d’in pajais a l’auter. Questa preschentaziun da la structura da la baselgia catolica sa concentrescha sin la baselgia catolica en Svizra e sias relaziuns cun l’organisaziun da la baselgia universala a Roma.

En Svizra essan nus disads cun in’ierarchia democratica. En ina democrazia na vegn cumandà nagut. Qua pon tuts decider tge che capita. La baselgia catolica è in’organisaziun monarchica, en la quala il papa cumonda sulet. Uschia n’èsi betg da smirvegliar ch’i dat conflicts tranter ils dus sistems. Ma quai n’è betg tut. I vegn anc in zichel pli cumplex. Per che la baselgia catolica possia per exempel far pajar taglia ses cartents, haja access a scolas (instrucziun da ductrina) u ad autras instituziuns statalas (ospitals, praschuns, armada), dovra la baselgia in ulteriur sistem d’organisaziun che sa drizza al dretg public, vul dir ch’è sumegliant al dretg democratic da la Svizra. Uschia datti en prest tut ils chantuns da la Svizra ina baselgia chantunala che suttastat a quest dretg. Quella è per il pli organisada sumegliant ad in parlament chantunal. Quest parlament sa cumpona da persunas laicas. Sin stgalim communal èsi las plaivs che funcziunan tenor il dretg public.

Il sistem dual da la baselgia catolica en Svizra (RTR)

Uschia enconuscha la baselgia en Svizra duas structuras. D’ina vart quella dal dretg canonic che regla las chaussas internas da la baselgia; da l’autra vart quella dal dretg statal che regla las chaussas ‹mundanas› da la baselgia, sco per sumeglia incassar las taglias, administrar ils bains da las plaivs u da las diocesas. Questas duas structuras sa cuntradin vicendaivlamain. Entant ch’il dretg canonic è in dretg che vala sin l’entir mund catolic ed è structurà a moda ierarchica, sa tracti tar il dretg statal en Svizra d’in dretg primarmain communal e democratic.

GLOSSARI

Archuvestg

Reinhard Marx, archuvestg da Minca-Freising (Keystone)

L’archuvestg è in uvestg d’ina da las grondas diocesas dal mund. El è er munì cun il dretg da presidiar in’organisaziun d’ulteriuras diocesas pli pitschnas (uschenumnadas diocesas suffraganas). Quai è il cas per exempel en la diocesa da Minca-Freising. A questa archidiocesa appartegnan er ils uvestgieus dad Augsburg, Passau e Regensburg. En cas spezials èn uvestgs da diocesas territorialas archuvestgs: Vaduz, Monaco, Luxemburg. 

Archuvestgieu

Catedrala San Florin a Vaduz (Keystone)

In archuvestgieu è in uvestgieu ch’ha u ha survegnì dretgs spezials dal papa u che n’appartegna betg ad ina conferenza d’uvestgs. In exempel per in archuvestgieu è l’archuvestgieu da Vaduz. En Svizra na datti nagins archuvestgieus. Il parsura d’in archuvestgieu è l’archuvestg.

Baselgia

Servetsch divin (Keystone)

La Baselgia è il ‹pievel da Dieu›, la cuminanza dals cartents, er il corp mistic da Jesus Cristus. La baselgia è in bajetg sacral nua che cartentas e cartents sa radunan per celebrar servetschs divins. Tenor funcziun e definiziun datti la baselgia parochiala, chaplutta, basilica (titel surdà dal papa), dom, catedrala (lieu da l’uvestg).

Baselgia catolica ed apostolica

La baselgia dal papa da Roma è catolica, vul dir universala. Jesus ha incaricà ses apostels d’annunziar l’evangeli dapertut. La baselgia è apostolica perquai ch’ella sa basa sin ils 12 apostels e stat en la successiun directa da Jesus, fin il di dad oz.

Baselgia chantunala

Las baselgias catolicas chantunalas èn corporaziuns da dretg public. En Svizra datti per mintga chantun ina tala corporaziun. Ella reglescha las relaziuns da la baselgia da las regiuns catolicas resguardond las leschas da la baselgia catolic-romana e da la constituziun chantunala. Ella sustegna e promova en il rom da sias cumpetenzas e pussaivladads ils interess da la baselgia catolic-romana en ils chantuns.

Il Corpus catholicum è l’autoritad suprema da la baselgia chantunala dal Grischun ed è per uschè dir il parlament da la baselgia chantunala. El sa cumpona:

– da dus delegads elegids da l’ordinariat episcopal

– dals commembers da confessiun catolic-romana da la Regenza e dal Cussegl grond dal chantun Grischun

– da 60 delegads dals cumins-baselgia ch’èn repartids en relaziun da la populaziun catolica sin ils circuls electorals.

Batten

Batten (Keystone)

Il batten è in ritus che marchescha tar bunamain tuttas confessiuns cristianas dapi il temp dal Nov Testament l’entrada vesaivla en il cristianissem. En il batten vegn concedida la grazia che renda abels ils cartents da vegnir sontgs. En pli daventan els uffants da Dieu, frars e soras da Jesus Cristus e commembers da l’unica vaira Baselgia da Jesus Cristus ch’è realisada en la Baselgia catolica. Il batten liberescha dal debit ereditar dad Adam ch’è d’ina maniera in stadi da distanza tar Dieu. Ad insatgi che vegn pir battegià posteriuramain vegnan perdunads eventuals putgads e relaschadas eventualas painas.

Beatificaziun

Cun la beatificaziun d’ina persuna dat la baselgia la pussaivladad da venerar publicamain ina persuna. Sch’ina persuna duai vegnir beatifitgada u betg, po il papa decider. I dat dentant intgins criteris che ston vegnir ademplids. La persuna sto esser in martir u almain avair vivì ina vita exemplarica tenor l’evangeli e fatg ina miracla.

La differenza tranter vegnir declerà sontg e la beatificaziun è ch’ina persuna beatifitgada vegn venerada publicamain be al lieu. Per in sontg dastga vegnir erigì altars sin l’entir mund.

Canoni

In canoni è in spiritual ch’è commember d’in chapitel catedral. Canonis residenzials èn tals ch’abiteschan en la curt da l’uvestg, che surpiglian incumbensas entaifer l’administraziun d’ina diocesa e ch’han servetschs specifics en la catedrala (cantor); canonis extraresidenzials èn tals ch’èn plevons en ina da las plaivs da la diocesa. L’incumbensa principala dals canonis è: eleger l’uvestg u proponer al papa candidats per l’elecziun d’in nov uvestg. Il canonicat vegn surdà da l’uvestg diocesan.

Cardinal

Cardinals (Keystone)

Il titel da cardinal vegn surdà dal papa: ils cardinals vegnan ‹creads› dal papa. Perquai numn’ins questa nomina entras il papa era ‹creaziun›. L’incumbensa principala dals cardinals: eleger il nov papa. Quest privilegi han tut ils cardinals da main che 80 onns. Els portan cun responsabladad enten manar e guvernar la baselgia universala. Blers cardinals lavuran en l’administraziun centrala da la baselgia a Roma ed auters èn archuvestgs sin l’entir mund.

Chapitel catedral

Il chapitel catedral è la summa dals canonis residenzials ed extraresidenzials. El furma ina corporaziun cun capacitad giuridica e clericala e cun agens dretgs specifics. Quai ch’ils cardinals èn per il papa, èn ils canonis per l’uvestg. Il chapitel catedral administrescha la catedrala ed ils bains dal chapitel catedral.

Chaplon

Chaplons (Keystone)

In chaplon è in gidanter d’in plevon. Quai po esser in spiritual giuven gist ordinà che fa ses ‹emprendissadi› u in plevon pli vegl (resignant) che sa gida en la plaiv.

Concil

Concil (Keystone)

Tar in concil sa raduna il papa cun ils manaders da la baselgia, vul dir cun ses uvestgs. Qua sa tracti d’in organ directiv che vegn convocà dal papa tenor basegn. En il temp modern hai dà dus concils: l’Emprim Concil vatican dal 1869/70 (infallibilitad dal papa) ed il Segund Concil vatican dal 1962 fin il 1965 (nova liturgia, relaziun cun las autras religiuns).

Conclave

Conclave (Keystone)

Conclave vul dir: serrar en. Ils electurs dal papa, ils cardinals, vegnan serrads en ina stanza per eleger or da lur mez in successur dal papa mort. Il conclave è pia er la reuniun dals cardinals-electurs. Oz ha quest’elecziun lieu en la Chaplutta sixtina en il Palaz apostolic en il Vatican a Roma. Il proceder en in conclave è reglamentà precisamain.

Concordat

In concordat è in contract u ina cunvegnientscha tranter la Sedia Sontga ed in stadi suveran. Oriundamain era in concordat in contract tranter il papa ed in suveran catolic. La cunvegna tranter il papa ed in suveran betg catolic vegniva numnada convenziun. In concordat suttastat al dretg dals pievels. En Svizra regleschan concordats tranter la Sedia Sontga ed ils chantuns dumondas dals territoris da las diocesas sco er per part l’elecziun d’in uvestg diocesan.

Conferenza centrala catolica romana da la Svizra

La Conferenza centrala catolica romana è la cuminanza da las baselgias chantunalas da las Svizra. Tenor il statut è l’intent da questa conferenza da rinforzar la solidaritad tranter ils commembers da la baselgia catolica e la responsabladad communabla per la finanziaziun dals pensums pastorals.

Conferenza dals uvestgs / conferenza episcopala

Norbert Brunner, president da la conferenza episcopala da la Svizra (Keystone)

La Conferenza dals uvestgs è in organ da coordinaziun per ils uvestgieus d’in pajais. La conferenza dals uvestgs svizzers è vegnida fundada l’onn 1863 ed è stada l’emprima da talas conferenzas. A la conferenza appartegnan ils sis uvestgs e lur uvestgs auxiliars. En pli ils avats da las duas abazias territorialas, l’avat da Nossadunnaun e quel da Saint-Maurice.

Craisma

Craisma (Dreamstime)

Tar la craisma dat Jesus Cristus als cartents ils duns dal Sontg Spiert per che quels possian confessar cun persvasiun la cardientscha. La craisma è in dals trais pass (batten, craisma, eucaristia) sin la via a l’incorporaziun cumplaina en la Baselgia. La craisma, sco er il batten ed il sacrament da consecraziun, furma in’impronta inextinguibla e po mo vegnir retschetta ina giada en la vita. Talas improntas èn ensainas da relaziuns e sumeglientschas spezialas cun Cristus.

Curia romana

La curia romana consista da tut las autoritads che gidan il papa ad exequir ses uffizi. La lingua uffiziala da questas autoritads è il latin. L’autoritad la pli impurtanta e ch’è suttamessa directamain al papa, è il secretariat statal; plinavant appartegnan a la curia las diversas congregaziuns ed ils decasteris.

Decan

Tar in decan sa tracti d’in plevon e parsura d’in decanat. In decanat consista da pliras plaivs. Il decan vegn elegì dals plevons dal decanat, vegn proponì a l’uvestg da la diocesa e lura nominà da l’uvestg. El ha la funcziun d’in primus inter pares cun presidiar la reuniun dals plevons, cun represchentar lur posiziuns envers l’uvestg e cun installar, en num da l’uvestg, plevons novs en ina nova plaiv e.u.v.

Decanat

In decanat è in’unitad administrativa che sa cumpona d’intginas plaivs. Quel vegn manà dal decan ch’è per ordinari era plevon en quest decanat. El tgira il contact tranter las plaivs e cun l’uvestgieu; en pli coordinescha e promova el las activitads pastoralas en il decanat.

Decanats dal Grischun

– Cuira

– Engiadina / Val Müstair

– Mesolcina Calanca

– Sur il Schin / Tavau

– Poschiavo / Bregaglia

– Surselva

Diacon

Servetsch divin – il diacon gida tar la communiun (Keystone)

Il diaconat è l’emprim dals trais stgalims da l’ordinaziun u consecraziun sacerdotala: diacon, plevon, uvestg. Diacons gidan ils plevons en ils servetschs divins. Els dastgan leger l’evangeli, battegiar, manar sepulturas e gidar tar la communiun ed en tscherts lieus e muments er dar l’uncziun a malsauns. L’eucaristia è resalvada als plevons. En l’Europa Centrala han ils diacons dapli pussaivladads pastoralas ch’en auters lieus da la baselgia universala catolic-romana.

Dogma

En la tradiziun catolica è in dogma ina ductrina divina che fa part da la cardientscha catolica. Autur d’in dogma è il papa u in concil. In dogma è ina vardad absoluta. Intgins dogmas dals concils u dal papa: trinitad – Dieu en trais persunas; Maria – mamma da Dieu; transsubstanziaziun (eucaristica – preschientscha reala da Jesus en la s. Communiun); infallibilitad dal papa en dumondas da la ductrina; il 1950 ha papa Pius XII proclamà en in dogma l’ascensiun da Maria en tschiel cun corp ed olma. Quai è stà l’ultim dogma.

Enciclica

Enciclica dal papa ‹Caritas in Veritate› (Keystone)

In’enciclica è ina brev dal papa al clerus secular ed als cartents ‹da buna voluntad›. Il cuntegn d’in’enciclica ha il caracter d’ina instrucziun u d’ina admoniziun. Enciclicas pon er influenzar la politica u il socialesser; uschia ‹Rerum Novarum› 1891 da Leo XII u ‹Mit brennender Sorge› 1937 da Pius XI, la suletta enciclica betg scritta per latin, mabain per tudestg. Ils titels correspundan als incipits (emprims pleds) da las enciclicas. Benedetg XVI ha scrit trais enciclicas: ‹Deus caritas est› 2005, ‹Spe salvi› 2007 e ‹Caritas in veritate› 2009.

Eucaristia

Sontga communiun (Dreamstime)

L’expressiun ‹eucaristia› deriva da la lingua greca ed ha duas muntadas: per l’ina ‹bun dun› (‹eu charis›), quai che fa allusiun al corp ed al sang da Cristus; per l’autra ‹exprimer engraziament› (‹eucharistein›), quai che renda attent a l’unfrenda da Jesus Cristus, per la quala il spiritual ed ils fidaivels engrazian al Bab celestial.

Durant la festa d’eucaristia vegn l’unfrenda da Jesus Cristus vi da la crusch preschentada a moda nunsanguinusa. Cura ch’il spiritual exprima ils pleds da consecraziun sur il paun ed il vin, vegn il paun transfurmà en il corp da Cristus ed il vin en il sang da Cristus.

En quel carstgaun che retschaiva la Sontga Communiun cun dignitad, succeda la pli stretga reuniun cun Jesus Cristus. L’eucaristia mantegna e creschenta la grazia ch’è la vita da l’olma, tuttina sco quai che la spaisa è necessaria per la vita dal corp. Ella approfundescha en ils cartents l’amur per Dieu e l’amur per ils proxims. Ella flaivlenta las passiuns umanas e stizza particularmain la flomma d’engurdientscha. Ella dat confiert mental ed è in sutpegn (= cumprova, garanzia, segirezza) da la beadientscha divina e da la levada vegninta dal corp.

Guardia svizra

Schuldads da la Guardia svizra a Roma (Keystone)

La Guardia svizra vala sco la pli pitschna armada dal mund. Ella è l’armada dal Vatican ed ha da segirar las entradas en quest pitschen stadi ed ils bajetgs che tutgan latiers sco er il Castel Gandolfo, la residenza da stad dal papa. Uschia è la Guardia svizra er responsabla per la segirtad dal papa. La Guardia svizra è vegnida fundada l’onn 1506 entras papa Julius II. Il papa aveva dumandà la Confederaziun svizra sch’ella possia metter a disposiziun in contingent da schuldads per proteger il Vatican. La schuldada svizra aveva da quel temp in excellent num. Uschia è la Guardia svizra la pli veglia furmaziun militara insumma.

Mintgamai ils 6 da matg vegnan saramentads ils novs gardists. Quai en regurdientscha dal Sacco di Roma dal 1527 (sblundregiada da Roma), cura che 147 gardists avevan stuì laschar lur vita per papa Clemens VII.

Daventar guardians da la Guardia svizra pon be persunas che pratitgeschan la religiun catolica, èn Svizzers, han absolvì la recruta e n’èn anc betg 30 onns vegls.

Lètg

Nozzas (Keystone)

La lètg è il sacrament ch’unescha indissolviblamain um e dunna fin la mort d’in dals partenaris – uschia sco ch’èn unids Jesus Cristus e la Baselgia, sia spusa – e ch’als dat la grazia da viver ensemen sontgs e d’educar lur uffants a moda cristiana.

Ils partenaris han il duair da viver ensemen a moda sontga, da gidar in l’auter en basegns mentals e temporals cun amur perpetna e d’educar bain ils uffants cun guardar da lur olma uschè bain sco da lur corp e surtut cun educar ils uffants cun il pled ed il bun exempel da pietad e virtid.

Nunzi apostolic

Cussegliera federala Doris Leuthard (a dretga) beneventa Francesco Canalini, il nunzi apostolic, en Chasa federala (Keystone)

Il represchentant diplomatic da la Sontga Sedia, vul dir dal papa, tar la regenza dal stadi vegn numnà nunzi apostolic. El ha il rang d’in ambassadur ed ha ina posiziun protocollarica speziala: sco doyen dals ambassadurs ha el l’emprim plaz protocollaric en assambleas cun il president d’in stadi e porta a quel en num dals auters ambassadurs ils giavischs da bun onn. Il nunzi apostolic represchenta er il papa a la conferenza dals uvestgs dals singuls pajais.

Ordinarius

Tenor il dretg canonic da la baselgia catolica è l’ordinarius ina persuna cun pussanza guvernamentala e giuridica: pia il papa, l’uvestg, il vicari general ed autras persunas. L’administraziun papala e diocesana vegn perquai er numnada ordinariat.

Ordinaziun

Ordinaziun sacerdotala (Reuters)

L’ordinaziun sacerdotala è il sacrament che conceda il plainpudair da manar tras ils acts sontgs dal sontgissim sacrament da l’altar e quels per il salit da las olmas. L’ordinaziun è l’impronta inextinguibla d’in servitur da Dieu.

L’ordinaziun sacerdotala succeda tras l’uvestg, il qual dat il Sontg Spiert e la sontga pussanza cun metter si mauns, far uraziun e surdar ils objects sontgs particulars da l’ordinaziun sacerdotala.

Papa

Papa Benedetg XVI (Keystone)

Il papa è il chau da la baselgia catolica. El vegn elegì dals cardinals. Papa èn ins per l’entira vita fin la mort. Sco monarc absolut da la Citad dal Vatican è il papa er il legislatur e vegn represchentà en questa funcziun d’ina cumissiun. El ha er la pussanza d’abolir reglaments che concernan l’elecziun dal papa e la cumissiun legislativa. El è l’emprim magister da la ductrina ed en questas dumondas è ses pled infallibel.

Penetienza

Prender penetienza en il confessiunal (Keystone)

Tar la penetienza sa tracti d’ina confessiun a bucca d’in putgà dal penitent, per regla durant in discurs a quatter egls cun in confessur, d’ina uschenumnada confessiun en l’ureglia, confessiun individuala ubain confessiun privata. La penetienza po vegnir prendida en diversas manieras. En baselgias cristianas sa differenziescha la penetienza en quel reguard dals discurs pastorals ch’ella intenziunescha ina remischun dals putgads en moda formala ed en general sacramentala en num da Cristus, per regla exprimida cun ils pleds «Tes putgads t’èn perdunads» ubain «Jau ta liberesch da tes putgads».

Plevon

Plevon (Keystone)

Il plevon è in spiritual e responsabel per la pastoraziun da sia plaiv. La plaiv è la pli pitschna unitad d’ina diocesa. Sper la pastoraziun e la ductrina maina il plevon ils cudeschs da la plaiv.

Plaivs / cumin-baselgia

Servetsch divin (Keystone)

Ina plaiv è la communitad dals cartents che vivan en ina vischnanca u ina regiun pli vasta, per exempel diaspora. Ina plaiv appartegna ad in decanat. Il manader d’ina plaiv è il plevon. Tut tenor vegn el sustegnì en sia lavur d’auters plevons, diacons, assistents pastorals u persunas laicas.

Prelat

Quai è in titel d’onur che vegn surdà per ordinari dal papa sez, en tscherts cas er da l’uvestg. Il pli savens sa tracti da canonis cun merits spezials u d’avats d’ina abazia impurtanta.

Prelatura persunala

La prelatura persunala è ina furma giuridica dal dretg canonic ch’è vegnida creada en rom dal Segund Concil vatican. Quest’organisaziun è suttamessa directamain al papa, respectivamain a la congregaziun dals uvestgs, pia betg als uvestgs diocesans. In prelat d’ina tala organisaziun ha ils dretgs e las cumpetenzas d’in ordinarius (uvestg). Finamira da las prelaturas persunalas è da derasar ed enfirmir la cardientscha catolica en in mund secular ed anticristian. La pli enconuschenta prelatura persunala è Opus Dei.

Provinza ecclesiastica

Ina provinza ecclesiastica cumpiglia plirs uvestgieus vischins. Ils uvestgieus da la Svizra n’appartegnan a nagina provinza ecclesiastica. Ils uvestgieus èn suttamess directamain a la Sontga Sedia. Auters uvestgieus che n’èn betg en ina provinza ecclesiastica èn l’archuvestgieu da Vaduz e l’archuvestgieu da Strasbourg.

Sacraments

Ils set sontgs sacraments da la baselgia catolica èn:

– il batten

– la penetienza

– la craisma

– l’eucaristia

– l’uncziun

– l’ordinaziun

– la lètg

Quests sacraments èn, tenor ductrina da la baselgia, vegnids fundads ed instituziunalisads persunalmain da Jesus Cristus. En lur intenziun e definiziun n’èn els betg discutabels, quai che chaschuna adina puspè difficultads, pensain a lètgs maschedadas u a la communiun (s. Tschaina).

Sontga Sedia

La Sontga Sedia, er numnada la sedia apostolica, è tenor il dretg dals pievels in object suveran senza in territori geografic. La Sontga Sedia èn il papa e la curia romana. Quai è in cas unic entaifer il dretg dals pievels. Il papa è il suveran dal Stadi vatican, betg da la Sontga Sedia. La Sontga Sedia ha relaziuns diplomaticas cun ils pajais, betg il Stadi vatican. La diplomazia da la Sontga Sedia è la pli veglia dal mund. Perquai ha il nunzi il privilegi protocollaric dad esser l’emprim dals ambassadurs.

Sinoda

Sinoda en Svizra (Keystone)

La sinoda è in inscunter da persunas da la baselgia e da persunas laicas per discutar dumondas da la cretta e da la baselgia. I dat per exempel ina sinoda dals uvestgs. Quai è in organ da cussegliaziun dal papa. En questa sinoda s’inscuntran uvestgs da tut las conferenzas dals uvestgs (er numnà: conferenzas episcopalas). Quest inscunter na po betg prender decisiuns. Enconuschenta en Svizra è la Sinoda 72. Suenter il Segund Concil vatican dals onns 1962–1965 han ils uvestgs svizzers clamà ad ina sinoda svizra per concretisar las decisiuns da quest concil. La Sinoda 72 ha reglà bleras dumondas da pastoraziun, spezialmain en il sectur dals sacraments e la relaziun tranter la baselgia e las instituziuns statalas. Gist quai ch’è vegni decidì da la Sinoda 72 (‹La via svizra›) è singular entaifer la baselgia universala catolic-romana e chaschuna magari differenzas tranter Roma ed ils uvestgieus svizzers, ma er tranter ils uvestgs e las organisaziuns statalas.

Scola auta da teologia Cuira

Scola auta da teologia e seminari da spirituals Son Gliezi (Keystone)

La Scola auta da teologia Cuira è in’universitad privata catolica. Ella è sa furmada il 1968 or dal studi da teologia al Seminari da spirituals son Gliezi. Dapi il 1974 dastga la scola er surdar il licenziat. Il 2003 è vegnì avert l’institut pastoral ed il medem onn è la scola vegnida renconuschida da la congregaziun per la scolaziun catolica sco facultad. Alla scola vegn perscrutà ed instruì la teologia catolica. Ella prepara las studentas ed ils students per lur servetsch en la pastoraziun. La scola è averta tant per candidats per il seminari da spirituals sco er per teologas e teologs laics. Ella sa chatta en il medem bajetg sco il seminari da spirituals son Gliezi.

Seminari da spirituals son Gliezi

Seminari da spirituals son Gliezi a Cuira (Keystone)

Il seminari da spirituals è vegnì fundà l’onn 1807. Il seminari è ina sort cuminanza da viver ch’accumpogna students da la teologia en il mastergn da spiritual. Ils students studegian teologia a la scol’auta da teologia da Cuira, che sa chatta en il medem lieu, e pon lura gist viver quai ch’els emprendan. Plinavant vegnan els preparads sin la lavur da spiritual.

Avant ch’ins po cumenzar il seminari da spirituals èsi d’absolver in onn d’introducziun. Durant quest onn vivan ils students en il seminari da spirituals e pon uschia sclerir sch’els èn pronts per questa via.

Uncziun

Uncziun (Keystone)

Il sacrament da l’uncziun dals malsauns n’è betg – sco che quai è savens vegnì pratitgà fin ussa – be per quels ch’han la mort gia en bucca u ch’èn perfin gia morts. L’uncziun dals malsauns è il sacrament dals malsauns. I vegnan unschids il frunt ed ils mauns; quai èn zonas d’expressiun centralas dal corp uman.

L’uncziun dals malsauns rinforza, calma ed encurascha en la suffrientscha resp. la guariziun, sche lezza è la veglia da Dieu. Sch’insatgi na duess betg pli esser capabel da prender penetienza, al vegnan perdunads ils putgads tras l’uncziun dals malsauns. En pli reunescha l’uncziun dals malsauns ils cartents cun las suffrientschas da Cristus e lascha participar a sia via da la crusch ed uschia a si’ovra da spendrament. L’uncziun dals malsauns prepara ils moribunds per lur ultim viadi ed assimilescha els a la mort e finalmain a la levada.

Uvestg

Uvestg Vitus Huonder, uvestg da l’uvestgieu da Cuira dapi l’onn 2007 (Keystone)

L’uvestg stat a la testa d’ina diocesa. El posseda la pli auta consecraziun sacramentala da la baselgia catolica. Er in papa ha tenor la consecraziun il medem stgalim sco l’uvestg. Perquai porta il papa er il titel ‹uvestg da Roma›. L’elecziun dals uvestgs vegn fatga – ord vista da la baselgia universala – dal papa, vul dir entras la congregaziun romana per fatgs dals uvestgs. En las sis diocesas da la Svizra è l’elecziun d’in uvestg diocesan reglada a moda fitg diversa cun dretgs democratics dals canonis (Cuira) e cun dretgs guvernamentals da las regenzas chantunalas (Basilea).

Uvestg auxiliar

Marian Eleganti, l’uvestg auxiliar en l’uvestgieu da Cuira (Keystone)

L’uvestg auxiliar gida l’uvestg da manar sia diocesa. El ha era l’ordinaziun episcopala, po dentant remplazzar l’uvestg be en funcziuns da consecraziun, per exempel a chaschun da la craisma.

Uvestgieu / diocesa

Charta cun ils uvestgieus da la Svizra (RTR)

Tar in uvestgieu sa tracti d’in district administrativ d’in uvestg; quel vegn er numnà diocesa. In uvestgieu è dividì en singuls decanats. L’uvestgieu è in’instituziun dal dretg public. A l’uvestgieu da Cuira appartegnan ils chantuns Grischun, Sviz, Uri, Glaruna, Sursilvania, Sutsilvania e Turitg. La sedia da l’uvestg è a Cuira. En Svizra datti sper l’uvestgieu da Cuira er anc ils suandants uvestgieus:

– Uvestgieu da Basilea cun sedia da l’uvestg a Soloturn

– Uvestgieu da Losanna-Genevra-Friburg cun sedia da l’uvestg a Friburg

– Uvestgieu da Lugano

– Uvestgieu da Son Gagl

– Uvestgieu da Sion

Vatican

Il dom da Son Peder en il Vatican a Roma (Reuters)

Il Stadi vatican è il pli pitschen stadi dal mund. El è in’enclava en la citad da Roma. En quest stadi cun ina surfatscha da 0,44 km² vivan bundant 820 persunas. Il Vatican ha er la pli pitschna e pli veglia armada dal mund, la Guardia svizra. Schef da quest stadi è il papa. Avant 150 onns ha il stadi da la baselgia chalà d’exister. Quel cumpigliava grondas parts da l’Italia. Suenter la reuniun dals differents stadis pitschens en l’Italia ad ina monarchia unida il 1861, è il papa ì ‹en praschun› en il Vatican. Cun ils Contracts dal Lateran dal 1929 ha Mussolini surdà al papa uffizialmain il Vatican sco ses agen stadi cun tut ils dretgs d’in suveran.

Vicari episcopal

Il vicari episcopal è ina funcziun nova ch’è vegnida creada tras il Segund Concil vatican. In uvestg po numnar ses collavuraturs pli stretgs vicaris episcopals e surdar ad els in’incarica specifica, per exempel la pastoraziun da migrantas e migrants.

Vicari general

Vicari general Martin Grichting (sf)

Il vicari general è il substitut d’in uvestg diocesan, pia ses remplazzant en l’entira diocesa. En num da l’uvestg ha el tut las cumpetenzas d’in uvestg. Il vicari general è responsabel per l’administraziun diocesana.

Indicaziuns bibliograficas

Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. La structura da la baselgia catolica. Dossier RTR 2011. Funtauna: www.rtr.ch/home/dossiers/actual/La-baselgia-catolica/La-structura-da-la-baselgia-catolica.html. Maletg da cuverta: PD via Pixabay. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).