Gina Ruck-Pauquèt

Amis

«Nua vuls ti ir?», dumonda il bab.

Benjamin tegna la falla da l’isch. «Giuador», di el.

«Nua giuador?», dumonda il bab.

«Insanua...», di Benjamin.

«E cun tgi?», dumonda il bab.

«Oh…», di Benjamin.

«Per dir cler e net», di il bab, «jau na vi betg che ti t’entaupas cun quest Josef!»

«Pertge betg?», dumonda Benjamin.

«Perquai ch’el n’è betg bun per tai», di il bab. Benjamin guarda sin ses bab. «Ti sas bain sez che quest Josef è in... sco che nus schain, in uffant restà enavos spiertalmain», di il bab.

«Josef è tut en urden», di Benjamin.

«Pussaivel», di il bab. «Ma tge pos ti schon emprender dad el?»

«Jau na vi tuttina betg emprender insatge dad el», di Benjamin.

«Ins duess pudair emprender insatge da mintgin», di il bab.

Benjamin lascha dar la falla da l’isch.

«Jau emprend dad el da faudar bartgas da palpiri», di el.

«Quai savevas ti gia cun quatter onns», di il bab.

«Jau aveva dentant puspè emblidà quai», di Benjamin.

«Ed uschiglio?», dumonda il bab. «Tge faschais uschiglio?»

«Nus trottain enturn», di Benjamin. «Contemplar tut ed uschia.»

«E cun in auter uffant na pudessas ti betg era far quai?»

«Bain», di Benjamin. «Josef dentant vesa bler dapli», di el lura.

«Tge?», dumonda il bab. «Tge vesa Josef?»

«Uschè rauba», di Benjamin. «Feglia ed uschia. Crappa. Fitg bella. Ed el sa nua ch’igl ha giats. E quels vegnan cura ch’el cloma.»

«Hm», fa il bab. «Taidla bain», di el. «Igl è impurtant en la vita ch’ins s’orientescha adina vers ensi.»

«Tge vul quai dir», dumonda Benjamin, «s’orientar vers ensi?»

«Quai munta ch’ins duai adina tschertgar amis tar ils quals ins po guardar ensi. Amis dals quals ins po emprender insatge. Perquai ch’els èn forsa in pau pli perderts ch’ins sezs.»

Benjamin è restà ditg quiet.

«Ma», di el finalmain, «sche ti manegias che Josef saja pli tup che jau, lura èsi bain bun ch’el ha mai, navaira?»

Manfred Mai

Ina bella istorgia

Ier hai jau puspè ina giada legì ina bella istorgia, ina che m’ha però grittentà fitg. E dapi oz en damaun sai jau segiramain ch’ella n’è betg vaira. Dentant avant che jau raquint pertge ch’ella n’è betg vaira, less jau svelt preleger a vus l’istorgia.

«Mes num è Günther Bärlin. Jau hai indesch onns ed abitesch en ina citad en Germania. Qua lavuran blers Tircs. Lur uffants van a scola cun nus. Er en mia classa avain nus in Tirc. El ha num Arkan. Quel ha plaschì immediat a mai. Jau avess gugent ina giada discurrì cun el, sur da la Tirchia e sco ch’igl è là. Hans Endrainer dentant, il pli ferm mat da nossa classa, aveva insatge encunter Tircs. Perquai ha el scumandà a nus da discurrer cun Arkan. E perquai che nus tuts avevan tema da Hans, avain nus fatg quai ch’el vuleva...

Dasperas n’hai jau atgnamain gnanc gugent Hans. El ha adina vilentà e mudregià pli pitschens e flaivels, oravant tut il Harald Bühler. El zuppava sia mappina, metteva ina spungia bletscha sin sia sutga, serrava el en stgaffa ubain deva simplamain fridas ad el. Mintga di fascheva Hans insatge auter. E Harald Bühler na pudeva betg sa defender, perquai ch’el ha strusch musculs. E malsaun è el era savens. Da vilentar insatgi uschia na chat jau betg en urden. Dentant ussa èsi finì cun quai. Ussa ha Hans Endrainer finalmain survegnì in lavachau. Quai ma fa propi plaschair.

La mesemna è el vegnì a scola cun ina bavrolina. Gist l’emprima ura ha el vulì empruvar ora quella. Nus avevan tudestg tar signur Kleiner e quel na chapescha nagin spass tar talas chaussas. Nus avain ditg a Hans da laschar star quai, el dentant n’ha betg tadlà sin nus. Entant che signur Kleiner scriveva vi da la tavla, ha Hans sajettà ad el ina culla da palpiri en il chau.

«Tgi ha fatg quai?», ha signur Kleiner berglà. Natiralmain n’è nagin s’annunzià. »Bain pia, en quel cas scrivan tuts giu per damaun quell’istorgia che nus avain gist legì.»

Ordadora splendurava il sulegl. Igl era propi aura da far bogn e nus stuessan damai scriver giu quella tuppa istorgia oz suentermezdi. Tuts han guardà sin Hans. Tuttenina ha el tegnì si il maun ed ha ditg: «Harald ha fatg quai.» Igl è vegnì tut quiet en classa, enfin che Harald ha cumenzà a cridar. Lura ha Arkan clamà da davostiers uschè dad aut che tuts han udì: «Manzegnas! Quai n’era betg Harald, era Hans.» Tuts han guardà vaira stut sin el. Quel ha curaschi, hai jau pensà.

Hans ha survegnì in grond chasti e schluppava bunamain da la gritta. Gist suenter scola è el currì tar Arkan ed ha vulì dar fridas a lez. Ma jau ed anc intgins auters avain tegnì enavos el. Ussa n’ha el da dir nagut pli en classa. Nagin na vul pli avair da far insatge cun el. Cun Arkan dentant discurran e giogan ussa tuts.»

Jau na sai betg co che vus chattais quest’istorgia. Jau en mintga cas sun ma grittentà fitg. Per che vus chapis era daco, as raquint jau uss mi’istorgia.

Jau hai num Bernhard Drechsler e vom en la tschintgavla classa da la scola reala. Nus essan 21 scolars. Eberhard e Heinz tutgan era tiers. Els èn ils schefs en classa, tge ch’els din vegn fatg. Nus auters n’avain atgnamain betg gugent els dus, dentant nagin ristga da dir insatge encunter els. Il pli pauc il pitschen Wilhelm, malgrà ch’el sto patir il pli fitg. Cun el fan els il pli maltschec. Il mender èn las lecziuns da sport. Savens zuppan els la vestgadira da Wilhelm; da nudar vegn el adina puspè smatgà sut l’aua; en la gardaroba ha el ina giada stuì trair ora tut, star sin ina chomma e chantar la chanzun da las andinas. Eberhard e Heinz schloppan mintgatant dal rir, e nus riain per il solit cun els.

Oz en damaun han els puspè fatg insatge nausch. Eberhard ha fermà en stanza da scola in ballun vi da la spina d’aua. Curt avant che signur Burger è entrà, ha Eberhard avert in zichel la spina. Il scolast n’ha betg vis quai ed ha cumenzà cun l’instrucziun.

Nus guardavan adina puspè sin la spina d’aua, nua ch’il ballun vegniva pli e pli grond. Tuttenina è el schluppà e l’aua ha sprizzà enfin tar signur Burger.

«Tgi èsi stà?», ha signur Burger vulì savair. El ha spetgà in mument ed ha guardà sin tuts. Suenter che nagin n’è s’annunzià ha el ditg: «Vus avais peda enfin la fin da l’ura. Sch’il delinquent ubain ils delinquents na s’annunzian betg, lura savais tge che capita.»

Natiralmain savevan nus quai e perquai avessan ils plirs da nus il pli gugent ditg tgi ch’ha fatg quai. Ma nagin maun n’è sa mussà. Signur Burger vuleva gist cuntinuar cun l’instrucziun, qua è Heinz s’annunzià ed ha ditg fitg dad aut: «Il Wilhelm èsi stà. Jau sun segir.»

Jau hai sentì ina piztgada. Jau hai immediat pensà a l’istorgia cun Arkan. Mes cor batteva adina pli ferm. En mes magun schuschuravi da quai curius e mes mauns eran bletschs.

Ti stos dir insatge, hai jau pensà, ussa stos ti dir la vardad. Ti stos!

«Il Wilhelm n’ha betg fatg quai», hai jau udì mamez. E suenter ina curta pausa: «Eberhard èsi stà, e Heinz ha gidà.»

«Constat quai?», ha signur Burger dumandà en classa. Nagin n’ha ditg gea, gnanc Wilhelm. «Eberhard, Heinz – avais vus fatg quai?»

«Il Wilhelm ha fatg quai», ha Eberhard ditg, «dumandai ils auters.»

Jau sun segir che signur Burger saveva che Wilhelm n’era betg il culpant... Quai han ins era badà co ch’el ha dumandà.

«Wilhelm?», ha el sulettamain ditg.

Wilhelm dentant n’ha betg respundì.

«Eberhard, Heinz, Wilhelm e Bernhard, vus vegnis tar mai en la pausa gronda. Chapì!»

Strusch era l’ura a fin e signur Burger or da stanza, èn Eberhard e Heinz vegnì tar mai, mintgin d’ina vart. L’emprim han els stuschà e stumplà mai be levet. Lura han els pitgà pli ferm, sin ils musculs dal bratsch ed en il magun.

«Sche ti na dis betg suenter a signur Burger che Wilhelm haja fatg quai, lura cumenzi pir da dretg», ha Eberhard smanatschà ed ha pitgà en mia stgaina sanestra.

Jau hai vis co che tschels èn sortids da la stanza, han guardà or da fanestra ubain faschevan uschiglio insatge. E lura hai jau savì definitivamain che l’istorgia cun Arkan n’è betg vaira.

Hans Manz

Saira da televisiun

«Bab, mamma, hallo!»

«Pssst!»

«Jau sun…»

«Pli tard!»

«Damai jau vuleva be…»

«Ruaus!»

«Lura vom jau…»

«In mument. L’assassin hani gist. Ma bain, tge vulevas ti dir, mes uffant? – Ussa è el puspè davent. Mai pon ins discurrer en ruaus cun el.»

Gabi Fricker

Finì cun ils medicaments!

Fadri ha cancer. Cun trais onns han ils medis stuì operar in tumor en il venter. Suenter l’operaziun ha el survegnì durant in temp medicaments per destruir las cellas nuschaivlas en ses corp.

Malgrà ils medicaments han in pèr da questas cellas survivì. Fadri ha survegnì auters medicaments anc pli ferms. E puspè han insaquantas cellas survivì. Il tumor ha cumenzà a crescher per la terza giada. Ils medis han fatg ina segunda operaziun fitg greva. Alura ha Fadri puspè stuì prender medicaments magari ferms.

Ussa ha Fadri otg onns e va en la segunda classa. Ses conscolars e la scolasta san ch’el ha cancer.

Cura ch’el ha cumenzà l’emprima classa n’aveva el nagins chavels. El aveva pers els pervi dals medicaments. Quai na disturbava ni Fadri ni ils auters uffants. Ad el pareva quai anc pratic, cunzunt cura ch’els gievan a nudar. Dapi in onn na sto Fadri betg prender pli medischinas uschè fermas e po ir quasi adina a scola. Da quai sa legra el, perquai che a chasa al mancan ses cumpogns.

Cura ch’i va bain cun el fa el gugent gimnastica, sa participescha als dis da sport e va perfin sin viadi da scola.

Fadri sto ir mintga glindesdi en damaun a l’ospital. Il medi al examinescha manidlamain. Sche tut è en urden, survegn el ils medicaments tras in’infusiun. Sch’i va enturn malsognas contagiusas, alura manca Fadri adina en scola. La grippa u la virola selvadia è per el bler pli privlusa che per ils auters uffants. Perquai na dastga el betg vegnir infectà. Cura ch’el na po betg ir a scola, sto el prender suenter las lavurs a chasa. Ses fragliuns pli gronds al portan ils pensums ed al gidan, sche necessari.

Suenter Bumaun po Fadri laschar davent ils medicaments. Tuts speran che las cellas malignas sajan destruidas e ch’il tumor na possia betg pli crescher. Fadri sto però anc ir ditg, emna per emna, sin controlla en l’ospital. Ma el sa legra sin l’onn nov!

Hans Domenego

Stritgar frasas

Susi: «Mamma, jau hai scrit in’istorgia! Per la scola. Ligia avant!»

Mamma: «Quai sa numna: ‹Legia avant!›»

Susi: «Pia lura legia avant!»

Mamma: «Qua dian ins: per plaschair!»

Susi: «Pia lura per plaschair, legia finalmain avant!»

La mamma legia:

Nus essan pulits uffants.

Il bab ri.

Toni: «Pertge rias ti?»

Bab: «Perquai che quai è legher.»

La mamma legia:

La damaun ans sveglia la mamma. Lura dain nus gist in sigl or da letg.

Ussa ri era Toni.

Susi: «Pertge riais vus?»

Toni: «Perquai che ti dovras mes’ura enfin che ti levas finalmain.»

Susi: «Sin il pli diesch minutas!»

Bab: «Ma qua stat: ‹Lura dain nus gist in sigl or da letg.›»

Susi ponderescha, lura di ella: «Quai n’è betg correct. Stritga atras quai!»

La mamma prenda in rispli e stritga atras questa frasa. Lura legia ella vinavant:

D’ensolver datti cacau e paun cun paintg e mel d’avieuls. Per il viadi a scola avain nus bler temp e na stuain betg currer.

Toni di: «Na constat betg. Oz sun jau gist arrivà en scola cura ch’igl ha scalinà.»

Susi: «Jau betg!»

Toni: «Perquai che jau hai ina chomma sturschida. E perquai che ti pos chaminar pli svelt.»

Bab: «Qua stat però: ‹Nus na stuain betg currer.›»

Susi ponderescha. Lura di ella: «Na constat betg. Stritga atras quai.»

La mamma stritga atras questa frasa e legia vinavant:

En scola dain nus adina bain adatg.

La mamma tascha.

Il bab tascha.

Toni tascha.

Susi tascha.

Lura di Susi: «Ma bain.»

La mamma dumonda: «Dastg jau stritgar atras quai?»

Susi di: «Per plaschair.»

La mamma legia vinavant:

Da pausa mangiain nus adina in mail. Ils mats na sa patangheschan mai.

Toni cloma: «Tge? Nus n’ans patangain mai? Quai na lasch jau betg dir!»

La mamma stritga atras questa frasa e legia vinavant:

Suenter scola ans gusta il gentar. Per ils blers pensums duvrain nus l’entir suentermezdi.

Qua di Susi: «Ma nus na duvrain betg l’entir suentermezdi per ils pensums!»

Bab: «Ti has sezza scrit quai.»

Susi: «Quai na constat però betg. Stritga atras questa frasa! Ussa vegn la fin. Quella è spezialmain bella.»

La mamma stritga atras la frasa e legia la fin da l’istorgia:

Lura ans legrain nus sin la tschaina. Suenter giain nus gist a letg, per che nus sajan durmids ora bain l’autra damaun.

Il bab cloma: «Tge aud jau qua? Vus giais a letg gist suenter tschaina? Tgi stos jau purtar bunamain mintga saira davent da la televisiun en chombra?»

Susi ri: «Mai!»

Toni di: «Mai era!»

Susi: «Stritga atras l’ultima frasa.»

La mamma stritga atras questa frasa. Lura legia ella avant tge ch’è anc restà:

Nus essan pulits uffants...

Renate Welsh

Giachen

A chasa

Gia dalunsch ha Anna vis che Giachen era sin il balcun. Il pusal da la sutga cun rodas tanscheva lunsch sur la balustrada ora.

«Hallo Anna!» La mamma ha embratschà ella. «Bun che ti es qua. Jau stoss anc svelt far las cumpras.»

«Duai jau ir?»

«Na, jau sun leda sche jau poss anc chaminar intgins pass. El è stà fitg malruassaivel, jau crai che ti has mancà ad el.»

Anna è ida sin il balcun. Il mintun da Giachen pendeva giu, sia bucca era averta. Ella ha auzà ses chau ed ha pusà el cunter il pusal. El ha guardà tut traglischant sin ella. «Jau sun stada tar tat», ha ella raquintà ad el. «Nus avain fatg in’excursiun a Samos, quai è in’insla en Grezia. Igl era fitg chaud là. Jau sun anc tut sientada. Has ti era said?»

Ella è ida per dus magiels, ha dà a Giachen ses suc cun il tschadun. Trais giadas ha el, ord spir plaschair da puspè vesair ella, pitgà or da maun ad ella il tschadun.

«Ta duai jau sunar avant insatge? Quest nov toc vegn a plaschair a tai, jau na sai dentant betg anc bain el.»

Ella ha cuvert sias chommas cun ina cuverta, ma ha alura decidì da pli gugent al stuschar en chombra. Igl era gia pulit frestg ordavert. E tar el daventava mintga pitschna sfradur in problem. El na pudeva gea betg far giu mutschigna, na pudeva betg suflar cura ch’ins schubregiava il nas ad el, na pudeva betg tusser endretg. Mintga dafraid manava ad attatgas da stenschentar.

Giachen ha ris cura che Anna ha pachetà ora la flauta. «Damai taidla. Quai è in toc da saut. Vegliander, sch’ins suna dentant endretg el, lura tuna quai sco nov.» Ella ha prendì si la flauta, ha vis che Giachen aveva pers sia poppa. Quella duvrava el, uschiglio sa fascheva el mal cura ch’el aveva ses gramflis. En la sutga cun rodas n’era ella betg, sut la sutga cun rodas era betg. Forsa sin il balcun? El aveva gea anc ella cura che Anna è vegnida.

Ella ha empruvà da smatgar ad el in pitschen chaun da taila en maun. El ha tratg ina ghigna ed ha cumenzà a bragir. Anna ha tschertgà vinavant, la poppa na pudeva gea betg esser svanida. Tranter ils vaschs da flurs? Ella ha schizunt furitgà en il chanaster cun ils cluppers, schebain ch’igl era improbabel che la poppa saja sgulada sin il sientader da laschiva. Per ordinari na pudeva Giachen gnanc laschar liber, cura ch’el aveva insatge enta maun.

Anna ha scurlattà ora la cuverta. Là era la poppa da taila, bognada dal suar. Giachen era cuntent.

«Damai taidla.»

Quai è ì gnanc uschè mal, be ils quatter ultims tacts, quels eran memia plauns. Sco tar ina stgatla da musica, cura che la plima n’ha betg pli tensiun. Ella ha repetì la finiziun, trais giadas, quatter giadas, lura l’entir toc.

La mamma è arrivada, Anna n’aveva gnanc udì ella, davos ella steva il bab. Els stuevan esser sa scuntrads sin via. Giachen ha ris vers ils geniturs.

«En diesch minutas pudain nus mangiar», ha la mamma ditg. La mamma sa volva vers il bab. «Fas ti entant sitg a Giachen? A mai fa il dies puspè uschè mal oz.» Dapi in pèr emnas aveva la mamma difficultads cun il dies. Anna ha savens traplà ella co ch’ella metteva, cun far grimassas da las dolurs, ils mauns sin il dies. Giachen era bler memia grev per ella. Il bab ha auzà Giachen or da la sutga cun rodas, ha purtà el en bogn ed ha lavà el. Anna ha purtà pezs frestgs.

«Far la barba stuessas era puspè ina giada», ha il bab ditg a Giachen. «Ti guardas ora sco in pirat.»

Durant la tschaina han ils geniturs dumandà:

«Co èsi stà tar tat?»

«Bel», ha Anna ditg.

«Tge avais fatg?»

«Nus essan ids a spass, sin la pastgira. I dat schont pitschens agnels.»

Da l’excursiun a Samos na raquinta Anna betg. Quai era in secret tranter ella e tat. E Giachen natiralmain.

«El vegn puschmaun, sch’igl è endretg a vus, ha el ditg.»

La mamma ha surris. «Sco sch’el na savess betg exact che quai è endretg a nus! Dal reminent, Anna, en duas emnas has ti bain anniversari. Ti stuessas plaunet ponderar tgi che ti vuls envidar en.»

Anna ha dà il chau, schebain ch’ella saveva gia ussa ch’ella na vuleva envidar en nagin. Quels da sia classa faschevan tuts si egliuns cura ch’els vesevan Giachen. Guardavan pitgiv sin el ubain guardavan davent, ed omadus era tuttina nausch. Na, ella na vuleva nagin da quels qua en abitaziun. Davaira betg.

Scuntrada en il tren

Ina giuvna dunna è entrada cun in uffant sin bratsch ed è sesida giu visavi Anna. La dunna surrieva, quai sentiva Anna pli che quai ch’ella veseva.

Tuttenina ha Anna sentì in ferm stausch.

«Perstgisa», ha la dunna ditg.

Anna ha dà dal chau ed ha marmugnà: «Quai na fa gea nagut.» Pir ussa ha ella pertschavì l’uffant. Sia bratscha e sias chommas pendevan lass, sia bucca era averta sco quella da Giachen, el aveva la medema egliada. Ses chau vegniva pli stretg sisum. Ussa èn chommas e bratscha vegnidas sterias ed han cumenzà a sa zaccuder. La giuvna dunna ha tegnì ferm l’uffant, ha scutinà insatge.

La dunna che seseva sper ella ha raffà ses mantè, è stada si ed ha midà tar in sez pli enavant en il vagun.

L’uffant zappignava. La giuvna dunna tegneva in maun luc enturn las duas chommas, pronta da tschiffar immediat en cas che las chommas rumpessan ora. Anna vuleva dir ch’ella na duai betg far quitads pervi dad ella, na vegniva dentant betg d’avrir la bucca.

L’uffant sgnuflava.

La giuvna dunna è stada si, il satg è glischnà da sia spatla. Anna ha auzà si il satg ed ha sperà instantamain che ses rir n’ha betg guardà ora sco ina grimassa.

Strusch che la giuvna dunna era sortida han ils passagiers cumenzà a tschantschar.

«Poveret, jau na poss gnanc guardar vi cura che jau ves insatge uschia.»

«Quella ha da basegn da sa fittar da tala maniera! Cun uschia in uffant na dattan ins tuttina betg si blau las unglas.»

«Sun jau cuntenta che mia figlia n’ha betg accumpagnà mai, atgnamain vuleva ella schon, dentant lura ha ella ponderà auter. Ella è en speranza, e tgi sa, sch’ella vesa insatge uschia...»

«Ma bain, jau na giess mai cun uschia in uffant sin via, quai na san ins gea betg far cun la glieud.»

Anna vuleva tegnair serrà las ureglias, dentant ella seseva là tut marva e las frasas schluppegiavan vinavant:

«Tge ha uschia in uffant pomai da sia vita?»

«Irresponsabel è quai ch’ils medis fan ozendi, pli baud fiss uschia in pover verm simplamain mort.»

«Dentant ina chaussa ston ins dir, ella era chara cun l’uffant.»

Anna è stada si, è sa plazzada sper l’isch e guardava da fanestra ora. Anc ina fermada. Ina dunna cun fatscha amicabla e vistas cotschnas sco maila ha ditg: «Speranza ha noss Dieu chapientscha e cloma l’uffant bain spert tar el.» Anna aveva il sentiment, che tuts guardian pitgiv sin ella. Finalmain sia staziun. Ella è currida l’entira via a chasa, ha survegnì furadas en las costas, è currida vinavant, persequitada da la tema ch’i saja capità insatge cun Giachen, perquai ch’ella n’è betg sa messa en per el.

Annemarie Norden

Mamma dovra agid

«Jau vom oz puspè a nudar», ha Renata ditg a sia amia Ursi sin viadi a chasa da la scola.

«Vegns ti era?»

«Quai na va deplorablamain betg», ha Ursi ditg. «Ti sas gea, lura na dumogn jau betg la lavur a chasa.»

«Adina tia lavur a chasa!», ha Renata clamà ora. «Tge has ti lura da far? Uschè bler na po quai bain betg esser!»

«Has ti in’idea!», ha Ursi replitgà. «L’emprim far gentar per Rainer e mai, suenter lavar giu, lura ils pensums, quai dura almain in’ura e mez. E cura che jau hai finì quels stoss jau far las cumpras. E lura vegnan era prest mes geniturs da la lavur e vulan mangiar.»

«Na sa betg ina giada tes frar siglir en per tai?», ha Renata dumandà.

«Quel gnanc patratga londervi! Tge crais ti co quel tugna, sch’el sto be sientar!»

«Lura stos ti damai sfurzar el», ha Renata manegià. «Di ad el che ti tschantschias cun ils geniturs. Uschia na po quai betg ir vinavant: che ti fas tut e Rainer bunamain nagut.»

«Tschantschar cun mes geniturs?» Ursi scurlatta il chau. «Quai hai jau gia empruvà pliras giadas, quai na gida tut nagut. Els din che jau saja la veglia ed ultra da quai anc ina mattatscha, e perquai stoppia jau schon gidar in pau dapli cun il tegnairchasa.»

«Quai è tuttina tuppadads!», è Renata sa stgaudada. «Be perquai che Rainer è in onn pli giuven ed in mat, duai el vegnir schanegià?»

«Jau chat quai era malgist», ha Ursi respundì. «Ma tge duai jau far?»

Senza dir pled chaminan ellas vinavant fin avant chasa dad Ursi.

«Discurra tuttina ina giada cun Rainer!», ha Renata proponì cura che Ursi aveva gia avert l’isch-chasa. «Forsa lascha el tuttina anc sa persvader e ta gida almain oz in zichel.»

Ursi ha dà il chau. «Gea, jau vi empruvar. Jau vegniss vairamain gugent puspè ina giada a nudar.»

«Jau vegn per tai a las duas e mesa!», ha Renata clamà cuntenta ed è currida vinavant.

Ursi è ida da stgala si ed ha avert l’isch da l’abitaziun. Rainer era gia là. El giascheva en venter sin il tarpun-stiva e tadlava in disc.

«Ti Rainer...», ha Ursi cumenzà.

Rainer ha tegnì airi il disc. «Tge èsi?», ha el dumandà vilà, perquai ch’el è vegnì disturbà.

«Na pudessas betg ti excepziunalmain lavar giu oz e far las cumpras?», ha Ursi dumandà. «Jau giess uschè gugent a nudar cun Renata.»

Rainer ha guardà tut pitgiv sin ella, sco sch’ella avess pretendì dad el tgi sa tge. «Has ti anc tut las scadiolas en stgaffa!», ha el clamà spaventà. «Quai èn bain tias lavurs! Quellas na pos ti betg simplamain metter a dies a mai, sulettamain perquai che ti vuls ir a nudar!»

«Be oz – excepziunalmain!», ha Ursi supplitgà. «Persuenter sient jau damaun per tai.»

«Jau na sun tuttina betg stupid!», ha Rainer clamà. «Lavar giu e lura anc cumprar en! Quai gnanc cumenzain nus!»

Senza dir pled e retegnend las larmas è Ursi ida en cuschina, ha prendì ord frestgera las verduras gia precotgas, ha mess ellas sin la platta ed ha envidà quella. Lura ha ella stuschà la chazzetta cun ils tartuffels gia spaletschads da la mamma sin in’autra platta. Durant che la tschavera cuieva, ha ella truschà ensemen en ina stgadella quagliada, zutger e latg per il dessert. Ina mes’ura pli tard era la tschavera pronta. Ursi ha mess a maisa ed ha clamà Rainer. «Quai gusta prima!», ha el ditg suenter l’emprima buccada.

Ursi n’ha betg respundì e furitgava tgeuamain en sias verduras. Suenter gentar ha ella cumenzà a lavar giu. «Vegns Rainer?», ha ella clamà cura ch’el n’ha betg laschà sa vesair.

Finalmain, suenter che Ursi aveva clamà per la terza giada, è el vegnì ed ha tschiffà da malaveglia il sientamauns da vaschella. Lura hai scalinà. «Jau avrel!», ha Ursi clamà svelt, Rainer dentant era pli spert, cuntent da pudair interrumper quest lungurus sientar.

«Bun di», ha el ditg cura ch’el ha vis Renata avant isch.

«Bun di Rainer!», ha Renata respundì. «Lura, vegn Ursi a nudar?»

«Danunder duai jau savair quai?», ha Rainer marmugnà ed è puspè svanì en cuschina.

Ursi è vegnida en suler. «Ti, i na va betg!», ha ella scutinà a Renata. «Rainer refusa da surpigliar insatge da mia lavur.»

«Lura tschantsch jau ina giada cun el!», ha Renata clamà vilada ed ha vulì ir sper Ursi ora directamain en cuschina.

Ursi dentant ha retegnì ella. «Per plaschair lascha star! Quai dat be problems cun el e cun mes geniturs.»

«Uschia insatge stupid tar vus!», ha Renata sgrignì. «Jau n’hai gnanc pli gust da nudar!»

«Ussa va tuttina!», ha Ursi supplitgà. «Questa saira discur jau anc ina giada cun mes geniturs, forsa gida quai tuttina. Lura giain nus damaun ensemen.»

«Gea, fa quai!», ha Renata dà il chau ed è sa vulvida vers l’isch. «Tschüss!»

Ils geniturs èn vegnids a chasa curt suenter las sis. Cura che Ursi ha vis la fatscha spussada e stancla da sia mamma è ella vegnida malsegira, sch’ella duai discurrer cun ella. Mamma aveva vairamain avunda enturn las ureglias: sco secretaria lavurava ella da la damaun a las otg enfin la saira a las tschintg. Lura il viadi a chasa en quest bus fullanà e suenter la tschaina anc ina massa lavur da chasa che sa tirava savens a la lunga enfin mesanotg: schubregiar l’abitaziun, far laschiva, stirar, cuser e preparar il gentar per il proxim di.

«E lura, Ursi?», ha la mamma dumandà durant la tschaina, cura ch’ella ha vis la fatscha seriusa dad Ursi. «Èsi insatge?» Ursi s’ha dà in ruc. «Gea. Renata vuleva ir a nudar cun mai ed jau n’hai puspè betg pudì ir pervi da la lavur. Jau hai dumandà Rainer, schebain el na pudess betg excepziunalmain lavar giu e far las cumpras, el ha dentant manegià…»

«Cumenzas puspè cun quai?», ha Rainer interrut vilà sia sora.

«Lascha per plaschair tschantschar ora Ursi, Rainer», ha la mamma ditg.

«Gea, damai, Rainer n’ha betg vulì», ha Ursi cuntinuà. «Ed ussa... jau vi dir... forsa pudessan nus parter en las lavurs da chasa in zichel auter. In pau dapli che be sientar pudess Rainer vairamain far. Almain mintgatant!»

«Sajas cuntenta che Rainer sienta almain!», ha il bab ris. «En mia giuventetgna n’avess strusch in mat fatg quai.»

«Vesas!», ha Rainer clamà triumfond.

«Quai è dentant malgist!», è Ursi sa defendida. «Pertge na duess in mat betg era gidar en il tegnairchasa?»

«Rainer è bler memia malinschignaivel per da quellas lavurs», ha la mamma manegià. «Jau n’avess vairamain betg ruaus en biro sche jau savess ch’el traffitgass enturn qua a chasa.»

«Ma el sa gea emprender quai!», ha Ursi clamà. «Jau hai gea era stuì emprender quai.»

«Basta!», ha il bab ditg vilà. «Adina quest discurrim sempitern pervi da quest zichel lavur da chasa!»

Ursi è siglida si ed è currida davent. En sia chombra ha ella sa laschà crudar bragind sin ses letg.

«E lura, tge han tes geniturs ditg?», ha Renata dumandà l’autra damaun.

Ursi ha auzà las spatlas. «Mes bab ha manegià che jau duaja esser cuntenta che Rainer sienta almain. En sia giuventetgna n’avess nagin mat fatg quai.»

«Phhh!», ha Renata manegià cun spretsch. «Quai stuevan gea esser miserabels tips! E tge ha tia mamma ditg?»

«Ella ha manegià che Rainer saja uschè malinschignaivel ch’el faschess be tschavattada.»

«E pertge è el malinschignaivel?», ha Renata clamà. «Perquai ch’el na sto mai far insatge! In mat duess oramai era emprender da far lavurs da chasa!»

Ursi ha dà il chau. «E sch’insatgi sforza el?» Renata ha studegià. «Lura stos ti damai ina giada discurrer cun dunna Andres!», ha ella finalmain manegià. «Forsa sa ella mussar saun giudizi a tes geniturs.»

Dunna Andres era la scolasta da classa e tuts chattavan ella ina chara. Il patratg da sa confidar ad ella pareva l’emprim mument fitg carmalant ad Ursi. Ma lura ha ella scurlattà il chau. «Na, ti, quai na vi jau betg: ma lamentar da mes geniturs tar autra glieud.»

Renata ha chapì quai. Ella n’ha dentant betg dà si. Durant l’entira lecziun da tudestg ha ella tschertgà ina schliaziun e curt avant ch’igl ha scalinà ha ella gì in’idea ed ha gist discutà quella cun Ursi en la pausa.

«Jau sai insatge!», ha ella declerà. «Ti stos far chauma!»

«Far chauma? Co manegias ti quai?»

«Fitg simpel», ha Renata respundì. «Dad oz davent na muventas ti betg in det en il tegnairchasa. Lura n’han tes geniturs nagin’autra schanza che dad era metter sut Rainer, sch’el vul ubain betg.»

«Ti es narra!», ha Ursi ditg. «Tge crais ti che mes bab faschess cun mai sche jau chamass!»

«Pitgar giu tai na vegn el betg», ha Renata manegià. «Ti has sezza ditg dacurt che voss geniturs na dettian betg fridas a vus. E bittar giuadora tai na vegn el era betg a far. Primo na dastgan ins betg bittar giuadora in uffant e secundo ha el gugent tai.»

«Ma Renata!» Ursi ha scurlattà il chau. «Quai è bain ina narradad! Uffants na pon tuttina betg chamar!»

«Pertge atgnamain betg?», ha Renata respundi. «Tgi che vegn explotà dastga chamar, ha mes frar grond ditg. E ti vegns explotada, quai è cler!»

«E quant ditg duai jau far chauma?»

«Uschè ditg enfin che la lavur tar vus è repartida pli gist», ha Renata respundì. «Uschè ditg enfin che Rainer sto far uschè bler sco ti era!»

Durant la proxima lecziun ha Ursi adina puspè studegià londervi, schebain ella vegni propi explotada, cuntrari a Rainer. Bain, in pau vair era quai. Na pudeva el betg ir bunamain l’entir suentermezdi suenter a ses plaschairs? Ed ella? Na stueva ella betg di per di far uschè bler ch’ella n’aveva betg peda per insatge auter? Dentant chamar? Chamar cunter ses agens geniturs. Na devi betg in’autra schliaziun?

Tge avessas ti fatg?

Sigrid Zeevaert

E tge vegn suenter?

Matti passenta sias vacanzas da stad tar tat e tatta a la champagna. Durant quest temp mora in’amia da sia tatta.

Jau vom pir tard tar la chamona sin la planta. Mischa, Sebastian e Ben èn daditg là. Cura che jau arriv, san els immediat tge ch’è capità. Jau guard, sco ch’i para, propi ora fitg trista.

Nus sesain tuts quatter en nossa chasa dad aissas, roma e frastgas ed jau di: «Jau hai anc mai fatg l’experientscha ch’insatgi che jau enconusch è mort. E ch’era talmain gentil.»

Sebastian e Ben n’han era anc mai fatg quest’experientscha. Mischa bain. Nus guardain sin el.

El targlina e di alura: «Mia sora pitschna è morta avant trais onns. Ella è vegnida sut in auto.» Mischa tschiffa ina frastga e rumpa quella permez.

«Ella è currida sin via senza guardar. Pervi d’in chaun ch’era da tschella vart.»

Nus essan murquiets, Ben, Sebastian ed jau. E Mischa na di er nagut pli.

Sche jau m’imaginesch ch’ina tala chaussa fiss capitada a Niko!

Mischa dat ina fladada profunda. «Nus giain savens tar ella sin fossa», di el. «La stad guarda quella adina ora fitg bella, cun tut las flurs.»

«Igl è propi curius», di Ben e scurlatta il chau, «ch’ins viva e mora lura.»

«Ed avant han ins anc ris», aud jau mamezza a dir da bass, «e tuttenina na fan ins nagut pli. Giascha simplamain qua.»

«Quai capita a nus tuts», di Sebastian. «Murir sto mintgin da nus.»

«Ma quai è sgarschaivel.»

«Sch’ins ha gì ina lunga vita, n’è quai forsa betg pli uschè nausch.»

«Forsa.»

«Ma forsa era betg.»

«Sa nua ch’ins è cura ch’ins è mort?», ponderesch jau e guard spert sin ils auters.

«Nua?» Ben dat in curt rir, «en fossa sa chapescha.»

Jau tir la bucca. «Il corp giascha qua e vegn en la terra, quai sai jau era. Ma... ma l’olma.» Jau auz las spatlas da quai malsegir.

«Jau crai ch’ella è insanua», di Mischa.

«E nua?»

«Ebain. Insanua en l’aria u en tschiel – u en l’aua. U sin in’autra staila. Simplamain insanua. L’olma na pon ins betg vesair. Quella po esser dapertut.»

Jau stoss pensar a dunna Brandstetter. Sa sche si’olma è ussa era insanua? Betg pli en ses corp, manegel jau. Forsa taidla ella insaco tge che nus schain. Però... jau na sai er betg exact. Quai è tut uschè cumplitgà. Insumma, mo l’imaginaziun! Ed alura stoss jau pensar a tatta Elsa. Ed a tatta e tat e bab e mamma ed a Niko. Ed a Mischa, Sebastian e Ben. Nus tuts vivain anc. Nagin na sa quant ditg. Nagin na sa. E tut va vinavant, la vita na sa ferma mai. Mai. Ella cuntinuescha mintga secunda. Cler, ins vegn adina pli vegl. Quai è curius. Ed en in pèr onns guardain nus tuts puspè ora dal tuttafatg auter. Mischa, Sebastian e Ben han alura forsa ina barba.

Tuttenina stoss jau rir. «As imaginai ina giada co che vus guardais ora cun barba», di jau. Ed ussa sfrignan era els.

«Ed in bel di vegnan las barbas grischas», cuntinuesch jau. «E voss uffants survegnan gia ina. Almain voss figls.»

«Enfin ch’era lur barbas èn grischas.»

«Ed adina vinavant.»

«Cler, avant nus han era gia vivì blers carstgauns. Tschientaners a la lunga. E quels tuts èn morts e na pudevan forsa betg s’imaginar quai sco nus.»

«Sche jau savess che jau avess mo anc in mez onn da viver», di Ben, «alura na giess jau gnanc in di pli a scola. Ed jau mangiass mo anc dultscharias e petta e glatsch. Ed jau sgulass en l’America.»

«U en l’Antarctica», cumplettescha Sebastian.

«Observar ils pinguins.»

«E las balenas.» Mischa sfrigna.

«Jau sgulass cun in ballun ad aria chauda», ponderesch jau. «Enfin al Himalaia.»

«E cun ina racheta sin la glina», di Mischa. El suspira, sa penda alura cun omadus bratschs vi d’in rom.

«Jau enconusch in lieu, nua ch’igl ha ussa massadas ampuaunas nairas.»

Ampuaunas! Mmh! Nus tuts litgain ils lefs. E curt suenter essan nus gia sin via. In lieu nua ch’i dat massadas ampuaunas nairas na dastgain nus betg manchentar, en nagin cas. Malgrà che jau sun anc adina trista pervi da dunna Brandstetter, cler. Ma ampuaunas pon ins tuttina mangiar, era sch’ins è trist.

Nus currin tras il guaud. Ed jau sun cuntenta che jau hai Ben, Sebastian e Mischa. Cun els èsi bel.

Quai èsi propi.

Leo Müller

Midada da plaz

Il scolast pensa:

Quest Christoph! In sco in mobile! Na vegn betg da seser ruassaivlamain ina solita minuta. Adina fa el termagls cun insatge, prenda davent il gizzarisplis da ses vischin da vart sanestra, pitga quel a dretga cun la lingera, fora quel a sanestra cun il circul…remartgabel dentant ch’el sa bunamain adina, nua che nus essan, tge dumonda che duai gist vegnir respundida. Insumma ha el mintgatant excellentas ideas – sco chametgs or da tschiel serain. Tgi sa, tge che sa chatta anc tut en quest schani! Era da leger la charta da geografia è el il pli svelt. La nota 5–6 en geografia ha el propi merità. Ses carnets dentant! Il meglier na guard’ins betg lien. Bain ha el adina finì sco emprim, dentant sch’igl è lura gist e schuber, na para betg d’interessar el. El ha propi fadia da cuntanscher ina buna prestaziun. «Savais, jau sun tup, jau na sai betg lavurar meglier», ha el declerà l’emna passada. Dasperas savain nus omadus bain avunda che quai na constat betg. Ma uschè ditg ch’el sesa tranter Fabian e Philip, na megliurescha quai natiralmain betg. Quels dus n’èn era nagins anghels!

Jau crai che jau mettia Christoph en in auter lieu. Ma sper tgi? Sper Andreas na vegni era betg ad ir meglier. – Sper ina mattatscha? – Il meglier sper Sonja. Sia moda equilibrada lascha forsa vegnir pli ruassaivel Christoph. Ella è fidada. Ella po gidar el, sch’el na chapescha betg insatge. Cun ses bun exempel vegn ella ad animar Christoph da far dapli attenziun e purtar meglras prestaziuns. Era vegn ella da sa defender encunter turments. E Christoph pudess gidar Sonja da leger la charta geografica. Quai n’è numnadamain betg la spezialitad da Sonja. – Geabain, uschia fatsch jau quai. Davent da damaun sesa Christoph sper Sonja. Quai è ina buna schliaziun!

Sonja pensa:

Jau ses ussa dapi in’emna sper Christoph. L’emprim di ha quai anc funcziunà detg bain. Christoph fascheva bain bleras tuppadads (e mintgatant stuev’jau rir dascusamain), ma el sa laschava gidar da mai. Ed il pensum cun il plan dal vitg è sulettamain gartegià a mai uschè bain, perquai che jau hai pudì lavurar ensemen cun Christoph.

Dapi gievgia dentant va el sin la gnerva a mai. Ses traffitgar è simplamain da memia... Jau sun vairamain gritta sin el. El ma disturba trasora, ma tira per ils chavels, piztga e stumpla mai cura che jau scriv. Oz stoss jau anc ina giada far in fegl da geografia perquai ch’il mes na plascha betg a signur Gwerder. Dasperas ha Christoph sprizzà sisura quels flatgs.

Jau crai ch’el sa cumporta uschia, perquai ch’el vul dar en egl. Forsa vegn el a la curta a chasa. Jau hai empruvà da chapir el ed hai empruvà da ma prender ensemen. Jau hai era ditg a Christoph ch’el ma fa vegnir gritta. El sghignava be. El na sa lascha era betg gidar da mai. Oz hai jau pitgà enavos cura ch’el ha stumplà mai. Per fortuna n’ha signur Gwerder betg vis quai. Nizzegià n’hai dentant nagut. Christoph ha gist prendì vendetga ed ha bittà per terra mes etui. Tut ils fieuters èn crudads ora. Jau chapesch ussa pertge che Fabian n’ha betg tegnì ora sper el. Sche jau m’imaginesch che jau stoss ussa forsa anc seser emnas a la lunga sper Christoph!

Pli baud m’hai plaschì meglier en scola. Duai jau dir quai a signur Gwerder? – Forsa spetg jau anc in zichel. Damaun avain nus geografia. Segiramain stuain nus puspè lavurar cun quella stoda charta. Sch’i n’è dentant enfin mezdi betg meglier, lura di jau quai.

Christoph pensa:

Catastrofa! Jau stoss seser sper ina matta! E precis sper Sonja. Quella fa adina uschè da pulita. Quella sa lascha plaschair tut. Jau n’hai gnanc pli il gaudi da piztgar ella ubain da zuppar ses etui. Pir oz ha ella finalmain ina giada pitgà enavos. Forsa va la guerra tuttina anc vinavant. Ella è schon buna en scola. Jau vuless che jau fiss uschè bun. Ella ma gida era mintgatant, quai stoss jau laschar valair. Stersas è signur Gwerder mo sa smirveglià che jau aveva gia chapì ils novs quints. En il dictat dentant ha ella zuppà vi quai ch’ella aveva scrit cun il palpiri da tolcas, dasperas avess jau exnum stuì savair intginas chaussas. Sulettamain en geografia, diavelen, là è ella ina nusch! Da leger la charta n’ha ella nagin’idea, dasperas n’è quai gea insumma nagin problem. Ma jau gid schon ella. La finala n’ha ella betg tgisà mai cura che jau hai sprizzà tinta sin ses fegl.

Ma igl è tuttina nausch che jau stoss seser sper ina mattatscha. En mes vegl plaz, sper Philip, là eri bler pli interessant, là marschava bler dapli. Sche jau na poss schon betg ir enavos, lura vi jau almain seser sulet en in pult.

Indicaziuns bibliograficas

Div. autur(a)s. Situaziuns da la vita 1. Funtauna: www.lectura46rg.ch. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2017).