La segunda mesadad dal 15avel tschientaner èn ils Confederads ina pussanza gronda militara. Suenter avair victorisà pliras giadas l’armada burgognaisa èn els fitg dumandads sco partenaris d’allianza e lur schuldads fitg desiderads sco mercenaris. Ma a l’intern regia in conflict profund. Ins fa dispita per la distribuziun dal butin burgognais, per l’influenza sin las citads e per la dumonda, schebain Friburg e Soloturn duain vegnir integrads en la Confederaziun u betg.

A la politica da pussanza da Hans Waldmann oppona l’eremit Clau da Flia sia pietad. El admonescha gia baud da «betg far saiv memia lunsch» e da laschar la detta da las charplinas da l’ulteriur mund. Ses pled impedescha la guerra smanatschanta tranter ils Confederads en discordia. Ma pir suenter la sconfitta da Marignano sa distanziesch’ins plaunsieu da la politica da pussanza.

In sistem statal independent sa furma

Cun il patg dal 1291 duain Uri, Sviz e Silvania avair mess la basa per la Confederaziun. Cun las allianzas posteriuras cun ulteriurs chantuns rurals e chantuns-citad sa furma però pir in sistem quasi statal.

Engirament da patg a Turitg, Diebold Schilling il Giuven

Sco proxim chantun rural fa Lucerna – che vul sa far liber da ses signurs da Habsburg – il 1332 in’allianza cun ils lieus libers Uri, Sviz e Silvania. Prest 20 onns pli tard s’alliescha er il chantun-citad da Turitg cun ils lieus libers: suenter ina revoluziun da las mastergnanzas teman ins plans da restauraziun dals aristocrats. Cun s’alliar cun Uri, Sviz e Silvania sa segirescha Berna la finala il 1353 il sustegn per cuntinuar ses sforzs d’expansiun vers vest.

Questas allianzas cuntegnan l’emprim mo obligaziuns d’agid vicendaivlas en cas d’ina smanatscha. Cun questas cunvegnas contractualas n’han ins en nagin cas l’intenziun da furmar in stadi. Ellas servan plitost al mantegniment da la pasch tranter las parts contrahentas ed a la defensiun da la libertad imperiala dals partenaris d’allianza ch’era per part anc contestada.

Il Patg federal dal 1291

In sistem d’allianza luc ed il giavisch d’expander

Cun incorporar territoris che stattan da vegl ennà sut l’influenza dals Habsburgais sco per exempel Lucerna, Glaruna, Zug u Silvania pericliteschan questas allianzas da l’entschatta il ‹possess privat› habsburgais. Cuminaivlamain furman la finala ils Otg Vegls Lieus confederads in sistem luc cun differents contracts, entaifer ils quals mintgamai trais, quatter u tschintg lieus s’obligheschan da mantegnair la pasch e da sa gidar.

Ils partenaris d’allianza tschessentan en numerus conflicts pli e pli il dretg territorial da Habsburg-Austria. La fin dal 14avel tschientaner pon ins discurrer d’ina Confederaziun che cumenza a sa distinguer sco sistem statal independent en l’Imperi tudestg. A l’intern da la Confederaziun domineschan però anc adina ils agens interess dals chantuns.

Strusch che las citads ed ils lieus èn sa fatgs libers da la predominanza aristocratica, vulan els expander. Pir cun la terrada vargugnusa a la Battaglia da Marignano il 1515 dattan els si questa finamira.

Marignano, attribuì al Maître de la Ratière, 16avel tschientaner

Las guerras burgognaisas

Ils sforzs d’expansiun da Berna e da la Burgogna vegnan a travers in a l’auter. La Frantscha ed il Sontg Imperi roman persequiteschan vinavant lur interess – ina guerra daventa inevitabla.

Differents regents cun differenta morala

Cun la midada da las relaziuns da pussanza a Berna sa midan era las pretensiuns dal chantun areguard l’expansiun vers vest: la primavaira e l’atun dal 1475 tramettan Berna e Friburg, cun il sustegn da Lucerna, bandas da guerra en il Vad. Quel tutga da quel temp per gronda part a la Savoia ch’è s’alliada cun Carl il Temerari da la Burgogna. Ils corps da voluntaris conquistan entaifer pauc temp 16 citads e 43 chastels. Ils ulteriurs lieus confederads n’èn percunter insumma betg d’accord cun quest’avanzada. La stad dal medem onn fan els schizunt ina lia separatista cunter Berna. Ils Bernais refusan però tutta culpa: els sajan avanzads cunter la Savoia mo pervi da lur obligaziuns d’agid visavi ils auters lieus participads e sajan perquai entrads en guerra cun la Burgogna.

Ils Confederads sut pussanzas grondas

Duca Carl il Temerari è obligà da gidar la Savoia. Ultra da quai vul el sez expander en l’Alsazia ed en la Lorena: el vul stgaffir ina colliaziun territoriala tranter ses possess burgognais ed ollandais-luxemburgais. Perquai avanza el ussa cunter ils Confederads.

Il retg da la Frantscha, Louis XI, sco era Friedrich III, da quel temp imperatur dal Sontg Imperi roman da naziun tudestga, vulan indeblir Carl il Temerari. Perquai intermediescha Louis XI l’emprim tranter ils Habsburgais ed ils Confederads e metta lura quels en servetsch da sia politica cunter Carl il Temerari.

Carl il Temerari. Maletg da Rogier van der Weyden, ca. 1460

Ina dispita, trais battaglias e trais victorias

Sco vendetga per la campagna militara dals corps da voluntaris en il Vad va Carl il Temerari il cumenzament dal 1476 sin il champ da battaglia cunter Friburg e Berna. L’ultim mument vegnan ils alliads confederads ed alsazians en agid, malgrà las differenzas. Durant la Battaglia da Grandson vegn il duca da la Burgogna fugentà. Mo trais mais pli tard subescha l’armada da mercenaris da Carl il Temerari durant la Battaglia da Murten danovamain ina terrada dolurusa tras las truppas dals Confederads. Ils Confederads s’approprieschan prest da tut ils bains da Carl il Temerari. Sia terza emprova paja il duca la finala cun sia vita: suenter l’ultima battaglia da las uschenumnadas ‹guerras burgognaisas› vegn Carl il Temerari mazzà da nunenconuschents sper Nancy.

En tudestg datti en connex cun las trais battaglias e Carl il Temerari in’enconuschenta punt d’asen: «Bei Grandson verlor er den Mut, bei Murten das Gut und bei Nancy das Blut.»

Il butin dals Confederads è grond, il stgazi dals Burgognais enorm. Gia prest cumenza ina dispita co che quel haja da vegnir repartì sin ils lieus: a Stans sveglia quai vivas discussiuns – grazia al cussegl da l’eremit frà Clau po gist anc vegnir impedida ina guerra tranter ils lieus.

Suenter ch’ils Confederads han gudagnà las guerras burgognaisas, sa derasa lur reputaziun sco guerriers en tut l’Europa. Els vegnan engaschads dapertut sco mercenaris.

Ina mediaziun che vegn da lontan – la Dieta da Stans

Las guerras burgognaisas han stgaffì in foss profund en il sistem d’allianza dals Otg Vegls Lieus confederals. Dispitas pervi da la repartiziun dal butin da guerra e l’incorporaziun da las citads da Friburg e da Soloturn mettan malperina ils partenaris d’allianza.

Dieta da Stans. Cronica da Lucerna da Diebold Schilling, 1481

Entant che las citads da Berna e da Turitg vulan integrar Friburg e Soloturn en il sistem d’allianzas, s’opponan ils chantuns Uri, Sviz, Silvania, Glaruna e Zug cunter questa intenziun: els teman che l’influenza da las citads vegnia memia gronda en cas d’ina incorporaziun. Il medem mument sto il butin da guerra vegnir repartì sin ils partenaris d’allianza. I regia discordia areguard la clav da repartiziun dals bains e dals meds finanzials acquistads en il cumbat. Dapi la fin da las guerras burgognaisas il 1477 ha la cuminanza d’allianza ina crisa.

Quels dad Uri e da Sviz han il sentiment da vegnir a la curta en connex cun la repartiziun dal butin burgognais. La consequenza è l’avanzament d’in corp da voluntaris en il Vad, l’uschenumnada ‹Expediziun da la Vita Sturna› (tud. Saubannerzug). Per pudair sa proteger en l’avegnir da talas campagnas da corps da voluntaris fan Friburg e Soloturn cunvegnas cun autras citads (conburgaisia eterna). Cun quai na van ils chantuns però insumma betg d’accord.

L’uschenumnà ‹Saubannerzug›. Cronica da Berna da Diebold Schilling, 1483

Durant la Dieta da Stans il 1481 negozieschan ils deputads dals chantuns ina soluziun da quests conflicts.

In’allianza u dus contracts?

Entant che las citads proponan in’allianza da diesch lieus (ils Otg Vegls Lieus confederals e supplementarmain Friburg e Soloturn) insistan ils chantuns sin dus differents contracts: ina cunvegna interchantunala dueva garantir a las citads (ed atgnamain a tut ils lieus) lur segirezza interna. En in ulteriur contract duevan lura ils Otg Vegls Lieus confederals far in’allianza cuminaivla cun Friburg e Soloturn. Uschia n’avessan las duas citads novas betg gì ils medems dretgs. Suenter tractativas pli lungas e concessiuns vicendaivlas il november sa concretisescha la soluziun cun dus contracts separads.

L’allianza è periclitada

Cura ch’ils deputads s’entaupan danovamain il december, sa mussi che las tractativas da l’ultim mais n’han betg purtà fritg: anc adina regia discordia davart la posiziun futura da Friburg e da Soloturn tenor il dretg federal. Ils 22 da december termineschan ils deputads la Dieta. I para sco sch’i na dess nagina soluziun. La cuntinuitad dal sistem d’allianza è periclitada seriusamain.

Tschertgar cussegl da notg

Il success decisiv gartegia grazia a l’eremit Clau da Flia, malgrà ch’el sez n’è betg preschent: il plevon Amgrund da Stans è sa mess sin via gia la notg per dumandar per cussegl l’eremit en la Chavorgia da Ranft. Cura ch’el returna, èn ils deputads da la Dieta gia en las ustarias da Stans. El va d’ustaria ad ustaria per anc ina giada reunir ils deputads.

Clau da Flia vegn dumandà per cussegl. Cronica da Lucerna da Diebold Schilling, 1481

La cunvegna interchantunala per garantir la segirezza interna da las citads vegn acceptada da tut las partidas. Il nov Patg federal percunter discutan ils deputads repetidamain da Silvester l’onn 1481. Friburg targlina, ma consenta la finala. Il patg remplazza la conburgaisia precedenta; ils Otg Vegls Lieus confederals fan in patg etern cun Friburg e Soloturn sco lieus alliads.

Sontg, intermediatur e pur: Clau da Flia

Passa la mesadad da sia vita fa el il pur ed è bab da famiglia – fin ch’el cumenza in pelegrinadi. Sco eremit al dumond’ins savens per cussegl – er en il context da la Dieta da Stans.

Frà Clau, gravura d’arom

Clau da Flia nascha il 1417. Ensemen cun sia dunna Dorothea Wyss ha el diesch uffants. Ils emprims 50 onns da sia vita fa el il pur a Sachseln, participescha sco uffizier a la guerra da Turitg ed è commember dal cussegl e da la dretgira da Sursilvania. Ma impurtanza politica survegn Clau da Flia pir, cura ch’el volva il dies al mund.

In curt pelegrinadi

El senta il giavisch da far in pelegrinadi. Sia dunna Dorothea va la finala d’accord, malgrà che lur uffant il pli giuven e naschì avant curt. Er il plevon da Sachseln dat ses consentiment. La famiglia e la baselgia laschan ir Clau. Ils 16 d’october 1467 sa metta el sin via. Ma el na vegn betg lunsch – sper Liestal ha el ina visiun ch’al persvada da turnar. El arriva en il guaud dal Melchtal che n’è betg situà lunsch davent da ses bain oriund. Là resta el intgins dis senza ch’insatgi percorschia, fin ch’abitants dal vitg al chattan. En la Chavorgia da Ranft construeschan els per el ina chamona e pli tard ina chaplutta. A partir da quel mument viva ‹frà Clau› là sco eremit a moda fitg simpla.

Letg en l’eremitadi

Ascet, cussegliader ed intermediatur

El ni mangia ni baiva, sco ch’i vegn pretendì. Questa nova sa derasa svelt ed attira numerusas persunas mirvegliusas. Adina puspè tschertga glieud da tut las classas socialas cussegl tar el. Uschia vegnan las autoritads profanas ed ecclesiasticas attentas a Clau da Flia. Ina decisiun dal cussegl dispona d’emploiar guardians per al observar durant in mais. Ma i para propi dad esser vair: frà Clau ni mangia ni baiva.

L’eremitadi

Era la baselgia verifitgescha l’ascesa da Clau: per incumbensa da l’uvestg da Constanza vegn l’abstinenza da l’eremit controllada danovamain. Ma era la baselgia constatescha «ni engion ni demunia». A la benedicziun da la chaplutta en la Chavorgia da Ranft il 1469 na stat uschia nagut pli enta pes.

Cura ch’ils deputads da la Dieta da Stans sa dispitan il 1481 pervi da la repartiziun dal butin da las guerras burgognaisas e pervi da l’incorporaziun da las citads da Friburg e da Soloturn en il sistem d’allianza, intermediescha Clau da Flia senza esser sez preschent. Frà Clau mora cun 70 onns en ses eremitadi en la Chavorgia da Ranft.

L’intervenziun da frà Clau, iniziada e surdada dal plevon Amgrund da Sachseln, en connex cun la conclusiun dal contract da la Dieta da Stans vala sco cumprovada. La legenda di ch’ins haja dumandà el per cussegl gia pli baud durant las tractativas. Quai na pon ins però betg attestar istoricamain. Insumma vegnan raquintadas numerusas legendas davart sia persuna mistica. Frà Clau na duai betg mo avair fatg miraclas durant sia vita, mabain era suenter sia mort. Gia curt suenter sia mort daventan ses eremitadi e la chaplutta en la Chavorgia da Ranft in lieu da pelegrinadi. Il 1947 vegn frà Clau declerà sontg da la baselgia catolic-romana.

La canonisaziun

Cumbattant, schef d’armada e diplomat: Hans Waldmann

Schef d’armada e diplomat – uschia vegn Hans Waldmann numnà sin il monument che stat dapi il 1937 a Turitg. Ma per ils aristocrats e per la populaziun rurala ch’abitavan quella giada a Turitg è el ina smanatscha.

Purtret da Hans Waldmann, autur nunenconuschent

Waldmann nascha il 1435 en il pitschen vitg da Blickensdorf en il chantun Zug. Ses bab mora baud. Sia mamma returna a Turitg, danunder ch’ella deriva, e marida danovamain. Waldmann emprenda da leger e da scriver, cumenza in emprendissadi sco cusunz ed in segund sco cuntschapels. Il 1452 daventa el burgais da Turitg.

Dal mercenari e sadader al politicher influent

Ma las professiuns da mastergnant na plaschan betg a Waldmann: ensemen cun ses frar pli giuven va el sco mercenari en differentas guerras. En pli cumprovan divers registers da cussegls e da dretgiras che Waldmann è stà involvì da giuven en nundumbraivlas sadadas e cumbats cun cuntè e spada.

Nossadunnaun

L’avanzament social reussescha a Waldmann cun maridar la vaiva Anna Edlibach, naschida Landolt. Da ses um mort che derivava d’ina famiglia aristocratica bainvisa da Turitg erta el l’uffizi da l’administratur da la claustra da Nossadunnaun. Grazia a quest uffizi vegn Waldmann integrà en la Constaffel turitgaisa, la classa superiura regenta dasper las mastergnanzas. Perquai ch’el n’è betg da derivanza aristocratica, resta el però in nunconformist. Suenter si’emprova malgartegiada tar la Mastergnanza dals cuntschapels il 1466 al elegia sis onns pli tard la Mastergnanza dal chamel sco ses maister. El daventa commember dal Cussegl pitschen da Turitg e survegn grond’influenza politica en la citad da la Limmat.

Schef d’armada e diplomat

Durant las guerras burgognaisas sa fa Waldmann in num sco schef da las truppas turitgaisas. A chaschun da la Battaglia da Murten vegn el schizunt fatg chavalier. La Confederaziun demonstrescha en las guerras burgognaisas sia forza militara e daventa en l’Europa in partenari d’allianza tschertgà, dal qual ins spetga cunzunt d’obtegnair mercenaris.

Murten, maletg panoramic da Louis Braun, 1893

Era Waldmann cumenza a sa muventar sin nivel europeic: per incumbensa da la Dieta viagescha el per exempel la stad dal 1477 ensemen cun il Bernais Adrian von Bubenberg a la curt franzosa. Els duain negoziar cun il retg da la Frantscha il pretsch per il servetsch dals Confederads en las guerras burgognaisas. Per ses agen avantatg cuntanscha Waldmann ina pensiun annuala da 600 livres. Sco intermediatur tranter ils lieus confederads ed ils prinzis europeics gida el quels a recrutar mercenaris dals vegls lieus.

Ils sforzs per vegnir a la pussanza a Turitg

La reputaziun militara e diplomatica da Waldmann sin nivel federal ha era consequenzas per sia carriera en la citad da la Limmat: il 1476 è el gia patrun da construcziun da la citad, quatter onns pli tard daventa el in dals trais emprims maisters da mastergnanza. En roda ageschan quels mintgamai sco substitut dal burgamester. Successivamain stgatscha el Heinrich Göldli che appartegna a la Constaffel aristocratica da ses uffizi sco burgamester. Suenter che Göldli remetta definitivamain l’uffizi da burgamester il 1486, decida Waldmann per gronda part sulet la sort da la citad da la Limmat. E quai malgrà ch’el n’exercitescha uffizialmain betg sulet l’uffizi: Waldmann daventa giagliard e cumenza a far sbagls.

Otto Sigg

Otto Sigg è stà dal 1983 fin il 2006 archivari chantunal da Turitg. El è sa fatschentà intensivamain cun l’istorgia da Waldmann. Sigg ha scrit il 1989 la scrittira accumpagnanta per l’exposiziun commemorativa davart il burgamester turitgais executà avant 500 onns (‹Hans Waldmann, der 1489 hingerichtete Zürcher Bürgermeister. Person, Macht, Herrschaft und sozio-agrarische Aspekte am Ausgang des Spätmittelalters›).

Smanatschà da la politica exteriura ed interna: il grond naufragi da Waldmann

Ils partenaris d’allianza refusan il sustegn

Cura ch’il duca da Milaun ed il Vallais sa dispitan cun l’avat da Sion pervi da la fixaziun dal cunfin, decida ina dretgira da cumpromiss federala sut l’influenza da Waldmann en favur da Milaun. Quel agescha segund Sigg «directamain en il senn d’ina ‹agentura politica› dal duca» e sa lascha remunerar generusamain per ses servetschs. Ina sentenzia da cumpromiss pronunziada sut talas cundiziuns na vulan ils Vallesans betg acceptar: cun il sustegn da Lucerna e da Silvania van els en guerra cunter Milaun. «L’inimi als surprenda ed als mazzacra en il vair senn dal pled», scriva Sigg. Quai chaschuna in sbratg da protest en la Confederaziun – Waldmann vegn fatg responsabel per la miseria.

L’execuziun a Turitg da l’erox da guerra a la Battaglia da Giornico cunter Milaun (1478), Frischhans Theiling, maina ad in’ulteriura unda da gritta da vart dals partenaris d’allianza: Theiling aveva offendì pliras giadas Turitg e Waldmann. Cura ch’el è en la citad da la Limmat pervi d’affars privats, vegn el arrestà, torturà ed executà. Era sche Waldmann n’è tenor turnus betg burgamester, vegn l’execuziun da Theiling attribuida ad el.

Plinavant disturba la Confederaziun la relaziun da Waldmann cun retg Maximilian I: el negoziescha cun il monarc davart in’allianza da protecziun e d’offensiva ch’è per el fitg lucrativa. Cun quella n’èn Lucerna, Sviz e Glaruna però betg d’accord.

Maximilian, Albrecht Dürer, 1519

Revolta a Turitg

Sin nivel da la politica interiura vul Waldmann rinforzar la citad en cumparaziun cun ils territoris rurals. In proceder ch’er autras citads da la Confederaziun pratitgeschan. Waldmann na resguarda però betg ils basegns economics e politics da la populaziun rurala. Durant ses curt temp sco burgamester emprova el d’intervegnir en il dretg d’autodeterminaziun da las societads cooperativas dals vitgs sin il sectur da la constituziun agrara (t.a. mesiras repressivas areguard la cultivaziun d’ers, protecziun dals guauds). Ultra da quai scumonda el bleras festas. In decret da Waldmann il favrer 1489 surpassa alura la mesira: il burgamester cumonda da sturnir tut ils chauns da purs per proteger la selvaschina – ils purs rebelleschan. Waldmann è en las stretgas – quai che reguarda la politica interiura ed exteriura.

Cupitga ed execuziun

Ils deputads da la Dieta emprovan d’intermediar a Turitg. I vegn fatg in’enclegientscha che Waldmann lascha gist puspè midar dal scrivant da la citad Ludwig Ammann. Cun quai provochescha el er ils burgais – sia cupitga è inevitabla. Waldmann vegn arrestà, torturà e la finala stgavazzà cun la spada nua che sa chatta oz la Hohe Promenade.

Execuziun, cronica da Diebold Schilling

Sche Waldmann ha merità la mort u betg vegn discutà pli tard vivamain. Cura che la citad erigia per el il 1937 in monument al Fraumünster, scriva Paul Lang, l’autur da la publicaziun commemorativa respectiva: «Sch’el è propi stà in grond um, vegn anc oz discutà ferventamain. Dal punct da vista giuridic n’ha el betg merità sia fin. La sentenzia da mort è stada in assassinat da giustia extrem, quai n’è nagina dumonda. Politicamain è ella stada (...) la suletta via pussaivla per tut ils participads.»

Statua a chaval da Waldmann. Hermann Haller, 1937

Indicaziuns bibliograficas

SRG SSR. Hans Waldmann e frar Clau da Flia – Il guerrier ed il sontg. (‹Ils Svizzers› – Persunalitads svizras che han marcà noss’istorgia, part 2). 2013. Funtauna: www.rtr.ch/home/dossiers/archiv/2013/ils-svizzers. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).