I va meglier en dus

Schumellins han propi bel: en dus pon els vilentar ils fragliuns, dar da crair en scola ch’els sajan l’auter schumellin u trenar ensemen per in hobi.

Ch’i va magari meglier en dus mussan differents schumellins. Schumellins ch’han gì ensemen fitg gronds success, perquai ch’els eran en dus. Qua intgins exempels:

David e Philipp Degen

Ils dus giugaders da ballape svizzers David e Philipp Degen èn schumellins. Pli baud han els pudì trenar ensemen per la carriera da ballape. Ils giuvens da 28 onns han dentant betg fatg la medema carriera e na giogan betg tar ils medems clubs da ballape. David gioga surtut per equipas Svizras, per il mument tar il club ‹BSC Young Boys›, e Philipp gioga tar il club da la Germania ‹VFB Stuttgart›.

Mary-Kate ed Ashley Olsen

Cumenzà ha la carriera da Mary-Kate ed Ashley Olsen ils onns 1990 en la seria americana ‹Full House›. Là avevan ellas anc gnanc in onn. Ellas partevan la rolla da Michelle, la figlia giuvna da la famiglia. Silsuenter han ellas fatg part da pliras serias e giugà en plirs films da kino. Ussa han ellas schizunt in’atgna marca da resti, bischutaria, cosmetica, parfum e cudeschs. Las schumellinas, che tutgan tar ils pli ritgs acturs da Hollywood, vesan ins darar persulas.

Bob e Mike Brian

En il sport poi propi esser d’avantatg sch’ins ha in schumellin. Saja quai per trenar u per giugar ensemen. Uschia ha questa strategia per exempel funcziunà fitg bain tar ils schumellins Bob e Mike Brian dals Stadis Unids da l’America. Els giogan ensemen tennis dubel. Ensemen èn els uschè buns ch’els èn ils megliers dal mund.

James ed Oliver Phelps

Ils dus schumellins dals Stadis Unids da l’America James ed Oliver Phelps èn acturs. Els èn surtut enconuschents pervi dals films da ‹Harry Potter›. Là giogan els ils schumellins Fred e George Wisley, ils frars da Ron ch’è il meglier ami da Harry Potter.

Romulus e Remus

Romulus e Remus èn dus schumellins ch’han vivì l’onn 700 avant Cristus, quai vul dir avant varga 2700 onns. Ils schumellins èn figuras d’ina ditga. I vegn raquintà che Romulus e Remus sajan vegnids educads d’in luf e ch’els hajan fundà pli tard la citad da Roma. Perquai ch’els na sajan betg stads buns da decider tgi che duaja esser il regent, haja Romulus mazzà Remus. Romulus è sinaquai stà regent ed ha dà l’agen num a la citad: Roma.

Cura èn tge pollens en l’aria?

Betg tut ils pollens èn en il medem mument en l’aria. La raschun persuenter è che flurs, plantas e chaglias na flureschan betg tuttas a medem temp. Qua sut chattais ina survista cura che tge plantas e chaglias flureschan.

Tge tip da pel avais vus?

Pel tut cotschna che fa mal e sa paletscha? Quai na sto betg esser. Faschai il test e chattai ora, co che vus as pudais proteger.

Enconuschais quai: vus stuais metter si trasor crema da sulegl per che vus na survegnias betg in’arsentada e voss’amia po star uras en il sulegl e na vegn insumma betg cotschna. Propi in pau malgist! Ma pertge è quai uschia?

Quant sulegl che voss corp cumporta, ha da far cun vossa pel u meglier ditg cun il tip da pel che vus avais. Ma attenziun: tuttina tge tip da pel che vus avais − in’arsentada dal sulegl pon tuts survegnir!

Tip 1: Pel fitg clera, bleras lentinas, chavels blond clers ubain cotschnents

I va fitg ditg enfin che vus essas ina giada brins. Per betg survegnir in’arsentada dal sulegl stuais vus as proteger fitg bain. Il meglier è, sche vus unschais en ina crema da sulegl cun il factur da protecziun da 50 e sche vus na stais betg memia ditg en il sulegl.

Tip 2: Pel clera, paucas ubain insumma naginas lentinas, chavels blonds

Era vossa pel è sensibla. Per as proteger bain dal sulegl duvrais vus almain ina crema cun il factur 40.

Tip 3: Pel brin clera, chavels blond stgirs

Vus na survegnis betg uschè spert in’arsentada dal sulegl. Per pudair giudair ditg il sulegl stuais dentant era vus unscher en ina crema da sulegl; il meglier ina cun in factur 30.

Tip 4: Pel brina, chavels brins u nairs

Entant ch’auters èn anc adina sblatgs u han gia daditg in’arsentada da la pel, essas vus gia brins. Dentant era vossa pel dovra protecziun. Cun ina crema da sulegl cun il factur 20 pudais vus giudair il sulegl senza problems.

Bulieus: delicatessa privlusa

Sch’ins va la fin da la stad u l’atun tras ils guauds e sur las pastgiras sche ves’ins bleras sorts da bulieus che creschan. Ma tschertgar bulieus n’è betg uschè simpel. En l’Europa datti radund 6000 sorts bulieus; da quellas èn mo var 200 sorts bunas per mangiar. Tschertas sorts èn fitg tissientadas.

Perquai ch’i dat fitg bleras sorts da bulieus, èsi era grev da tegnair ina ord l’autra las bleras sorts. Ina buna enconuschientscha è impurtant avant ch’ir a tschertgar bulieus. Ina da las impurtantas reglas dal tschertgar bulieus è: sch’ins n’è betg segir sch’igl è in bulieu ch’è mangiabel, lura èsi da laschar la detta da quel.

Esser segir da tge bulieu ch’i sa tracta

Sch’ins n’è betg segir sch’il bulieu è bun per mangiar, lura pon ins era purtar ils bulieus al controllader da bulieus. Quel è spezialist e po giuditgar sch’ins po mangiar il bulieu u betg. Impurtant è da purtar l’entir bulieu (betg mo il moni u mo il chau). Uschiglio na po il controllader betg identifitgar tge bulieu ch’igl è.

Bulieus enconuschents

Bulieus che vegnan tschertgads il pli savens tar nus èn il bulieu mellen/chantarel, il bulieu-tschep/chastagnin, il murachel, il parasol u lura era il bovist. Quai è mo ina pitschna selecziun da bulieus ch’i dat tar nus.

Bulieu mellen u chantarel

Bulieu-tschep u chastagnin

Parasol

Murachel

Bovist

Bulieus tissientads

Enconuscher duessan ins era intgins bulieus da tissi. Quel ch’è il pli enconuschent è l’amanita mustgera (u era bulieu-diavel); igl è quai il bulieu cotschen cun ils tachels alvs. I na sa tracta dentant betg dal bulieu il pli tissientà. L’amanita verda, l’amanita alva e l’amanita conica èn las sorts las pli tissientadas. Sch’ins mangia in da quels bulieus lura mor’ins en il mender cas.

Amanita mustgera

Amanita alva

Amanita verda

Amanita conica

Tissientadas

Ils sintoms d’ina tissientada da bulieus èn: avair mal il venter, vomitar ed avair la sfuira. Lura èsi immediat dad ir tar il medi. Sch’ins ha anc rests dal bulieu, lura èn era quels da prender cun sai. Uschia san experts chattar ora da tge bulieu ch’i sa tracta per pudair cumbatter la tissientada.

La radiografia – u co ch’il medi po guardar tras il corp

Sche vus avais ina giada rut in bratsch u ina chomma, lura ha il medi segir fatg sco emprim in purtret da voss bratsch u da vossa chomma. Ins savess dir ina fotografia nua ch’ins vesa l’intern dal bratsch u da la chomma. Quels purtrets numnan ins ina radiografia – u forsa avais plitost udì il num Röntgen en quest connex. Ma co vegn ins da fotografar tschertas parts da l’intern da noss corp?

«Jau stoss far il ‹röntgen› tes bratsch», uschia hai num tar il medi u en l’ospital sch’il medi vul per exempel savair sch’in oss è rut. Il pled ‹Röntgen› è nagut auter che la schlattaina da la persuna ch’ha scuvert questa metoda. Igl è stà il fisicher Wilhelm Conrad Röntgen. El ha scuvert l’onn 1895 ina nova sort da radis ch’ins na vesa betg. Perquai vegn quella metoda da far maletgs numnada en tudestg ‹Röntgen›.

Tge capita tar ina radiografia?

Ina radiografia funcziuna in pau sumegliant ad ina fotografia. Tar la fotografia piglia l’apparat da fotografar si ils radis da glisch che vegnan reflectads da l’object ch’ins fotografescha.

Tar la radiografia piglia l’apparat si ils radis che van tras il corp da l’uman. Perquai dovri d’ina vart in cundriz che producescha ils radis da Röntgen e da l’autra vart in cundriz che piglia si ils radis che van tras il corp.

Sch’ins fa per exempel ina radiografia d’in bratsch, lura èsi da metter quel sin l’apparat da radiografia. Sur il bratsch è il cundriz che trametta ils radis sin il bratsch. Sut il bratsch è ina cassetta cun in film (sco tar ils vegls apparats da fotografar) che piglia si ils radis che pon passar tras il corp u sperasvi.

L’ossa per exempel na lascha betg ir tras ils radis ed ils musculs mo per part. La pel, lezza lascha ir tras dal tut ils radis ed uschia n’è quella betg da vesair sin la radiografia.

Durant ch’i vegn fatg il purtret, na dastg’ins betg sa muventar. Era qua èsi sco tar il fotografar. Era là poi dar maletgs turbels sche quai ch’ins fotografescha sa muventa svelt u sch’ins na tegna betg airi l’apparat.

Il film en la cassetta sto vegnir sviluppà. Era quai funcziuna sco tar in apparat da fotografar che dovra films.

Il purtret final è lura alv dapertut là nua ch’ils radis na pon betg ir tras. Pli blers radis che pon tras las parts dal corp e pli stgir ch’il purtret è. Il medi po lura far la differenza tranter musculs, ossa ed autras chaussas. Uschia vesa il medi era il lieu nua che l’oss è rut.

Radiografia d’in bratsch: ins vesa bain nua ch’el è rut ed era ils dus fils d’arom ch’èn vegnids operads en il bratsch per tegnair ensemen ils oss ruts fin che quels èn creschids ensemen

Radis da ‹Röntgen› n’èn betg buns per il corp

Radiografias vegnan fatgas mo sch’i fa vairamain basegn. Pertge ch’ils radis da Röntgen pon far donn al corp. Igl è tar mintga persuna in pau auter. Ina persuna è pli sensibla ch’ina autra. Decisiv è oravant tut la quantitad dals radis che tutgan il corp. Perquai vegni tramess radis mo tras la part dal corp ch’ins vul intercurir e mo per curt temp.

Parts dal corp che ston vegnir protegidas dals radis vegnan cuvertas cun ina cuverta da plum. Quai po esser malempernaivel, damai che quellas èn grevas. Ils radis na pon dentant betg tras questas cuvertas. Per quellas paucas giadas ch’ins sto laschar far ina radiografia en l’entira vita è la schanza da vegnir malsaun pervi da quels radis uschè pitschna sco d’avair in da sis en il lotto. Pia nagut ch’ins sto temair.

Bacterias

Cun ils mauns tutgan ins en bleras chaussas. Uschia n’èsi betg da smirvegliar ch’igl ha sin ils mauns bleras bacterias. E cun tutgar en autras chaussas repart’ins quellas dapertut. Quantas bacterias ch’i dat sin ils mauns e sin autras chaussas avain nus testà cun il Labor chantunal.

Per far l’experiment dovr’ins sco emprim uschenumnadas ‹cuppettas da Petri›. Ellas cuntegnan in terren productiv or da sals ed agar-agar. Per las bacterias dat quai las meglras cundiziuns per crescher, uschia ch’ins vesa suenter ad egl, tge che gira tut enturn sin ils mauns e sin quai che nus tutgain en.

Sco segund dovr’ins mauns per far l’experiment. Nus avain prendì mauns d’ina dunna e d’in um che lavuran tar RTR. Nus avain fatg ina prova cun lur mauns betg lavads ed ina segunda prova suenter ch’els han lavà ils mauns. Tenor ils collavuraturs dal Labor chantunal porta il lavar ils mauns fitg bler. Co che la differenza vesa ora en colonias da bacterias – quai vegnin nus a vesair!

Sper las provas dals mauns avain nus era fatg ina prova d’ina tastatura, d’in iphone, da munaida, da la maniglia da l’isch da la tualetta e da la maschina da café. Tut las provas vegnan conservadas 3 dis en in apparat spezial en il Labor chantunal. Là regna durant 3 dis ina temperatura da 30 grads – la temperatura ideala per las bacterias!

Ils resultats

«Tut normal!» saja quai ch’ins vesa sin las provas dals mauns e dals auters objects. Quai di Janka Ruttloff, laboranta en il Labor chantunal a Cuira. «I sa tracta da miffa, levon ed autras bacterias. Quai ves’ins ad egl», di la laboranta vinavant e quai saja tut normal. Ina differenza ves’ins tranter las provas dals mauns lavads e dals mauns betg lavads. Betg adina èn els pli nets! Tar ina prova ves’ins che la persuna sto avair tutgà en insatge cun si miffa... gist suenter ch’ella ha lavà ils mauns. L’isch da la tualetta na poi betg esser stà. «Quels èn en general pli nets, cunquai ch’ins schubregia els savens.» Schubregiar pli savens stuess ins la tastatura da computer... La prova da quella è lura propi in pau disgustusa...

Mauns d’in um, betg lavads

Mauns d’in um, lavads

Mauns d’ina dunna, betg lavads

Mauns d’ina dunna, lavads

In tschincun

In iphone

Maschina da café da la cafetaria RTR

Isch da la tualetta da dunnas

Tastatura!

Tge è malaria propi?

Malaria vegn dal talian ‹mal’aria› – ‹nausch’aria›. Manegià è qua la nausch’aria che s’auza or da las palids en regiuns cun in clima tropic e subtropic. Quai èn era las regiuns nua ch’ins po survegnir malaria. La malsogna sa derasa entras mosquitos.

Regiuns periclitadas da malaria

Mosquito che transporta la malaria da persuna tar persuna

Tar ina morsa d’in mosquito vegn il carstgaun infectà cun in parasit. Quai è ina spezia da creatiras fitg pitschna che viva en in corp ester e che fa che quel daventa malsaun u vegn flaivel. Quests parasits sa multiplitgeschan en il corp da l’uman e fan ch’il sistem d’immunitad daventa flaivel (il sistem d’immunitad procura ch’ins na vegn betg malsaun u er ch’ins vegn puspè saun). Mosquitos che n’han anc betg quest parasit en sai, pon survegnir quel da l’uman e dar vinavant quel ad auters. Uschia sa derasa la malsogna.

Bun per la derasaziun da la malsogna èn era puzs e paltauns nua che l’aua na curra betg. En quests puzs pon ils mosquitos metter lur ova. Pervi da la temperatura chauda sa multiplitgeschan tant ils mustgins sco era ils parasits.

Il privel è pitschen tar nus

Tar nus è il privel da survegnir malaria relativamain pitschen. Pussaivel fissi mo sch’in tal mosquito vegniss importà entras persunas ch’èn stadas en ina regiun pertutgada. Quai per exempel en la valisch u tranter la vestgadira. Perquai pon era mo esser periclitadas persunas che lavuran a las plazzas aviaticas u ch’abitan en la vischinanza da quellas.

Sch’ins ha la malsogna malaria lura han ins fevra, mal il chau, ins è stanchel ed ils musculs fan mal. La malsogna po procurar per fevra uschè ferma che quella maina la finala a la mort. Suenter l’infecziun poi durar mo paucas uras fin la mort.

Blera glieud è periclitada

Var 40 pertschient da la populaziun sin noss mund viva en regiuns nua ch’ins po survegnir la malsogna. Tranter 350 e 500 milliuns vegnan mintg’onn malsauns perquai ch’els han malaria. Quai èn 45 fin 65 giadas dapli persunas che quai che vivan en Svizra. Almain in milliun da las persunas infectadas cun malaria mora pervi da la malsogna. La gronda part dals morts datti en il sid da l’Africa e pli che la mesadad èn uffants. La raschun persuenter è oravant tut il fatg che questas persunas n’han betg la pussaivladad dad ir en in ospital u tar in medi.

Uffant protegì d’ina rait da mosquitos

Uffants èn periclitads il pli ferm

Persunas che vivan en las regiuns nua ch’ins po survegnir malaria sviluppan in’immunitad parziala. Quai vul dir ch’il corp vegn da cumbatter sez la malsogna. Tar uffants sut 5 onns n’è il sistem d’immunitad, quel che protegia il corp da malsognas, però anc betg sviluppà a fin. Perquai sa tracti per il pli d’uffants che moran pervi da malaria.

La malsogna sa derasa er pervi da la povradad

Per cumbatter la malsogna vegni gia tschertgà dapi 50 onns ina medischina. Enfin ussa senza success. I dat dentant era simplas metodas per sa proteger. In bun agid èn per exempel raits da mosquitos ch’ins po pender sur il letg, almain durant la notg. Las persunas ch’èn il pli periclitadas n’han dentant strusch daners e na pon betg cumprar talas raits. Sch’i vegn reagì baud, lura pon ins era cumbatter la malsogna cun medicaments. Ma la glieud povra na po betg sa prestar dad ir tar il medi u da cumprar medicaments, uschia che la malsogna sa derasa vinavant.

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Corp e sanadad. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Maletg da la cuverta: PD via Wikimedia Commons. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).