Il cobold

Ina famiglia ha fatg midada en ina chasa veglia. In di sesa la mamma cun ses dus figls sin il canapé e raquinta in’istorgia. Cun raquintar l’istorgia èsi vegnì tut quiet en stiva, perquai che la mamma ha udì insatge. In cudesch croda giu per terra. Il cudesch s’avra ed ì vegn ora in cobold e sbragia: «Hallo, è insatgi qua?»

Els han tema e sa zuppan davos il canapé. Il cobold cumenza a discurrer: «Vegnì en mes mund a ma gidar. Igl è guerra tranter ils cobolds alvs e nairs.» Ma els avevan anc adina tema e na savevan betg tge dir.

Tuttenina ha in dals figls ditg: «Danunder vegns ti alura?» Il cobold ha ditg: «Da Fantasia.» «Fantasia?», dumonda il figl, «quai n’hai jau mai udì.» Sinaquai di il cobold: «Ma quai datti be en il cudesch da l’‹Istorgia senza fin›.»

Els studegian ina pezza e sa decidan dad ir cun il cobold. La mamma dumonda: «Ma co vegnin nus dad ir en tes mund?» «Quai è fitg simpel», di il cobold, «vus stuais be tegnair voss mauns sin la pagina speziala en il cudesch.»

«Stuain nus prender insatge cun nus?», dumonda il figl. Il cobold respunda: «Ils cobolds n’han betg gugent sosa da tomatas. Els schloppan sch’i tschiffan in gut sin la pel. E sche nus na giain betg svelt, è noss retg bainbaud mort. E quai fiss fitg nausch. El dovra medicaments spezials. Avais vus quai?»

La mamma respunda: «Jau hai anc dus vaiders cun medicaments spezials.» Il cobold respunda: «Quai è fitg bun. Ma cura che vus vegnis en il mund da Fantasia, vegnis vus pli pitschens.» «Quai è tuttina, nus vulain ta gidar. Nus pigliain cun nus blera sosa da tomatas.» Il cobold respunda sin quai: «Quai è fitg bun. Ma vus stuais far vinavant, uschiglio sa serra il cudesch ed jau n’arriv mai pli en mes mund.»

La mamma decida che tuts van en Fantasia, e quai anc quella saira. Tuts trais tegnan vi dal cudesch sin la pagina speziala. Tuttenina cumpara ina glisch clera. Cur ch’els sa sveglian, èn els arrivads en il mund spezial, nua ch’è blera crappa e bleras flurs.

Il cobold di: «Nus stuain ir in’ura fin tar il chastè.» «Chastè?», dumonda in figl. «Gea, in chastè or dad aur ed argient.» Cur ch’els arrivan, han tuts in grond plaschair. Tuts dian ch’els sajan ils eroxs.

Els arrivan tar il retg. Il retg di: «Avais vus ils medicaments? Sche betg, stoss jau murir.» La mamma respunda: «Nus avain medicaments spezials. Èn quels buns?» «Gea», respunda il retg. Els dattan ils medicaments al retg. Il retg ha ditg «grazia» ed ha prendì il medicament. Suenter in’ura era il retg puspè saun.

Ma els vesan a vegnir millis da cobolds nairs. Il retg di: «Nus avain tomatas ed els betg. Nus stuain empruvar da far ina pistola da tomatas.» «Ma quai na va betg...» Ma els han inventà in chanun da tomatas. Els han mess tut la sosa da tomatas en butschins.

Ma els han anc in auter plan: Els han fatg ina fora sut terra per ch’ils nairs na vesian betg. Cur ch’ils nairs èn sur la fora, crodan els en la fora. Cur ch’ils nairs èn vegnids, n’han els betg vis in cobold alv. Cura ch’els eran sur la fora, han els rut la crappa e tuts èn crudads en quella. Il chanun da tomatas mettan els dasper la fora e sajettan cun quel sin ils cobolds nairs. Els sajettan millis da cobolds nairs, ma in pèr survivan.

Els na san betg tge far. In figl dumonda: «Avais vus tomatas en quest mund?» Il retg respunda: «Nus avain fitg bleras tomatas en noss tschaler.» Els mussan a la mamma ed als dus figls il tschaler. Quels din che tut ils cobolds alvs stoppian smatgar ora las tomatas per far sosa. Uschia obtegnan els in grond quantum sosa da tomatas. Mintga cobold piglia tschintg satgs cun en sosa.

Els van dadora sin il prà e fan in catapult da tomatas. La mamma di: «Ils cobolds nairs vegnan ad avair redublà las truppas.» Il cobold respunda: «Perquai stuain nus preparar la sosa da tomatas.» Mintgin ha survegnì in schluppet da tomatas ch’els han anc construì pli tard.

Els sa mettan en lingia ed els vesan a vegnir ils cobolds nairs en massas. Cura ch’il figl vesa ils cobolds nairs, piglia el svelt in schluppet da tomatas e di a tschels da pigliar in schluppet da tomatas.

Ils cobolds nairs vegnan adina pli damanaivel. Il figl cumenza gia a sajettar. Il figl tutga la mesadad dals cobolds nairs e la mamma cumenza era a sajettar. Suenter ina pezza èn paucs cobolds nairs sin il prà.

Cur che be pli tschintg cobolds nairs ed il schef dals cobolds nairs èn sin il prà, n’han els nagina sosa da tomatas pli. Ma els èn blers dapli ch’ils nairs. Ils nairs dattan si. Els tschiffan els ed als mettan en praschun.

Ma la mamma ed ils dus figls dumondan il retg: «Ma co arrivain nus enavos en noss mund?» Il retg di: «Vus stuais be avrir il cudesch che nus avain era en noss mund e dir il pled secret ‹Fantasia›.» Els mettan tuts trais ils mauns sin la pagina speziala. «Sche vus giais enavos en voss mund, emblidais vus tut quai ch’è capità», di il retg. La mamma ed ils dus figls decidan tuttina dad ir a chasa.

E tuttenina vegni cler ed els sa sveglian tuts trais en stiva sin il canapé. La mamma di: «Tge fa quest cudesch giun plaun?» In figl prenda il cudesch ed al metta en il regal. Els van a durmir, perquai ch’igl è gia las dudesch da la notg.

Il viadi da scola en la tschungla

Las classas set, otg e nov da Lucerna han fatg in viadi da scola en la tschungla. Cur ch’els èn arrivads baud en la tschungla, ha il magister ditg che nagin na possia bandunar la gruppa.

Ma sco adina na taidlan betg tuts – quai vul dir Michael, Benjamin e Clà. Cura che la gruppa è arrivada en la mesadad da la tschungla, di Michael: «Vegni cun mai, jau hai in’idea.» «Nua main nus?», dumonda Clà. «Quai vesas ti alura», di Michael.

Benjamin e Clà chaminan gia quindesch minutas. «Michael, nua essan nus?», dumonda Benjamin. «Jau na sai betg, jau hai pers la survista», di Michael. «Tge? Ti na sas betg nua che nus essan?», sbragia Benjamin. «Nagina tema, nus turnain simplamain enavos tar la gruppa», emprova da quietar Michael. Els vulevan puspè turnar enavos tar la gruppa, ma suenter in’ura di Clà: «Bravo, Michael, pervi da tai na chattain nus betg pli la via enavos tar la gruppa!»

Vers saira tschertgan els in lieu per durmir. «Guardai, ina chamona», di Benjamin. «Lain ir vi a guardar», di Michael. Els van en la chamona. E quai ch’els vesan, als schochescha... «È, è, è el mort?», dumonda Clà cun in tremblar en ils dents. «J, j, jau crai», respunda Michael plain tema.

Els van vinavant en la chamona. Els chattan in schluppet da chatscha. Clà prenda en maun il schluppet e di: «Guardai, in schluppet.» «Bun, Clà. Ma senza la muniziun na gida quai betg bler», di Benjamin. «Sche alura ma gidai a tschertgar la muniziun e betg faschai dispita», manegia Michael. «Gea, Michael, ma pervi da tai essan nus qua!», tugna Benjamin. «Ma gea», approva Clà. «Ma sche tge vulevas qua, Michael?», dumonda Benjamin. «Jau aveva vis insatge e vuleva vesair tge che quai saja. Ma oramai n’era quai nagut», respunda Michael. «Pertge n’has ti betg ditg quai pli baud, alura avessan nus segir chattà enavos la via», di Clà.

Els discurran ditg sur da quest problem. Ed els vegnan perina da far pasch e betg dispita. Els tschertgan ditg la muniziun. Ma els chattan entant insatge tut auter, numnadamain ina stgala. «Guardai vi là», cloma Michael. «Tge èsi?», dumonda Benjamin. «Ina stgala», respunda Michael.

Els van sin il segund plaun e chattan in satgados cun en ina marenda. «Guardai là, in satgados cun marenda», di Benjamin. «E tgi guarda en il satgados?» «Jau», respunda Michael. «Okay», dian Benjamin e Clà. Michael chatta paunins cun charn, in battafieu ed ina tenda. «Vulain restar questa saira en la chamona u vulain durmir dadora?», dumonda Michael. «En la chamona», di Benjamin.

La gruppa da scola tschertga tuttadi Michael, Clà e Benjamin. L’autra damaun stattan ils trais mattatschs si gia baud per ir a la tschertga da la classa da scola. Els van tras la tschungla e vesan in animal. Ma els na san betg dir tgenin. Els van vinavant.

Tuttenina vesan els in segund animal. «Guardai, in tigher! Naaa, in tigher!», sbragia Clà. Ma cun quest sbratg ha el attratg sin els trais l’attenziun dal tigher. «Dai, currin davent, spert», cloma Michael. Els curran sin ina planta.

Ma il tigher als ha immediat chattà sin la planta. «Michael, en il satgados sin tes dies hai charn», tira Clà endament a Michael e Benjamin. «Ma gea, bitta davent la charn», cloma Benjamin. Michael prenda la charn e la bitta lunsch davent da la planta, sin la quala els èn rampignads. Il tigher curra davent per prender la charn. Michael, Benjamin e Clà raivan puspè giu da la planta.

Dapi in’ura tschertgan ils trais mattatschs la classa, ma senza success. «Nus na vegnin mai pli a chattar la classa, nus vegnin tuts a murir», di Clà. «Na, nus na murin segiramain betg, Clà, nagina tema», emprova Michael da quietar Clà. «Là na fiss jau betg uschè segir, Michael», di Benjamin.

«Au», sbragia Clà. «Tge èsi?», dumonda Benjamin. «Jau sun vegnì mors d’insatge.» «Da tge?», dumonda Michael. «D’ina serp. Spert, Michael, guarda en il satgados, forsa èn la medicaments», di Benjamin. «Na, be ina fascha.» «Quai basta.» Els lian la fascha enturn la chomma da Clà.

«Dai, vegnì, jau hai vis ina glisch a la fin da la tschungla», di Michael. «Gea, alura spert, hopp. Au! Jau na sun betg abel da currer. Ma gidai per plaschair», sbragia Clà. Els prendan Clà sin il bratsch e curran tar la fin da la tschungla.

«Guardai: Martin, Sara e Johannes», sbragia Clà. «Nua eras vus trais? Nus avevan gia pers la speranza d’as chattar», di il magister. «Quai è ina lunga istorgia», di Michael. Cura ch’els èn arrivads, cloman els in medi, ma la morsa da la serp n’era betg uschè nauscha ed uschia èn els turnads enavos a chasa.

Il zombie

Ils quatter battasendas Julia, Tanja, Paul e Jon èn ids cun il manischunz da l’auto da posta en il guaud spess. Els han mess si las tendas da durmir. Els han fatg in fieu e raquintà in a l’auter istorgias.

L’autra damaun mancava Tanja. Tschels battasendas èn ids a tschertgar ella en il guaud spess. Tuttenina è vegnì in urizi e Julia, Jon e Paul èn ids en in magasin a durmir senza Tanja.

Il segund di van Julia, Jon e Paul anc ina giada a tschertgar Tanja en il cuvel sin in spelm. Els raivan si dal spelm e Paul croda giu. Julia e Jon raivan vinavant e vesan in cuvel tut stgir e nagin n’è dadens. Cur ch’els sa volvan, vesan els in fim en il guaud. Julia e Jon raivan giu e vesan Paul per terra. Els gidan si el e dumondan sch’el haja fatg mal. Paul di: «Jau hai fitg mal il pe.» Julia dumonda: «Vai da chaminar fin en il magasin da durmir?» Paul di: «Na, i na va gnanca da muventar il pe.» Julia e Jon gidan Paul a star si.

Jon piglia Paul sin il givè. Els dovran 25 minutas fin en il magasin da durmir. Cura ch’els arrivan en il magasin da durmir, vesan els che la tenda da las mattatschas è arsa giu e tut las provisiuns èn svanidas.

Julia sto durmir en il bus cun il manischunz. Paul e Jon dorman tut normal en la tenda. Il proxim di èn Julia ed il manischunz da l’auto da posta er svanids. Il pe da Paul è tant enavant saun; el vegn da chaminar.

Paul dumonda Jon: «Jau crai che Julia e Tania sajan vegnidas rapinadas dal manischunz da l’auto da posta.» «Jau crai er. Ma nua èn els?» «Jau na sai betg. Nus stuain ir a tschertgar ellas», di Paul. «Lain clamar la polizia!» «Na, has giu in chantun?», di Jon. «Okay, ma alura las stuain nus ir a tschertgar. Ma da tge vart giain nus?», dumonda Paul. «Giain a las tschertgar en il guaud spess.» «Okay, nus chaminain simplamain en il guaud.» Els chaminan in’ura en il guaud e na las chattan betg. Ma els na dattan betg si. Els tschertgan vinavant.

Il manischunz da l’auto da posta ha tut emblidà che Tanja è en il cuvel. Ella è vegnida da mitschar ed è arrivada en il magasin da durmir. Ma ella n’ha betg pli enconuschì il magasin da durmir. Perquai che là era mo pli ina tenda ed il bus era er davent. Perquai ha ella cret che quai saja il fallà lieu da durmir. Perquai è ella chaminada enavos en il guaud.

Ella vesa tuttenina insatge mellen en il guaud. Ella chamina vinavant e vesa l’auto da posta. Ella vesa sang vi da la fanestra. E lura va ella daspera e vesa Julia. Tuttenina vegn il manischunz or da l’auto da posta e lascha avert l’isch. El passa en il guaud. Ma Julia è anc liada.

Tanja va en l’auto da posta e vesa Julia liada e plain sang. Äaaah! Julia di: «Il manischunz da l’auto da posta è in zombie.» Tanja na sa regorda da nagut: «Jau na sai betg. Cura ch’il manischunz da l’auto da posta è vegnì, durmiva jau puspè ed el m’ha mess enturn ils egls in faziel ed jau n’hai betg vis tgi che m’ha rapinà.»

Tanja liberescha Julia ed ellas mitschan en il magasin da durmir. Là en era ils mattatschs ed ellas han raquintà ad els tge ch’è capità. Jon telefonescha a la polizia. La polizia è vegnida en diesch minutas ed ha cumenzà a tschertgar il manischunz da l’auto da posta. Curt temp suenter al han els chattà en il guaud. Els han prendì il zombie cun sai sin il post da polizia.

Ed ils quatter battasendas èn ids en il magasin da durmir ed han durmì ina notg. Suenter èn els ids a chasa. Cun il zombie è la polizia ida en praschun. El sto star trent’onns en praschun perquai ch’el ha gia rapinà diesch uffants.

Vacanzas a Banjo

Duas emnas avant che las vacanzas da scola cumenzan han Hanna, Kim, Lilly e Lara decis dad ir ensemen en vacanzas. In’emna è passada. Kim dumonda: «Nua giain nus en vacanzas? Igl è anc in’emna e nus na savain betg nua ir.» Hanna respunda: «Nus pudessan ir a Banjo.» Lara di: «Gea, quai fiss ina bun’idea. Jau ma legrel.» Quest’idea han Jessica e Vanessa udì. «Ha, ha, ha, ha, nus giain er quellas emnas a Banjo», di Vanessa malign.

L’ultim di da scola. «Juhui, oz giain nus a Banjo», cloman ellas. A la plazza d’aviaziun: «Stgisai, nua stuain nus ir per ir a Banjo?», dumonda Hanna al biro d’infurmaziun. «Vus stuais ir giu da la stgala e suenter a dretga, alura vesais ina tavla cun si Banjo», declera quella dunna.

«Jau ses cun tai», di Hanna a Lilly. «Ed jau ses cun tai», di Kim a Lara. «Ohoi, vus quatter, nua giais vus?», dumonda Jessica. «Nus giain a Banjo, e vus?», dumonda Kim tut stutta. «O, tge casualitad, nus giain er a Banjo», respunda Vanessa loscha. «Na, ussa vegnan quellas er a Banjo...», cloma Lara.

Suenter tschintg uras arrivan las quatter mattatschas a Banjo. «Wow, tge bel. Ma nua è il bus per ir a l’hotel?», dumonda Hanna. Lilli respunda: «Là è il bus, vegnì.» In quart d’ura pli tard arrivan ellas tar l’hotel. «Allegra, nus avain empustà ina chombra per quatter», di Kim a la recepziun. «Perstgisai, quest’empustaziun n’è betg arrivada tar nus», respunda la dunna. Alura cloman tuttas: «A revair.»

Ellas spetgan sin in banchin e na san betg tge far. «Hallo, vus bellas, tgi essas vus?», dumonda in mattatsch. «Jau sun Lara e quai èn Hanna, Kim e Lilly. Tgi essas vus?» «Jau sun Mario e mes collegas èn Ben, Marcel ed Alex. Nua avais vus l’hotel?», dumonda Mario. «Nagliur, nus na savain betg nua durmir», di Lara.

«Vegni tar nus», di Ben. Lara respunda: «Ma avais vus plazza per nus?» Alex di: «Gea, ina chombra daspera.» Mario interrumpa: «Ellas pon durmir tar nus en la villa.» «Oh, ma quai na va betg... Sch’il trenader da ballape vesa quai...», di Ben. «Nua stais vus?», dumonda Kim. «Sper la plazza da ballape», respunda Mario. «Okay», di Lilly e discuta cun sias collegas. Hanna scutina: «Quai è in grond toc davent da la mar. E sche nus vulain ir a surfar, stuain nus chaminar uras.»

Vanessa aveva fatg ch’ellas na pudevan betg ir en l’hotel. Kim di: «Guardai, vi là en Vanessa e Jessica. Ellas han la clav numer 288 e quai era noss numer da chombra.» Alex dumonda: «Tgi èn quellas? Quellas èn vaira nauschas cun vus.» Lilly respunda: «Quellas èn cun nus en classa ed èn tuppas.»

Jessica di: «Has vis tge bels mattatschs...» Ils mattatschs passavan gist e Hanna di: «Stop, nus vegnin tar vus en la villa, ma va er l’auto da posta?» Ben di: «Na, vus pudais ir cun nossa limusina.»

Suenter èn ellas idas cun els tar la villa ed han spachetà la rauba. Suenter van ellas a durmir.

«Juhui, oz datti party», di Lara. «Sche daco?», dumonda Lilly. «Na sas betg che Kim ha anniversari?», di Hanna. «Ma cler», respunda Lilly. Kim vegn or da chombra. Tuttas sbragian ensemen: «Gratulesch!» «Grazia, jau hai cret che vus hajas emblidà mes anniversari», di Kim. «Ma franc betg; mo Lilly aveva in pau emblidà», di Lara.

«Tge vulain nus far oz?», dumonda Hanna. «Nus pudessan ir a surfar», respunda Kim. Tuttas trais curan a la mar. Là inscuntran ellas Ben, Mario, Marcel ed Alex. «Nua giais?», dumonda Mario. «A la mar», di Hanna. «Sas, Kim ha anniversari», di Lara. «Gratulesch!», sbragian els tuts tranteren e Mario dat in bitsch a Kim per l’anniversari.

Vanessa vesa quai ed è schigliusa, perquai ch’ella è era inamurada en Mario. Questa notg van Jessica e Vanessa a rumper las aissas da surfar. «N’è quai betg malign?», dumonda Jessica. «Na, ed ussa tascha!», sbragia Vanessa.

La proxima bunura dumonda Kim: «Bun di, lain ir a surfar?» Hannah e Lilly van per las aissas per surfar. Hanna vesa las aissas tut ruttas. Alura di ella a Lilly: «Jessica e Vanessa han rut nossas aissas. Quai è il lac da las unglas da Vanessa.» Lilly cloma: «Kim, Lara, vegnì svelt!» «Nossas aissas! Tgi ha fatg quai?», dumonda Kim. «Quai èn stadas Vanessa e Jessica!»

En quel mument han ils mats udì quai. Ben vegn e di: «Hallo, nus avain in super collega che fa aissas da surfar.» Hanna dumonda: «Ma fa quel in pèr gratuitamain?» «Na, quai betg. Ma nus pajain per vus», respunda Alex.

Ellas van per las aissas e van directamain cun ils mats a surfar. E Hanna è ensemen cun Alex, Lilly cun Marcel, Lara cun Ben, Kim dapi ses anniversari cun Mario.

La saira èn tuttas idas ensemen a disco. Là eran er Vanessa e Jessica. Jessica dumonda: «Hey vus, poss jau vegnir cun vus a party?» Kim respunda: «Gea, cler. Jau na giess er betg cun Vanessa e ti es ussa nossa collega.»

Vanessa dumonda tut schoccada: «Tge, es ti ussa propi collega cun quellas tussis?» Lara di: «Has in problem cun quai? Ella n’è betg uschia sco ti.» Vanessa di: «Tascha, Lara e Jessica, jau vi enavos mes raps per l’hotel.» Jessica di malign: «Jau hai fatg per tai ditg l’assistenta.» «Ve, Jessica, ussa giain nus a far party», di Kim.

Jessica ha durmì en la villa da tschels ed a bun’ura ha Hanna ditg: «Damaun stuain nus schon ir a la plazza d’aviaziun.» «Nus giain era cun vus», cloman tut ils mattatschs...

Indicaziuns bibliograficas

«Scriver è cool 5». Istorgias scrittas da las scolaras e dals scolars da la 6avla classa da la Val Müstair 2013/2014. Gieus auditivs registrads tar Radio Rumantsch: http://www.rtr.ch/minisguardScolarAs-Muestair-2014.4984.0.html. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).