Animals audan auter che nus umans

Ils animals han in’autra udida ch’ils umans. Ils ins audan meglier, auters audan mender e tschertins audan tut auter che nus.

Animals na dovran betg mo l’udida per udir ramurs ed auters animals. Els s’orienteschan er cun lur udida per savair nua ch’els èn ed els dovran l’udida per pigliar lur preda.

La zecca u il raischen n’ha nagin’udida. Ella na vesa era nagut. Ella sa sulettamain savurar il suaditsch d’umans u animals ed ella senta la differenza tranter chaud e fraid. Quai tanscha! Per tschertgar vivonda na dovra ella betg dapli. Sch’in uman u in animal vegn damanaivel dad ella, savura ella il suaditsch, ella senta la chalur da sia preda e sa lascha crudar sin ella. Ella morda e baiva il sang da l’animal u da l’uman. La zecca na dovra ni l’udida ni la vesida per viver ventiraivlamain.

Mieurs han grondas ureglias en cumparegliaziun cun lur corp. Grondas ureglias gidan dad udir ramurs bassas, bufatgas. Mieurs san exact, danunder che la ramur vegn. Quai è impurtant per ch’ellas possian scappar da lur inimis sco per exempel dals giats. Mieurs audan e fan tuns gizs d’auta frequenza. Ils tuns ils pli gizs n’udin nus umans betg. Persuenter udin nus tuns bass, sco per exempel quels d’ina pauca che la mieur n’auda betg.

Utschels audan in zichel mender ch’ils umans. Per els èsi pli impurtant da vesair che d’udir. Intgins utschels èn sa spezialisads da localisar, danunder che la ramur vegn. Uschia sa la tschuetta per exempel exact, nua che la mieur sa chatta en la feglia, sch’ella auda co che la mieur fa canera.

Chauns han ina bun’udida. Perquai audan els il tschivlot da chauns, entant che nus umans n’udin betg quel. Questa bun’udida è impurtanta per tut ils animals che mangian charn. Cun lur ureglias ch’ils chauns san muventar mintgina per sasezza, san els eruir exact, danunder che la ramur deriva e nua che la preda sa zuppa. In chaun sa differenziar ils tuns da motors sc’in expert dad autos, el enconuscha pass gia dalunsch ed el sa exact, schebain il pot u il patrun s’avischina a la chasa. Chauns audan meglier che nus umans, dentant betg uschè bain sco giats.

Giats han in’udida pli sensibla che umans. Els audan meglier tuns bass ed auts, els audan dentant er meglier tuns flaivels. Giats audan quatter giadas meglier che l’uman. Sco ils chauns han er els ureglias ch’els san muentar mintgina per sasezza. Uschia san els exact, danunder che la ramur deriva. Quai dovran els per pudair far chatscha durant la notg. L’udida dals giats è uschè sensibla ch’ils passins d’ina mieur tunan per els sco in svegliarin che rampluna.

Peschs audan bain. Els èn schizunt abels da distinguer, danunder che la ramur deriva. Els san er communitgar in cun l’auter sut l’aua. Quai fan els per exempel cun sgriziar dents e giugadiras.

Ditg han ils umans gì il sentiment ch’ils elefants n’audian betg bain. Els communitgeschan dentant cun tuns ch’èn uschè bass che nus umans n’udin betg els. Quests tuns bass san ils elefants udir sin grondas distanzas d’enfin 4 kilometers.

La meglra udida han ils utschels-mezmieur. Els dovran surtut ils tuns gizs che nus umans n’udin betg. Cun quests tuns s’orienteschan els en l’aria: els san pia nua ch’els èn exact ed els chattan er lur preda. Quai funcziuna uschia: ils utschels-mezmieur tramettan in tun giz, en furma dad undas. Questas undas tutgan objects en il conturn e turnan enavos tar l’utschè-mezmieur. Tut tenor quant ditg che l’eco ha da turnar enavos tar el, sa l’utschè-mezmieur quant lunsch davent ch’in object è. L’utschè-mezmieur sa lura era sch’i sa tracta d’in insect ch’el vul pigliar per mangiar u d’uschiglio insatge.

Animals durant l’enviern

L’enviern è in dir temp per ils animals selvadis. Igl è difficil da chattar avunda da mangiar ed igl è fraid. Blers animals han dentant chattà trics per surviver l’enviern. Intgins survegnan pail d’enviern, auters fugian en terras pli chaudas. E lura datti animals ch’han anc in auter tric: ‹durmir›. Qua datti però differenzas. I dat numnadamain trais variantas co ch’ils animals pon ‹durmir› durant l’enviern: la sien d’enviern, il paus d’enviern e la marvezza d’enviern.

La sien d’enviern

Quests animals passentan l’entir enviern simplamain cun durmir. Els van en taunas u cuvels da plantas – u insanua nua ch’els èn protegids.

Per spargnar energia sbassan els la temperatura dal corp (da ca. 39 °C sin ca. 5 °C). Lur cor batta pli plaun ed els na train betg pli uschè savens flad.

L’energia ch’il corp dovra per quai prendan els da las reservas da grass. Sch’ils animals han pia mangià avunda l’atun ed èn sauns pon els durmir plirs mais senza problems.

Il paus d’enviern

Quests animals na dorman betg tut l’enviern. Els sa dasdan adina puspè, midan la posiziun da durmir u mangian insatge.

Mintgatant dorman els be intgins dis al toc, mintgatant dentant er ina, duas emnas. Els sbassan strusch la temperatura dal corp (be ca. per 5 °C) e dovran perquai dapli energia.

Uschia na bastan las reservas da grass da l’atun betg e perquai han insaquants da quests animals er anc fatg reservas da mangiar.

La marvezza d’enviern

Quai è la spezialitad d’amfibis e reptils, i dat dentant er insaquants insects e lindornas ch’han la marvezza d’enviern. Els na pon numnadamain betg regular sezs la temperatura da lur corp.

Sch’i vegn fraid cumenza il corp da quests animals pia plaun a plaun a daventar marv enfin ch’els na pon betg pli sa muventar. Perquai ston els sa zuppar ad uras en foras, sut mistgel, fegliom u ragischs da plantas ni s’enchavar en glitta e terra. Sch’els na fan betg quai, pudessan els schelar cura ch’igl è fitg fraid. Ils animals sa dasdan automaticamain cura ch’i vegn puspè pli chaud.

La curta vita d’in avieul

Avieuls che sgolan

En cumparegliaziun cun in uman na viva in avieul betg ditg. Ma en questa curta vita ha l’avieul bleras differentas plazzas da lavur e fa carriera.

Avieuls survivan mo sch’i pon viver en ina gronda cuminanza. Quellas cuminanzas vegnan numnadas tar ils avieuls pievels. En in pievel vivan tranter 40 000 ed 80 000 avieuls.

Ina patgna d’avieuls

Per ch’i funcziunia da viver en in’uschè gronda cuminanza, èsi definì cleramain tge avieul ch’ha da far tge lavur. Uschia è quai almain tar las lavureras – ils avieuls feminins. Ins po cumparegliar quai cun la repartiziun da la lavur tar l’uman: L’emprim èsi da far lavurs simplas e cun il temp daventan las lavurs adina pli pretensiusas.

Ils mastgels dovri mo per fructifitgar la regina. Suenter ch’els han fatg quai, vegnan els stgatschads or da la masaina (la chasa dals avieuls) e moran.

La regina è la scheffa dals avieuls ed ella metta ovs. Per di passa 1500 ovs. Quai è var mintga minuta in ov.

A l’entschatta è l’ov

La regina metta ils ovs en ina cella da la patgna. Or da quel schluita suenter il quart di ina larva. Suenter otg dis vegn la cella serrada dals avieuls.

Or da la larva daventa in cocon e lura ina poppa. Or da quella poppa schluita il 15avel di in avieul. L’avieul rumpa la cuverta da la cella.

Immediat cumenzar a lavurar

Suenter esser schluità, ha l’avieul feminin immediat da surpigliar ina lavur. Ils emprims quatter dis da la vita han las lavureras da nettegiar la masaina e las patgnas.

Dal tschintg fin l’indeschavel di han ellas da dar da magliar a las larvas.

Per ils trais suandants dis èn las lavureras lura magasinieras. Ellas han da metter davent il pollen ed il nectar che vegn rimnà da las collegas.

Davent dal 14avel di hai num bajegiar patgnas.

Cun 19 fin 21 dis han las lavurers da star guardia e guardar che nagin e nagut ch’è nunlubì vegn en l’avieuler.

Davent dal 22avel di sgola la lavurera da flur tar flur e rimna pollen e nectar.

La regina lezza viva bler pli ditg. Ella vegn radund tschintg onns veglia.

Tgirallas e records

I dat bleras chaussas che fan surstar. Quai n’è betg auter tar las tgirallas. Nus giain in zichel a la tschertga d’extrems e quai en il mund da tgirallas, nua ch’ins na spetga gnanc da chattar records.

Probabel avais vus en il turnister ina lingera da 30 centimeters. Uss fissi temp da prender quella enta maun, da guardar sin quella e da s’imaginar ina tgiralla che mesira da l’ur d’ina ala fin a l’ur da l’autra ala 30 centimeters. Na cartais betg ch’i dat uschè grondas? Lura as stoss jau curreger: la tgiralla atlas po vegnir precis uschè gronda.

E sche nus essan gist tar mesiras. Guarda sin la lingera quant ch’èn 3 millimeters. Uschè pitschna è la pli pitschna tgiralla ch’i dat. Ella sa numna minier nanin.

Ina tgiralla che fa surstar è la monarchina. Ella sgola gugent lunsch. Per di po ella sgular fin 50 kilometers. Durant l’enviern va ella vers sid, e per arrivar là ston las monarchinas sgular passa 3000 kilometers.

Cura ch’ins va a pe, fan ins circa 4 kilometers ad ura. La pli svelta tgiralla numnan ils biologs euschemon rafflesia. Ella sgola cun ina sveltezza da var 59 kilometers ad ura. Uschè svelt na dastgan gnanc ils autos charrar en in vitg.

Ina lunga vita n’han las tgirallas betg. Il nobelet da malencurada è la tgiralla che po daventar la pli veglia. Ella po vegnir 6 enfin 12 mais veglia. Autras tgirallas vivan mo intgins dis avant ch’ellas moran.

Sch’ins contempla las tgirallas, lura schess ins che quellas sgolian in pau hectic. Ma i dat er da quellas ch’èn tut auter che hecticas. La tgiralla bella lezza batta mo 5 giadas per minuta cun las alas – quai è mintga dudesch secundas ina battida.

Ciclus da las buccarias

Apaina arrivada la primavaira, cumenzan ils insects puspè a sgular per ils curtins enturn. Il matg pon ins magari er observar las buccarias che sgolan da planta tar planta e giaudan la vita. Ina da quellas buccarias è Giuanna.

Quai è la buccaria Giuanna. Ella ha trais onns e per l’emprima giada vesa ella il sulegl. Enfin oz ha ella vivì sut la terra. Dacurt è ella sa chavada or da la terra e sco emprim sgola ella tar plantas. Là maglia ella fin ch’il venter è plain.

Cun il venter plain sgola Giuanna enturn fin ch’ella chatta Giatgen. Quel plascha ad ella uschè bain, ch’els sa decidan da fundar ina famiglia.

Uss sgola Giuanna enavos tar il lieu nua ch’ella è naschida. Là chava ella ils ovs en il terratsch.

Èn las buccarias ina giada sa chavadas or da la terra, na vivan ellas betg ditg: Ubain ch’ellas vegnan magliadas d’in inimi, sco per exempel d’in corv, in erizun u forsa in misarogn, ubain ch’ellas ston murir suenter radund in mais.

Erizun

Misarogn

Corv

En il fratemp èn ils ovs da Giuanna en il terratsch ed or da quels naschan coss.

Coss

Poppa

Durant dus onns vivan quels coss en il terratsch, els maglian ragischs per vegnir gronds e ferms. Quai na plascha betg als purs ed als ortulans, pertge che senza ragischs na datti nagin bun pastg. Suenter quels dus onns sa mumifitgeschan ils coss e restan anc in enviern en il terratsch. La primavaira vegnan las buccarias or da las poppas.

Las 25 buccarias, ils uffants da Giuanna, sa chavan or dal terratsch e sgolan tar plantas per sa nutrir. Questas buccarias fan uss exact il medem sco quai che la mamma Giuanna ha fatg avant trais onns.

Serps che vivan en il Grischun

Apaina ch’i vegn in pau pli chaud cumenzan er las serps a vegnir or da lur zups. Ellas giaudan il sulegl e sa stgaudan. Ina serp è numnadamain mo svelta sch’ella ha chaud. En il Grischun datti set spezias da serps e da quellas èn mo duas da tissi. Las autras n’èn betg privlusas.

Natra grischa

Grondezza:

Mastgel fin 100 cm, femella fin 130 cm.

Vegliadetgna:

20 fin 25 onns.

Privel:

La natra grischa n’è betg ina serp da tissi.

Spazi da viver:

Sper auals u puzs circumdads da plantas. Impurtantas èn er plantas veglias cun ragischs che furman pitschnas taunas per metter ils ovs u per star l’enviern.

La natra grischa è la serp ch’è il pli derasada tar nus ed insumma en l’entira Europa. Ella ha dus flatgs clers en furma d’ina mesaglina davos il chau. Natras grischas pon avair differentas colurs. Lur corp po esser cotschen brin, verd-uliva cun flatgs u strivlas stgiras. Il venter è alv grisch cun flatgs.

Ella mangia oravant tut rustgs, peschs e mieurs. La natra grischa maglia ils animals entirs ed entratgs cun il chau avant e quai mo sch’ils animals vivan anc.

Ina serp metta 11 fin 40 ovs. Suenter 8 fin 10 emnas sortan las pitschnas serps or dals ovs. Ellas pon gia sezzas tschertgar da magliar e na dovran betg la mamma.

Natra glischa

Grondezza:

60 fin 75 cm.

Pais:

50 fin 60 grams.

Vegliadetgna:

Fin 20 onns.

Privel:

La natra glischa n’è betg ina serp da tissi.

Spazi da viver:

En lieus che vegnan spert chauds. Tar nus èn quai oravant tut lieus cun blera crappa u grippa. Quella po il sulegl stgaudar spert.

La natra glischa è la pli pitschna sort da serps che viva tar nus. La colur po variar da grisch, brin, verd-uliva fin brin cotschen u prest mellen. Per il pli han ellas flatgs stgirs sin l’entir corp. Sin il chau ha la natra glischa adina in flatg en furma d’in triangul. Il venter n’ha nagins flatgs ed è nair u brin.

Orvettas e luschards èn la mangiativa preferida da la natra glischa. Ma ella maglia schizunt autras serps.

Sa defender na po la natra glischa betg. Ella po bain morder, ma la morsa n’è betg privlusa e betg tissientada. La serp sa fida oravant tut da sia colur e ses muster sin la pel che fa ch’ins na vesa prest betg ella en la natira.

Natra gritta

Grondezza:

Fin 200 cm.

Vegliadetgna:

Fin 30 onns.

Privel:

La natra gritta n’è betg ina serp da tissi.

Spazi da viver:

Lieus umids cun blera crappa e chagliom sco per exempel en guauds da feglia e sper flums.

La natra gritta è per il pli naira, stgir verda, stgir brina cun flatgs mellens. Ils flatgs mellens furman savens in muster da strivlas. Il venter è mellen alv u grisch.

Sia preda tschiffa ella cun la bucca che cuntegna blers dents ch’èn drizzads vers anen. La serp sa zulla enturn la preda e strangla quella. Raunas maglia la serp per il pli vivas, perquai che quellas èn memia glischas per stranglar. Vinavant mangia ella utschels u per exempel ratuns.

La serp attatga umans mo sch’ella n’ha nagina pussaivladad da fugir. Sia morsa n’è betg da tissi. Perquai tanschi da dischinfectar la plaja.

La serp metta 5 fin 15 ovs. Or da quels sortan 6 fin 8 emnas pli tard pitschnas serps. Il chau da quellas è mellen nair e regorda ad ina vespra. Quai ha in effect da defensiun. Pertge che sa defender na pon las pitschnas serps betg.

Natra d’Esculap

Grondezza:

Fin 150 cm.

Pais:

Tranter 250 e 350 grams.

Vegliadetgna:

Fin 30 onns.

Privel:

La natra d’Esculap n’è betg ina serp da tissi.

Spazi da viver:

Lieus sitgs sco per exempel en guauds maschadads (cun plantas da feglia e guglias), lieus cun blera crappa u grippa.

La natra d’Esculap datti en il Grischun mo en paucs lieus en il sid dal chantun. Ella sa ruschna betg mo per terra, mabain po er raiver sin plantas. Uschia po ella magliar ovs d’utschels u lura er ils utschels pitschens en ils gnieus. Ella maglia dentant er mieurs, luschards u rustgs.

Sch’ins piglia ina natra d’Esculap, lura morda ella adina. La morsa n’è dentant betg privlusa, perquai che la serp n’ha nagin tissi. La serp na tema betg ils umans. Sch’ella sa senta en privel, lura po ella laschar ora in secret che toffa ferm e che stgatscha ils inimis.

Natra quadrigliada

Grondezza:

Femellas fin 130 cm, mastgels fin 70 cm.

Vegliadetgna:

Fin 26 onns.

Privel:

La natra quadrigliada n’è betg ina serp da tissi.

Spazi da viver:

Sper auals che curran plaun u puzs, rivas cun blera crappa e cun bler sulegl. Sur 500 meters sur mar n’è ella strusch da vesair.

Il num ha la natra quadrigliada da ses muster da flatgs ch’ella ha sin ses dies. La colur po variar, sco tar la gronda part da las serps. Il pli savens èn ellas però grischas u beschas. En il Grischun ves’ins ellas mo en il Mesauc u en il sid dal Puschlav. Sin il venter da la serp èn en general flatgs.

La natra quadrigliada na morda betg. Ella sa scufla, sibla e sigla envers l’inimi, quai dentant cun bucca serrada. Sche quai na tanscha betg, lura svida ella sias glondas cun in liquid che toffa u sa zulla en ses agen cac. Uschia na pon ses inimis betg magliar ella. In’autra tactica è da sa volver en dies, avrir la bucca e laschar pender ora la lieunga sco sch’ella fiss morta.

Il pli savens mangia la natra quadrigliada peschs. Ella sa nudar e po star ditg sut l’aua. Uschia po ella spetgar là sin sia preda.

Vipra cruschada

Grondezza:

Fin 60 cm.

Vegliadetgna:

Fin 15 onns.

Privel:

Ina morsa da la vipra cruschada n’è per ordinari betg mortala, ma igl è en mintga cas d’ir tar in medi.

Spazi da viver:

Sa sentan bain in pau dapertut. Palids u prads umids cun chaglioms als urs da guauds u en enclars. Impurtant è ch’ils lieus han intginas uras per di sulegl.

Il num ha la vipra cruschada da ses muster sin il dies – in muster nair en furma da ziczac. Ils mastgels èn per il pli grischs fin grisch brins. Las femellas èn plitost da colur mellen brina fin brina. Il venter ha flatgs clers.

Las pupillas da la vipra cruschada èn sco in stritg vertical. Tar serps che n’han nagin tissi èn las pupillas radundas. Cun il tissi po la vipra cruschada mazzar sia preda. Ina suletta morsa tanscha: l’animal mora entaifer in pèr minutas. Sche la preda vegn anc da fugir in toc, lura po la serp suandar la savur da l’animal.

Il pli gugent maglian las vipras cruschadas mieurs e pitschnas mustailas. Ellas maglian dentant er pitschens utschels u luschards.

Ina vipra cruschada metta 5 fin 18 ovs. Las pitschnas serps creschan dentant gia en ils ovs ch’èn en il venter da la mamma. Cura che lezza metta ils ovs, vai mo in pèr minutas e las serps sortan or da la crosa. Quellas cumenzan gia suenter curt temp ad ir a chatscha da preda.

Vipra dal Giura

Grondezza:

Fin 70 cm.

Vegliadetgna:

Almain 20 onns.

Privel:

Ina morsa da la vipra dal Giura n’è per ordinari betg mortala, ma igl è en mintga cas d’ir tar in medi.

Spazi da viver:

Sin spundas exponidas vers sid cun blera crappa, en guauds che n’èn betg spess e sper auals.

Er la vipra dal Giura ha ina pupilla sco in stritg vertical ed è ina serp da tissi. Sco tar la vipra cruschada èsi d’ir tant pli spert tar il medi. Per ordinari na datti dentant betg problems. Ina vipra dal Giura morda er mo sch’ella na po betg fugir u sch’ins avess da passar sin ella. Per il pli ha ella gia sentì ils umans ditg avant che quels vesan la serp e scappa.

La colur da la vipra dal Giura po esser fitg differenta. Ella po esser grischa, bescha, mellen brin u cotschen brin. Il muster nair sin il dies da la serp è magari da vesair fitg bain e magari insumma betg.

La serp mangia oravant tut mieurs, magari er utschels. Las pitschnas serps che na pon anc betg magliar entiras mieurs mangian luschards.

La vipra dal Giura na metta nagins ovs. Las serps vegnan anc en il corp da lur mamma or da la crosa dals ovs; pir lura vegnan ellas sin il mund. Las serps ch’èn suenter la naschientscha 14 fin 24 centimeters grondas pon lura gist sezzas ir a la tschertga da preda.

Ils utschels turnan

Cura ch’i vegn puspè pli chaud, la naiv lieua e las plantas ed il pastg cumenza a pruir, èsi temp per ils utschels da turnar a chasa. Durant l’enviern èn bleras famiglias d’utschels idas vers sid. Là èsi pli chaud ed i dat bler dapli da mangiar durant quest temp.

Ma cura che la naiv lieua, hai er puspè qua tar nus dapli da mangiar. Las famiglias puppenbrin, chanvalin, marena d’aur, cot selvadi, randulina da crap, cucu e cot da matg turnan da lur vacanzas lungas.

La famiglia puppenbrin

La famiglia puppenbrin è stada durant la stad en la savanna en vacanzas. La savanna è in grond territori da prads sitgs che sa chatta amez l’Africa. Cura ch’ils puppenbrins turnan tar nus, bajegian els gnieus en ils prads. Deplorablamain datti adina pli e pli paucs utschels da la famiglia puppenbrin. Ils umans segan adina pli savens e pli baud ils prads. Perquai na pon ils puppenbrins betg pli far gnieus.

La famiglia chanvalin

La primavaira turnan er ils chanvalins ch’èn stads durant l’enviern en la Bassa. Là hai bler dapli da mangiar. Ils chanvalins bajegian lur gnieus tranter la roma da chaglias pitschnas. Els èn renumads per lur tschivlar. Magari èsi schizunt pussaivel ch’ils chanvalins chantan tuts ensemen en il chor.

La famiglia marena d’aur

Sch’ins guarda mo spert sin las marenas d’aur, las pudess ins sbagliar cun canarins: ellas èn exact uschè melnas e sumeglian er uschiglio ils canarins. Las marenas d’aur èn parentadas cun la famiglia puppenbrin, er ellas bajegian lur gnieus giun plaun.

La famiglia randulina da crap

Las randulinas da crap returnan da la Mar Mediterrana. Quai è la mar enturn l’Italia. Davent da Cuira enfin a Genua, ina citad en l’Italia situada sper la mar, dovran ins radund 4 uras cun l’auto. Cura ch’ellas arrivan tar nus bajegian ellas ils gnieus en la grippa. Perquai ch’i dat là bler vent, èn las randulinas da crap vairs acrobats d’aria.

La famiglia cucu

Da quella famiglia d’utschels avain nus il pli grond plaschair. I dat in proverbi: «Audas l’emprima giada la primavaira il cucu ed has er daners en satg, stos far ina cupitgarola e ti has l’entir onn daners en bursa.»

Ad autras famiglias d’utschels porta il cucu discletg. El metta numnadamain ses ovs en ils gnieus da quels. Ils utschels han da qua davent da guardar dal cucu enfin che quel sa sgular.

La famiglia cot da matg

Ils cots da matg guardan ora fitg exotic. Els portan sin chau ina curuna da plimas sco ils Indians. Las plimas sin il dies e las alas èn sdrimadas. Els bajegian ils gnieus en taunas en las plantas ni en autras taunas. Auters utschels ed inimis guntgescha la famiglia cot da matg; mintga giada ch’il cot da matg sa senta en privel renda el. Quai toffa alura uschè fitg che tut ils inimis stattan davent.

La famiglia cot selvadi

Ils cots selvadis èn durant l’entir onn tar nus. Els han in tun fitg spezial che sa differenziescha da tut ils auters utschels.

I dat dentant adina pli paucs cots selvadis. Els bajegian lur gnieus giun plaun e perquai ch’ils umans construeschan adina dapli chasas e vias han ils cots selvadis pli e pli pauc spazi per ils gnieus.

Las razzas da vatgas en Svizra

Sch’ins guarda la primavaira sin las pradas sper il vitg u va la stad sin las alps, lura ves’ins differentas vatgas: da quellas cun tachels, brinas, grondas e pitschnas. En Svizra datti oravant tut quatter razzas da vatgas.

Razza taclada dal Simmental

Quai è ina razza da vatga che deriva da la Part Sura Bernaisa. 44 % da las vatgas ch’i dat en Svizra èn da questa razza. Pia prest la mesadad.

Descripziun:

Las vatgas han in pail alv cun tachels cotschen brins. La corna, la bucca e las tschaccas (pes) èn cleras.

La vatga ha in pais da 700 fin 750 kilos. Il taur paisa 1000 fin 1200 kilos.

Vatga da la razza taclada dal Simmental

Cotschen cler: Part Sura Bernaisa; cotschen stgir: Simmental

Razza brina

La razza brina deriva da la Svizra Centrala ed aveva antruras num razza da Sviz. En Svizra èn radund 40 % da las vatgas da questa razza.

Descripziun:

Il pail è da colur brina fin grischa. La corna, la bucca e las tschaccas èn nairas.

La vatga ha in pais da 600 fin 750 kilos. Il taur paisa 1000 fin 1300 kilos.

Vatga da la razza brina

Svizra Centrala

La razza da Holstein

Tar la razza da Holstein sa tracti d’ina razza sumeglianta a la razza taclada dal Simmental. Ella deriva dal chantun Friburg. Ozendi èn ellas da chattar in pau dapertut en Svizra. 11 % da las vatgas en Svizra èn da questa razza.

Descripziun:

Il pail ha tachels alvs e nairs. La corna, la bucca e las tschaccas èn nairas.

La vatga ha in pais da 650 fin 750 kilos. Il taur paisa 1000 fin 1250 kilos.

Vatga da la razza da Holstein

Chantun da Friburg

Razza alpestra d’Hérens

La razza alpestra d’Hérens (Hérens = regiun en il chantun Vallais) chatt’ins plitost mo en las vals franzosas dal Vallais. I sa tracta d’ina tipica razza da las muntognas. Las vatgas èn robustas e zaias. Mo 1 % da las vatgas èn da la razza alpestra d’Hérens.

Descripziun:

La vatga è pli pitschna e pli robusta. Il pail è brin fin nair. La corna e las tschaccas èn stgir grischas.

La vatga ha in pais da 470 fin 520 kilos. Il taur paisa 650 fin 760 kilos.

Vatga da la razza alpestra d’Hérens

Cotschen cler: Part franzosa dal Vallais; cotschen stgir: regiun Hérens

La chatsch’auta – tge animals dastgan ils chatschaders schluppettar?

Il settember regia mintgamai la fevra da chatscha en il chantun Grischun. Chatschadras e chatschaders èn sa preparads da rudent per las trais emnas en la natira. I dovra dentant dapli ch’ina buis, la patenta da chatschaders ed in lieu per ir a chatscha. Ins sto er savair, tge animals ch’èn lubids da sajettar e tgenins betg. Quai è numnadamain in zichel cumplitgà...

La chatsch’auta grischuna è partida en dus blocs. Ella po per exempel cumenzar l’emprima emna dal settember, la segunda emna èsi pausa, ed alura cuntinuescha la chatscha las duas davosas emnas dal settember.

Durant la chatsch’auta dastgan ils suandants animals vegnir schluppettads: tschiervs, chavriels, chamutschs, portgs selvadis, muntanellas, vulps, tais, ursets americans e chauns-vulp.

Dentant na dastgan ils chatschaders e las chatschadras betg simplamain sajettar tut quests animals. I dat bleras prescripziuns.

Tschiervs

Lubì èsi da schluppettar vatgas-tschierv che n’han nagins vadels sco er sterlas, quai èn vatgas tschierv ch’han in onn. Taurs dastgan ins sajettar cun duas excepziuns: lantschets, quels han la corna cun mo in piz che surpassa l’ureglia, e taurs da curuna, quels han trais u dapli pizs sisum la corna. Ils taurs da curuna dastgan chatschaders e chatschadras sajettar mo durant dus dis da la chatscha.

Vatga-tschierv

Lantschet

Taur da curuna

Chavriels

Sajettar dastgan ins las chauras-chavriel ch’han in onn e las chauras-chavriel che n’han nagins vadels. Bucs-chavriel èsi lubì da schluppettar sch’els han ina corna cun sis pizs ch’è almain 16 centimeters, che surpassa pia las ureglias.

Chaura-chavriel

Buc-chavriel

Chamutschs

Lubì èsi da schluppettar chauras che n’han nagins vadels sco er starnigls, quai èn chauras ch’han in onn. Cura ch’il chatschader ha sajettà ina chaura-chamutsch, dastga el er sajettar in buc-chamutsch ch’è pli vegl che 2 onns.

Starnigl

Buc-chamutsch

Tschiervs dastgan ils chatschaders e las chatschadras sajettar tants sco els vulan, chavriels e chamutschs dastgan els schluppettar en tut mo 3.

Ulteriurs animals

Mintga chatschader dastga sajettar otg muntanellas. Portgs selvadis: cun excepziun da portgas selvadias ch’han pitschens dastgan ins sajettar tut ils portgs selvadis. Vulps, tais, ursets americans e chauns-vulp dastgan ils chatschaders schluppettar tant sco ch’els vulan. Dentant datti mo paucs ursets americans e chauns-vulp en l’entira Svizra.

Muntanella

Portg selvadi

Vulp

Tais

Urset american

Chaun-vulp

Las prescripziuns èn fitg vastas e savens er cumplitgadas. Ellas èn dentant necessarias per proteger ils animals che dovran agid, sco per exempel ils vadels che dovran lur mammas, ni per proteger ils animals ferms, sco per exempel ils tschiervs da curuna.

Co pudain nus proteger la selvaschina durant l’enviern?

Gia in enviern cun pauca naiv è dir per la selvaschina. Er sut quella fina cuverta da naiv ston ils animals tschertgar il da mangiar. E sch’i naiva fitg bler, èsi anc bler pli grev da chattar vivonda, uschia ch’ils animals flaivels na pon betg surviver.

Co pudain nus gidar la selvaschina sur l’enviern?

Metter pavel avant chasa sco per ils utschels n’è betg bun. La selvaschina sto far in memia lung viadi.

Cunquai che la selvaschina è gia flaivla, èsi fitg impurtant ch’ella na sto betg currer.

Perquai datti dapertut uschenumnadas zonas da repaus per la selvaschina.

I n’è betg lubì d’entrar en quella zona, betg cun skis, gianellas ni a pè. E quai vegn controllà.

Tgi che entra sto pajar in chastì. Per il pli enturn 500 francs. La proxima giada custi in toc dapli.

Tgi che na vul betg disturbar la selvaschina e betg pajar il chasti, po s’infurmar vi da las tablas al cunfin da la zona da repaus. U gia avant che bandunar la chasa en l’internet.

En il cas ch’i naiva fitg bler, uschia ch’il da mangiar da la selvaschina è sut ina grossa cuverta da naiv, trametta l’Uffizi da chatscha e pestga ses collavuraturs en il guaud per gidar la selvaschina.

En plirs lieus derschan ils lavurers da guaud pigns. Uschia ha la selvaschina insatge da magliar senza stuair ir lunsch.

La barba-pign e la dascha è meglier per la selvaschina che pavel da silo u fain sitg.

Per che la selvaschina n’haja betg memia stentus enfin ch’ella è tar il pign, stagnan ils lavurers in trutg tras la naiv.

Uschia ha er la selvaschina pli flaivla da magliar e vegn tar forzas.

Urs

L’ultim urs en il Grischun per ditg

L’emprim da settember 1904 han ils dus chatschaders Jon Sarott Bischoff e Padruot Fried schluppettà en la Val S-charl al pe dal Piz Pisoc l’ultim urs en il chantun Grischun. Tras quai èn els daventads eroxs, pertge che l’urs valeva da lez temp sco bestia fitg malsegira.

Il return da l’urs en il Grischun

Suenter 101 onns vegn puspè observà in urs en il Grischun. Ils 26 da zercladur 2005 sa mussa JJ2, ch’è plitost enconuschent sco ‹Lumpaz›, sin il Pass dal Fuorn. I sa tracta d’in urs giuven da 20 mais.

Lumpaz è sparì

Ils 29 da settember vegn Lumpaz vis per l’ultima giada, e quai sut Strada en l’Engiadina Bassa. Davent da lura è el sparì. Probablamain è el vegnì schluppettà senza lubientscha.

Viadi da l’urs JJ2

Classificaziun dals urs

Ils 25 da zercladur 2006 preschenta la Confederaziun svizra trais categorias d’urs. L’urs discret, l’urs da problem e sco ultim l’urs da risico. L’urs da risico pudess attatgar u mazzar umans. El vegn perquai schluppettà.

Puspè urs, ma quella giada en dus

Ils 3 ed ils 15 da zercladur 2007 turna l’urs per ina ulteriura giada en il Grischun. Ils mezs frars JJ3 e MJ4 vegnan en il sid dal Grischun sur ils cunfins. Tuts dus han il medem bab sco Lumpaz, l’urs Joze.

JJ3 fa problems

Entant che MJ4 resta discret en il territori enturn Zernez ed il Pass dal Fuorn, procura JJ3 per problems. Pliras giadas è el vegnì en abitadis ed ha uschia pers la tema dals umans. Ils 12 d’avust 2007 vegn el piglià ed equipà cun dus emetturs da GPS.

JJ3 vegn spaventà

L’october 2007 vegn JJ3 spaventà cun ballins da gumma or da la vischnanca da Lai nua ch’el aveva fufragnà en chanasters da merda. L’urs MJ4 tegna anc adina distanza d’abitadis.

La sien d’enviern na gida nagut

Il mars 2008, curt suenter la sien d’enviern, turna JJ3 en la Val d’Alvra en territori abità e spoglia chanasters da merda. Curt temp pli tard vegn el classifitgà sco urs da risico.

Letg da JJ3

La fin da JJ3

Ils 14 d’avrigl vegn JJ3 sajettà en il territori enturn Savognin. El era daventà in memia grond risico per ils umans.

Nunspetgadamain in urs sin 150 meters

Ils 17 da zercladur 2010 vesa in policist chantunal in urs en la Val Müstair, e quai sin ina distanza da mo 150 meters. I n’è betg cler da tge urs ch’i sa tracta. Paucs dis pli tard vegn l’urs vis da purs en l’Alp Laisch a Tarasp. Ins ha chattà pail, quel dovr’ins per identifitgar l’animal che vegn dal Tirol dal Sid.

L’urs nunenconuschent sa fa inimis

La notg dals 22 sin ils 23 da zercladur scarpa l’urs nunenconuschent pliras nursas en la Val Plavna sin il territori da Tarasp. Il medem urs ha er stgarpà set nursas a Trafoi en il Tirol dal Sid ed al Piz Minschuns. Be perquai ch’el ha stgarpà nursas, na possian ins però betg discurrer d’in urs da problems, di Hannes Jenny da l’Uffizi da chatscha e pestga Grischun.

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Animals. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2018).