Co fa dunna Holla naiv?

L’enviern scrolla dunna Holla il plimatsch per ch’i naivia tar nus – uschia è quai almain en la paraula da dunna Holla. Ma en realitad n’èsi sa chapescha betg dunna Holla che fa ch’i naiva. Tge capita pia ch’i dat scrottas da naiv giu da tschiel?

Ina scrotta da naiv nascha

Las nivlas che nus vesain n’èn nagut auter che vapur, quai èn pitschens guts d’aua ch’ins na vesa betg.

Sche la temperatura en la nivla sa sbassa sin ina temperatura da –4 fin –20 °C, lura datti or dals pitschens guts cristals da naiv.

Ils cristals da naiv vegnan pli gronds e pli grevs e crodan vers terra. Fin ch’ils cristals da naiv èn dentant sin terra, entaupan els anc auters cristals e sa collian in cun l’auter. Quai èn lura las scrottas da naiv.

Il meglier pon ils cristals sa colliar tar temperaturas enturn 0 °C, lura datti las pli grossas scrottas da naiv. Cun quella naiv pon ins era far il meglier bottas da naiv. Sch’igl è pli fraid, lura èn las scrottas pli pitschnas. Èsi pli chaud che 0 °C lura lieuan las scrottas enfin ch’ellas èn tar nus sin terra ed i plova.

Mintga cristal è auter

Era sche mintga cristal da glatsch ha in auter muster, insatge è tar tuts tuttina: mintga cristal da glatsch ha 6 chantuns. Quant gronds ch’ils singuls cristals da naiv èn, dependa dal temp ch’els han a disposiziun per crescher. Ils cristals vegnan fin 5 mm gronds. Per vegnir uschè gronds dovran els intginas uras.

Uschia vesan ora ils cristals da naiv

Il cristal sa mida

Strusch che las scrottas èn sa tschentadas, cumenzan ils cristals a sa midar. Da la furma cun 6 chantuns sa midan ils cristals en cullas.

Ils cristals da naiv perdan la bella furma (SLF)

Las singulas cullas pon sa colliar meglier ina cun l’autra ch’ils cristals cun ils chantuns. Quai è fitg impurtant per che la cuverta da naiv saja stabila. Cunzunt sin spundas èsi impurtant che quests cristals da naiv sa transfurmian. Uschia è il privel da lavinas pli pitschen.

I capita dentant anc insatge auter. Entras il pais da la naiv ruschnan las singulas cullas pli da tiers ina da l’autra. L’aria ch’è tranter las singulas cullas da naiv vegn stuschada or da la naiv e la cuverta da naiv sa sbassa, e quai malgrà che la naiv n’è betg luada.

Las cullas sa collian ina cun l’autra (SLF)

Naiv artifiziala – bun ubain nausch?

S’imaginar in enviern senza pudair ir cun scarsola u perfin cun skis è grev. Dentant datti adina puspè envierns nua che quai capitass bunamain. Sch’i na dess betg ils chanuns da naiv e naiv artifiziala, n’avessan intgins territoris da skis magari betg avunda naiv e stuessan uschia serrar. Tuttina pretenda blera glieud ch’ins smettia da producir adina dapli naiv artifiziala. Pertge?

Forza electrica

Ils chanuns da naiv han gronds ventilaturs che dovran electricitad. L’electricitad ch’ins dovra per far mo l’emprima cuverta da naiv en Svizra tanschess in entir onn per 1615 chasas. Mintga cuverta supplementara dovra alura puspè tuttina blera energia.

Aua

Per producir naiv dovri natiralmain er aua – fitg blera aua. L’aua ch’ins dovra per far mo l’emprima cuverta da naiv en Svizra tanschess per 35 000 chasas cun 6 abitants in entir onn, ubain bunamain 6 onns per tut las chasas da la citad da Cuira. Era tar l’aua è quai mo per l’emprima cuverta – aua ch’ins sto l’emprim avair.

L’infrastructura

Chanuns da naiv dovran pia massa aua. E per ch’ins haja quella immediat cura ch’ins la dovra, èsi da bajegiar gronds lais sin las muntognas.

Era las lingias d’aua e d’electricitad ston vegnir installadas sut terra a l’ur da las pistas. Quai munta gronds foss ed in lung temp enfin che la natira po sa revegnir e ch’i crescha puspè pastg.

Ils giasts vegnan

Segir il pli impurtant avantatg ed il motiv daco ch’ins fa naiv artifiziala è ch’ins po ir cun skis era cura ch’i na naiva betg a moda natirala giu da tschiel. Perquai vegnan mintg’enviern roschadas giasts. Els dovran ils hotels, las ustarias ed ils territoris da skis. Las plazzas per blera glieud èn uschia garantidas. Pia: naiv artifiziala è ina garanzia ch’ins po segir ir cun skis.

Ina cuverta che protegia

Las maschinas da pista ed ils urs dirs dals skis pon far donn al terren, sche la cuverta n`è betg grossa avunda. La naiv artifiziala è pli cumpacta, pli dira e po uschia proteger il terren.

Lavinas

Igl è bel ed imposant da guardar co che lavinas vegnan giu da spundas taissas, quai almain sch’ins è pulit lunsch davent. Ellas pon cuntanscher sveltezzas da fin 300 kilometers l’ura e devasteschan tut quai ch’è enta pe. Ma betg tut las lavinas èn tuttina. I dat differentas sorts da lavinas.

Lavinas: imposant e malsegir

Ch’i vegnia insumma ad ina lavina dovri differentas chaussas. I dependa da l’aura, vul dir, quanta naiv u plievgia ch’i dat u quant fitg ch’i sufla. Vinavant gioga la temperatura ina rolla, tant quella da la cuverta da naiv sco er quella dal territori. Betg sco ultim è lura era l’uman in factur impurtant. Tut tenor la cumbinaziun da quests facturs è il privel da lavinas pli grond u pli pitschen.

Uschia èsi da quintar cun privel da lavinas cura ch’igl ha dà bler naiv e sufla. Spert crescha il privel da lavinas per exempel era sch’i vegn aifer curt temp bler pli chaud. Plinavant vala er la regla: pli taissa che la spunda è e pli privlus ch’igl è.

Lavinas pon rumper ora gist cura ch’i dat l’emprima giada naiv. La raschun è che la naiv na vegn betg da sa colliar cun il terren u na chatta nagin tegn. Sch’igl ha gia naiv, lura datti mintga giada ch’i croda naiv ina nova rasada da naiv. Quai ves’ins bain sch’ins prenda ina pala e fa in tagl vertical en la naiv, ubain inqual giada er sin in tetg d’ina chasa. Tut tenor na sa collian quellas betg ina cun l’autra e lura èsi tgunsch pussaivel ch’ina da questas rasadas sa ruschna giu da quella suten.

Lavurers da l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau analiseschan las stresas da naiv (Foto: Keystone)

Lavina da ruttiva

Quai è la pli privlusa lavina per ils sportists d’enviern. Sco il num di gia, rumpa la cuverta da naiv tar questa lavina. I dat in stgarp en la cuverta da naiv e la cuverta va a val. Per il pli vegn la lavina messa en moviment da sportits d’enviern.

(Foto: Reuters)

Lavina da fraid

La lavina da fraid rumpa ora en in sulet punct. Pli engiu ch’ella sa mova e pli lada ch’ella daventa. Ella è main privlusa per ils sportists d’enviern. Il pli grond privel è, sch’ella avess da sdrappar cun ella ils sportists.

Las lavinas sa distatgan da sasez e quai durant ch’i naiva u curt suenter. Magari pon era sportists d’enviern metter en moviment ina tala lavina. Lavinas da fraid pon dentant era sa distatgar cura ch’i dat sulegl e la cuverta da naiv vegn stgaudada. Entras quai na tegn la cuverta sura da naiv betg pli e sa distatga da quella suten. Per il pli capita quai en la vischinanza da grippa.

(Foto: SLF)

Lavina da naiv pulvrusa

Gia ina lavina mesauna da quest gener cuntanscha spert ina spertadad da 80 kilometer per ura. Quai è la spertadad ch’in auto dastga charrar sin ina via principala. Al cumenzament cula la lavina be. Entras la forza da la lavina fan ils pitschens cristals da naiv turnigls davant la lavina. Cunquai che blers cristals fan quai, datti in nivel da pulvra da naiv. Quel è sco in orcan. I n’è pia betg mo la naiv che sa ruschna a val che fa gronds donns e prenda cun ella tut quai ch’è enta pe, mabain era il nivel da naiv. Quest nivel vegn era numnà buf. Quai è sco in stemprà cun ferms vents che pon suflar enturn pigns u devastar chasas. Pli taissa che la plaunca è, e pli sperta che la lavina vegn. La lavina po avair ina spertadad da fin 300 kilometers l’ura e chaschunar gronds donns.

(Foto: Keystone)

Lavina da naiv bletscha

Lavinas da naiv bletscha sa distatgan per ordinari da sasez. Quai suenter ch’igl ha pluvì ubain sch’igl è chaud durant il di. Questas lavinas van per il pli a val la primavaira. La raschun ch’i dat questas lavinas è aua che sa rimna tranter las singulas stresas da naiv. Quest’aua fa che la cuverta sura sa distatga da la cuverta suten e sa ruschna a val.

(Foto: R. Cachot)

Sajettar lavinas

Per ch’i na possia betg vegnir giu lavinas sin las pistas, ston quellas vegnir sajettadas.

Evaluar il privel da lavinas cun il telefonin

En media moran en Svizra mintg’onn 25 persunas en lavinas. Il dumber pudess ins diminuir sche tuts avessan avunda savida e fissan infurmads areguard il privel da lavinas actual en la regiun. S’infurmar pon ins en l’internet, radio, teletext u era cun il telefonin.

Sajettar lavinas

Mintg’enviern aud’ins che persunas èn vegnidas en lavinas. Per il pli èsi persunas che bandunan las pistas e quai malgrà tavlas che rendan attent al privel. Per ch’i na possia betg vegnir giu lavinas en pista, vegn fatg rumper or quellas a maun, cun explosiuns. Werner Giger ch’è patrugliader en il territori da skis da Mustér ha demonstrà co che lavinas vegnan sajettadas.

Werner Giger avant il tresor cun la muniziun.

La muniziun: mintgamai liongias da 1,5 kilos.

Las cordas da siglientar la muniziun – las capslas.

L’equipament da segirtad.

Entant è era il sulegl levà.

Werner Giger è semtgà per ir a siglientar lavinas.

Cun il töf da naiv sin via en il lieu.

La pitga giudim dal cundriz da trair siadora la muniziun...

...e la pitga sisum la plaunca.

Werner Giger tira ora l’anza per activar la capsla...

...e bitta la muniziun en la naiv.

Ussa èsi da far ir spert la manvella. En 90 secundas siglienta la muniziun.

Da lunsch ves’ins la muniziun fermada vi d’ina suga.

L’explosiun.

Werner Giger è cuntent cun sia lavur.

Sal sin vias

Mintga giada ch’i naiva, èsi da rumir la naiv da las vias. Lura vegnan er en acziun ils camiuns che sternan sal sin via. Il sal che quests camiuns sternan sin via fa che las vias n’entschaivan betg a schelar.

En quel mument ch’il sal croda sin il glatsch, cumenza el a tschitschar ora l’aua dal glatsch.

Il glatsch rumpa toc a toc – u ditg auter: il glatsch lieua.

Il sal fa carriera

Cumenzà a sterner sal sin via han ins en ils onns 1960. Lura vegniva il sal mo sternì sin vias cun bler traffic. Da quest temp duvravan ins en il Grischun 1000 tonnas sal per questa lavur, quai è tant sco quai che 125 camiuns pon chargiar.

Cun il temp hai dentant dà dapli traffic. Pli e pli blers han entschet ad ir cun auto, las vias èn vegnidas meglras ed il Grischun è vegnì enconuschent sco lieu da vacanzas. Las vias han stuì vegnir pli segiras l’enviern. Perquai han ins entschet a sterner dapli sal.

Oz vegn sternì fitg bler sal sin via. Tut en tut passa 10 000 tonnas (1250 camiuns), pia 10 giadas dapli che pli baud. Il sal è oz ina part indispensabla dal rumir las vias.

Il sal survegn concurrenza

Zutger e sal han il medem effect sch’i va per luar il glatsch sin via. Omadus han dentant avantatgs e dischavantatgs.

En il chantun da Berna vegn experimentà dapi intgins onns cun ina maschaida da sal e zutger. Tenor las experientschas dal chantun da Berna è questa maschaida anc meglra per evitar glatsch sin via.

Ils avantatgs

Perquai ch’ins dovra pli pauc sal na fai betg tant donn a la natira.

Medemamain na fan ils camiuns betg uschè spert ruina.

E la finala: Cun la cumbinaziun da zutger e sal èn las vias anc pli segiras. Il liquid (dal glatsch luà cun il sal ed il zutger) cumenza pir a schelar sch’igl è pli fraid che –40 °C. Cun mo sterner sal cumenza il liquid a schelar tar ca. –10 °C.

Ils dischavantatgs

Il zutger custa dapli ch’il sal. Igl è perquai pli char da sterner la maschaida da sal e zutger sin via.

Enfin ussa dastgan mo quels da Berna sterner la maschaida da zutger e sal sin via. Ins vul controllar exact tge influenza che questa maschaida ha per umans, natira e maschinas.

Sch’ins na chatta betg dapli dischavantatgs, pudessi esser ch’i vegn lubì da sterner la maschaida da sal e zutger en l’entira Svizra ed uschia era tar nus. Per il mument è quai dentant anc lunsch davent. Ils proxims onns è e resta il sal la nr. 1.

Pneus d’enviern e da stad

Duas chaussas han pneus da stad e d’enviern tuttina: els èn nairs e radunds. Ma quai è gist tut il communabel. Suenter Pasca duess ins midar pneus per ils suandants motivs.

La gumma da pneus d’enviern è bler pli loma che quella da pneus da stad. Il motiv: La gumma resta elastica era tar temperaturas sut 0 °C.

Il dischavantatg: Cunquai che la gumma è pli loma, èn ils pneus isads giu pli spert e ston vegnir remplazzads. Quai è tuttina sco sche la gumma per il rispli fiss memia loma.

Pli lung: Cunquai che la gumma è pli loma, han ins era in pli lung viadi da franar. Vul dir, pli ditg enfin che l’auto stat airi.

Pli malruassaivel: In auter problem da la gumma loma: L’auto na tatga betg uschè bain sin via sco cun pneus da stad. L’auto po ruschnar en las stortas.

Pli malsegir: Sche las temperaturas vegnan lura memia autas la stad, èsi pussaivel ch’ils pneus d’enviern siglientan. La raschun è puspè la gumma ch’è memia loma.

Pneus d’enviern han pli pauc profil negativ; quai vul dir pli paucas crennas en il pneu.

L’avantatg: Uschia tatga il pneu meglier sin vias cuvertas cun naiv.

Il dischavantatg: La stad cura ch’i plova na pon ils pneus d’enviern betg stgatschar l’aua, perquai ch’els n’han betg avunda crennas. I po capitar che l’auto noda sin l’aua (aquaplaning) – i dat in accident. Era dovran pneus d’enviern bler dapli benzin.

Pia: cura che l’enviern è passà, èsi pli bunmartgà e pli segir da montar pneus da stad. Quai puspè enfin che l’emprima naiv croda l’october. Lura entschaiva puspè il temp dals pneus d’enviern.

Indicaziuns bibliograficas

Simsalabim. Naiv. (Temas actuals). Contribuziuns producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012. Funtauna: www.simsalabim.rtr.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2015).