Per entschaiver

Cun tschertgar datas per la cronica da noss’uniun hai jau stuì constatar ch’igl è difficil d’eruir tut ils protocols ubain ina collecziun cumpletta da las ‹Novas litteraras›! Alfons Maissen, mes successur sco parsura, manegia, sin mia dumonda per da sias actas: «Forsa vegn tut neunavon sil giubileum dils 50 onns USR»!

Sche laschain pia ch’in auter haja quella fortuna. E prendai mias notizias sco ch’ellas èn vegnidas ensemen or da gasettas e periodics, or da scrivanias e da la memoria. E prendai ellas en buna fai!

I para bunamain ina sensaziun ch’ils umens da la penna s’han mess en moviment per s’organisar. Bun, l’avust 1945 la Rumantschia aveva festegià a Breil en Surselva ils 100 onns suenter la naschientscha da Giachen Hasper Muoth. I po esser che questa commemoraziun dal prinzi-poet ha sensibilisà noss poets e scripturs per l’avischinaziun.

Guardond oz enavos sin la fundaziun dal 1946 ed il svilup che l’USR ha fatg, sun jau perplex da scriver sur da quels eveniments. Jau prov da ma dischimpegnar, tschertgond fasas tipicas dal svilup da l’USR. Quai daventa, sa chapescha, be or da mes puntg da vista persunal e pudess gist uschè bain avair autras perspectivas.

La fundaziun da l’USR

La ‹Gasetta Romontscha› nr. 23 dals 7 da zercladur 1951 scriva che l’iniziativa per la fundaziun da l’USR saja vegnida or da l’Engiadina. Là hajan Tista Murk, Artur Caflisch e Jon Guidon fundà l’onn 1945 ina uniun da scripturs. «Tista Murk ha capiu da gudignar era ils Sursilvans», statti scrit en la relaziun davart la radunanza generala dals 2 e 3 da zercladur 1951. En las ‹Novas litteraras› nr. 5/6-1951 menziuna il rapport annual da la radunanza generala a Müstair 1950: «Da relevar aise ch’ella (l’USR) gnit fundada 1945 sün iniziativa dals poets Artur Caflisch e Jon Guidon a Zuoz, il medem an percunter gnit ella missa sün üna nouva basa giò Scuol e pür l’an 1946 avet lö a Cuoira la radunanza constitutiva frequentada da rapreschantants da tuots idioms rumantschs.» E nus stuain er savair che Men Rauch aveva fatg la proposta da fundar ina secziun retorumantscha da la Societad dals scripturs svizzers ( SSS) gia l’onn 1945 a chaschun da la radunanza generala da quella! Jau ma regord fitg bain da las difficultads ch’eran lezza giada da superar per unir ils differents idioms. Ma sco Ladin che discurriva er sursilvan e ch’era lià a la Surselva tras la scola claustrala a Mustér, jau aveva l’ambiziun d’avischinar ils umans da las differentas auas. Perquai hai jau ma dà gronda fadia d’enviar ils contacts persunals almain dals scripturs, quel pugn plain d’idealists zavrads. I1s Ladins han magari gì encletga per in «tal experiment». Ma en Surselva pareva quai ina interpresa nunpussaivla da reunir scripturs questauers e tschellauers sut in tetg! Sur Carli Fry, in bun ami, n’era betg encunter in’uniun da «scribents», ma en secziuns separadas, qua Sursilvans e là Ladins. I1s Surmirans ed ils Sutsilvans quintava el tar ils Sursilvans. Grazia a l’amicizia che ans liava dapi ils onns da gimnasi sin claustra, ha el consentì a «l’experiment» dal giuven idealist Tista. El m’ha sincerà da betg vulair far pass encunter mias emprovas da «rabitschar» ensemen sut in tetg tut ils umens da la plima.

Suenter in onn gia era sur Fry intgantà da la cordialitad che regnava en nossa giuvna uniun!

Poets fraterniseschan

La surpraisa è stada generala en la Rumantschia. Nagin che avess cret en la reussida e la durada da l’uniun d’individualists!

Cler, la fundaziun da l’Uniun dals scripturs rumantschs è stada – per mai in sforz per promover l’enc1egientscha tranter ils idioms, per surmuntar pli facilmain las differenzas idiomaticas cun lur mentalitads ‹adversas› per betg dir adversarias.

Resuns da l’En

Il resun d’in ami da la giuvna USR – i sa tracta probablamain da l’ami Rico Tung, schurnalist a Berna – en l’emprim numer da las ‹Novas litteraras› 1948 dat expressiun a ses plaschair e quitads: «L’USR ais tschertamaing il ravuogl, aint il qual as radunan ils homens ils plü prominents da nos movimaint rumantsch ... La lavur da quaist’uniun ais da prümischma impurtanza! Sch’ella dvainta activa, sch’ella prosperescha and profitarà nossa favella e cun que nos pövel. Sch’ella però disdischa, internamaing sco liam tanter homens cun ideas parantadas e cun la medemma mira, vers l’exteriur sco rapreschantants da nos pövel rumantsch, alura naschiran landroura greivs dans per nus tuots». Giudicat dir, ma cler!

Resuns dal Rain

Anc il parairi dal Sursilvan Donat Cadruvi en la ‹Gasetta Romontscha› dais 13 da november 194 7 davart las «reservas che han lu stuiu ceder alla perschuasiun ch’era il poet e nies poet romontsch buca meins che auters, hagi interess che san vegnir defendi mo en buna cuminonza. Per sesez bein in esser individualist, ha il poet ton sco ses proxims basegns socials. En vesta a quella necessitad crodan e liuan in sfrac raschuns che parevan d’oponer al patratg da rimnar nos scribents en lavur e cusseida comunabla.» Pli positiv na pudess l’eco sursilvan betg esser!

Resun da la Gelgia

Ed il Grischun Central? Giatgen Uffer ha speranza che questa nova uniun possia gidar ad in’offensiva cunter il nausch spiert «chantunalist» che separa pli e pli ils Rumantschs ed el giavischa ch’i vegnia stgaffi ina lingua unitara per il futur!

Ils Rumantschs pia salidavan l’USR.

La lutga è stada dira – l’optimissem è stà grond

Be in pèr exempels: Il rapport annual 1948/49 menziuna il profit da noss’uniun per cuntanscher ils contacts che promovan e viventan il sentiment da la cuminanza spiertala rumantscha. Dal grad da l’abinanza dals idioms dependia la vitalitad, il spiert fundamental che sulet possia dar senn e valur a noss esser rumantsch!

Cla Biert exprima 1959 «alchüns impissamaints» cun reguard a las prelecziuns che vegnan fatgas publicamain cun occasiun da nossas radunanzas generalas: «...Nu crajaivat chi füss bain fat da declerar ouravant, forsa perfin scriver sün üna tabla, quels pacs pleds da text o da la poesia chi sun oters illa val cha nus tschernin per nossa dieta? Ün pitschen tschegn didactic chi pudess far miraculs, chi muossessan insomma cun paca fadia quant daspera cha’ls differents idioms rumantschs stan vairamaing un a tschel, siond cha’l pövel es auditur e na lectur, quella saira. Cun quai n’hai atschögnà ün’incumbensa ourvart importanta da la società da scripturs rumantschs, üna mischiun: cultivar la parantada dal pled tschantschà chi d’es bler plü vaschin da quai chi t’il laschan valair in scrit... Nus dain man a la manera lada e dain il cop a quella idea desastrusa, malavita fich derasada, per nos grond don, l’idea cha’ls Rumantschs nu s’inclegian tanter pêr, un schnöss ed üna varguogna».

Ins pudess citar tants e tants parairis da commembers e dad auters, adina survegnissan nus il medem maletg: l’USR è basegnusa per promover pli e pli la chapientscha sur ils idioms ora. Las tschentadas annualas da l’uniun persvadan adina meglier dal bain che fa la reuniun da similpensaders ch’emblidan differenzas da lingua e da confessiun e da politica e sa sentan be pli cumpogns da destin per la vita entira. (Da leger er sut ‹Sairas litteraras e prelecziuns en scola›.)

Curaschi – sensaziun – miracul?

En occasiun dals ventg onns da l’USR sa regorda Theo Candinas en ses rapport annual 1966 (Annalas 1967) «en engrazieivladad da quels che han a sias uras giu la vesida vasta avunda per far quei pass. Igl ei stau in pass curaschus. Malgrad ch’ei ha dau e dat da quels che uregian encunter nus ei quella fundaziun stada pli che giustificada. Las ovras ein nossas perdetgas, cheu san era ils malvugli midar nuotzun.»

E Ludivic Hendry, parsura l’onn 1972, manegia en tun giagliard: «Culs auturs stat e croda la romontschia».

Ma turnain enavos a l’entschatta, a la fundaziun da l’USR. Il ‹Fögl ladin› dals 14 da november 1947 scriva t.a.: «...üna società illustra cun sper homenets simpels our dal pövel fin als plü cugnuschüts sciencists grischuns... Que eir’ün plaschair ad admirar quista cumpagnietta, da differents idioms e differenta religiun, schlassamaing units cun medemmas miras e cun la ferma persvasiun, dand il bun exaimpel da vögliair tuots insembel muossar a nos pövel ch’ün sa e po as abinar, ch’ün sa e po as cumportar e ch’ün po lavurar insembel al bön da nos ravuogl rumantsch».

E quai legian ins l’onn 1947, savend da l’existenza dad autras societads interrumantschas sco la Societad Retorumantscha e la Lia Rumantscha. Ma apunta! Qua sa tractava quai da «poets» che sa scuntran en lavur cuminaivla! Chaussa mai pratitgada! Quai saveva da «sensaziun», quai vegniva prendì dal pievel per in «miracul».

Er ponderaziuns davart la lavur litterara n’avevan ins mai fatg en maniera cordiala sco en la discussiun en las «Novas litteraras» 4/5–1949/50: Donat Cadruvi ed Artur Caflisch expriman lur patratgs davart ils duairs culturals dal poet e scriptur. Donat en senn positiv, Artur cun las reproschas d’in «nonsen» a discurrer da duairs, perquai ch’il scriptur artist nun haja duairs e possia crear art be en libertad absoluta! Quest’opiniun ha leventà la problematica e mussà la necessitad da s’occupar cun da quels temas essenzials per in scriptur.

Renconuschientscha sin champ naziunal

L’onn 1951 è l’USR daventada ina secziun da la Societad dals scripturs svizzers (SSS). Ils cumpogns da las autras linguas naziunalas han demussà simpatia per nus dapi l’entschatta da nossa Uniun, constatond «l’excellent spiert da collavuraziun che regnava e l’aut nivel da las tractativas e prestaziuns» – –!

A chaschun da la tschentada annuala a Cuira 1946 aveva Jon Pult salvà in referat davart la litteratura rumantscha orala e scritta. Nus stuain cunvegnir che quella scuntrada cun ils scripturs svizzers en la chapitala grischuna ha dà ferm impuls a la USR.

L’USR sa dosta per ils interess materials

La fasa da la «fraternisaziun» 1946–1951 era be la premissa per pudair insumma lavurar ensemen. Ils scripturs èn bain spert vegnids conscients che lur lavur litterara stoppia vegnir sustegnida era finanzialmain. E cun quel resvegl cumenza la fasa da la reorganisaziun.

Questa vegn introducida tras la midada da la suprastanza. Il nov parsura, Alfons Maissen, scriva sez al relatader (12-2-1985): «Duront mia presidenza hai jeu giu las grevas rabantschas cun Loringett (LR) pervia dellas finanzas: en sesidas specialas a Cuera, en radunonzas en Engiadina.»

Quai na vul betg dir che la Lia n’avess betg gì interess e la voluntad da sustegnair la lavur dals scripturs. Ma ella n’aveva la bursa averta per dar impuls decisivs. Ils protocols da quels trais onns suenter la midada da timun sburflan da discussiuns e lutgas per garantir il sustegn finanzial da la lavur litterara. La ‹Gasetta Romontscha› sa da relatar il prim d’october 1954 davart las deliberaziuns en la radunanza generala dals 25/26 da settember a Zuoz: «Ei ha bein dau in tschuat contraversas e ‹zuffas› avon che tut seigi sin pantun. Mo nossa suprastonza ha... battiu per ils interess dils scribents ... Las differentas sesidas ... ein ... buca stadas mo per l’olma dil Stoffel...»

Tge «rabantschas» eran quai? Legiain en las ‹Novas litteraras› 11/1954: «La sesida della radunonza generala dils 21 de zercladur 1952 a Scuol ha giu mess en rocla nies postulat per pli grond susteniment davart la Ligia Romontscha ... Ils fretgs de quels sforzs vegnan empau pli madirai duront ina frestga e fritgeivla sesida speciala della suprastonza ed amitgs a Scuol, igl emprem de november 1953.»

La radunanza generala 1953 a Trun prenda ina resoluziun a l’adressa da la Lia Rumantscha: la litteratura duai avair il medem resguard sco la filologia e la scolina; perquai giavischan ils scripturs ina represchentanza en la: suprastanza da la LR; per ademplir sia missiun l’USR sto avair almain 15000 francs a sia disposiziun. La resoluziun para d’esser explodida bravamain en las antichombras da la Lia (cf. rapport LR 1953). La radunanza dals delegads da la LR dals 28 da mars 1954 porta ina lunga discussiun sur dal postulat da l’USR. Da quella resulta che la litteratura stoppia vegnir sustegnida en mesira pli gronda che fin oz.

Igl è interessant ch’ins argumentescha l’impurtanza da promover novas creaziuns litteraras, constatond ch’ils scolars «che vegnan alla scola cantunala han per gronda part gia legiu tut quei ch’ei compariu ils davos onns» e che quai dettia «perdetga avunda, ferton che dicziunaris e lavurs scientificas vegnan strusch tuccas da nies pievel.»

Jau hai vulì nudar in pau pli detagliadamain questas tractativas per segirar l’existenza materiala da l’USR che vul garantir ina lavur litterara facilitada e che na permetta betg controllas da la lavur spiertala!

Tge midada radicala da la fasa anteriura che na veseva nagut auter che la cordialitad tranter ils scripturs!

Sairas litteraras e prelecziuns en scola

Las sairas litteraras èn vegnidas organisadas da bel principi cun occasiun da las radunanzas generalas ubain cun arranschaments d’uniuns regiunalas. La populaziun da las singulas valladas appreziescha las scuntradas. Ils «ligioms denter pievel e poets serestrenschan pli ferm entras quellas sentupadas», scriva Theo Candinas en la ‹Gasetta Romontscha› nr. 79 dals 3 d’october 1959 per exempel suenter la saira litterara dals 26 da settember 1959 a Breil.

Er las prelecziuns da noss scripturs e poets en las scolas rumantschas cun occasiun da las radunanzas generalas èn fitg bainvesidas.

Cla Biert menziuna en ses rapport annual 1967 (‹Annalas› 1968): «Las dumandas per simlas prelecziuns van creschind, ma noss mezs sun restrets ed i’ns para ch’ün augmaint da la subvenziun per quel intent portess buns früts a bön da la Rumantschia».

L’onn 1969 ins ha stuì refusar dumondas per prelecziuns e quai er per mancanza da meds! Schebain ch’ins sto constatar che «las prelecziuns da scriptuors promovan la conscienza interrumantscha, ün puonch essenzial per imprender as cugnuoscher, a la fin». Adina tenor Cla Biert.

Il 1983 rapporta Dumeni Capeder en la ‹Gasetta Romontscha› nr. 72 da las prelecziuns en scola da la Val Müstair: «Ils collegas che han prelegiu la sonda endamaun ellas scolas dalla val han ina ga dapli saviu seperschuader dall’impurtonza dil contact denter scripturs e la scola. Impressiunonta, quella cordialitad dils scolasts ed igl interess evident dils scolars. La differenza d’idiom ei strusch semanifestada, in mussament che nus Romontschs essan pli parentai che quei che biars s’imagineschan.»

Pia 36 onns suenter ils emprims contacts da l’USR cun il pievel anc adina la surpraisa dals poets da chattar chapientscha er a las rivas da tschellas auas!

L’onn 1984 ins ha renunzià ad ina saira litterara. Ils scripturs vulessan «impunder pli bler temp per rinforzar il contact e da sa deditgar ad agens problems, siond ch’ils commembers da l’USR hajan darar chaschun da s’entupar», legiain nus en il rapport annual en las Annalas 1985!

Damai, ins tuma a l’entschatta! Ils blers problems che punschan e smatgan ils scripturs organisads portan il privel da l’alienaziun vicendaivla.

Plans d’acziun

Plans da lavur vegnan fixads bunamain da mintga parsura al mument ch’el surprenda il parsuradi da l’USR. Alfons Maissen p. ex. vul cuntanscher subvenziuns regularas per la producziun litterara tras la Lia Rumantscha. Quel quità cumpogna – ins po dir – mintga parsura, fin al di d’oz. – Jon Semadeni vul intensivar ils contacts dal pievel rumantsch cun sia litteratura tras sairadas litteraras, prelecziuns en scolas, referats e stipendis da studis. – Gion Deplazes fa sforzs per la scolaziun dals scripturs sin nivel da referats e seminaris «universitars». – Theo Candinas cuntinuescha cun ils contacts dals auturs cun il pievel e persequitescha energicamain la reorganisaziun da la Lia che duai purtar er in meglierament finanzial per l’USR. El s’engascha insumma fitg per ils interess materials e spiertals dal scriptur ed el è quel che porta il pensar sindicalistic en nossas retschas; sco parsura da la Societad dals scripturs svizzers Theo ha lavurà cun grond profit per tut ils litterats da noss pajais. – Flurin Caviezel dat bada, cun surprender 1976 la presidenza, che ses antecessur, Andri Peer, haja accentuà l’intensivaziun da tuttas activitads da fin qua: contacts, perfecziunament professiunal, e quai en ina fasa difficultusa cun problems da critica e reorganisaziun da la LR etc.

Cler che mintga parsura ha mess ses accents. Sche nus vulessan dentant repassar tut quels enguidaments nossa cronica fiss surchargiada anc dapli. Perstgisai!

Per promover la lavur litterara

– vegnan premiadas da la Cumissiun litterara onn per onn ovras inoltradas (cf. Regulativ LR)

– vegnan lantschadas concurrenzas litteraras per prosa e poesia e dramatica

– vegnan purschids agids finanzials per viadis da studi ordaifer il stretg territori linguistic noss, la sort decida tgi che po giudair tals impuls

– vegnan remuneradas expensas chaschunadas per lecziuns en scolas e sairadas litteraras

– vegnan pajads onuraris, sch’ils auturs na vegnan betg indemnisads da las instituziuns localas

Cun in pled: L’USR vul esser activa en il moviment rumantsch e perquai basegna ella era in fundament finanzial segirà cunvegnentamain, constatescha Toni Berther. E vinavant: Senza ina tscherta segirezza finanziala patescha l’acziun ed uschia l’uniun. Ig1 è legraivel che la LR ha dà suatientscha al clom mumentan da l’USR, uschia che quella vegn ad intensivar sia lavur sin ils differents secturs ed a coordinar ses agir tant sco pussaivel cun la LR, per ch’ins procedia amicablamain e tiria a niz las forzas d’ina minoritad culturala.

La Cumissiun litterara (CL)

In pèr datas en stil telegrafic:

1947: ina CL ad hoc che la suprastanza USR elegia tenor basegn.

1949: la CL resguarda ils princips da valitaziun litterara da la Societad dals scripturs svizzers. Tenor il ‹Fögl Ladin› 13-4-1948 era qua i la tractanda la pli impurtanta da la radunanza generala da quel onn.

1949: la CL daventa stabla e cumpiglia 7 commembers, l da quels è delegà da la LR.

A medem temp vegn constituida ina Cumissiun da recurs cun 5 commembers.

Alfons Maissen pretenda: «Sche la commissiun litterara vegn a funcziunar bein, survegn l’USR nova impurtonza. Aschia vegn in cert dirigissem che periclitava libra scaffiziun e liber planisar e patratg ruts giu sin bueli ... Las ideas astgan buca ira mo d’in tschurvi anora. Tals sistems pirentassen e stinschentassen tutta viva inspiraziun ed independenza de spért. Cunzun il poet sto haver libra vesta, agen impuls per sia creaziun.» Quai eran argumentaziuns per las tractativas cun la LR 1954.

La Cumissiun litterara exista anc adina. Ella ha subì bleras midadas da commembers ed è stada causa da bleras discussiuns pervi d’auturs permalads da ses giudicats etc. Ma sia lavur ha purtà bun fritg per il moviment litterar rumantsch. Ch’ella possia cuntinuar sia critica constructiva e valitaziun da nossas ovras en tutta seriusadad, applitgond medemas mesiras sco ch’ellas valan per autras litteraturas. Be uschia ins vegn a prender ella per effizienta.

Las ‹Novas litteraras› (NL)

Gia l’onn 1948 cumpara l’emprim numer dal «fegliet da correspundenzas dactilografà». El duess gidar mantegnair in contact pli stretg cun ils commembers ed avess da purtar lavurs originalas e criticas, studis litterars e propostas da muntada pratica per il svilup da noss’uniun. Quai il program laconic sur dal cuntegn giavischaivel, sper las communicaziuns ed ils protocols da las radunanzas generalas.

L’onn 1975 scriva Andri Peer, quella giada parsura da l’USR, en il pream al nr. 50 : «Quists 50 faschiculs multiplichats cuntegnan ... üna schurma d’artichels ed insais interessants ed originals, üna prümavaira d’ideas nouvas e salvan in part las prümischmas publicaziuns da noss autuors, quai chi vain a conferir ün di a las NL üna propria valur bibliofila.» La dumonda da chattar ina me gli era publicaziun per quest periodic, al rendend public tras ina collavuraziun cun las gasettas u cun las ‹Annalas› da Societad Retorumantscha, è vegnida ventilada adina puspè. Pir dal 1977 alura vegn fatga ina proposta concreta da Felix Giger, Iso Camartin e Clo Duri Bezzola ch’han purschì il maun per publitgar il periodic ‹Litteratura› che cumpara anc oz.

Flurin Caviezel manegia en ses rapport annual 1979 (Annalas 1980): «Quei cudisch periodic da litteratura ei fetg adattaus era per las classas aultas e per scolas medias.»

In meglier cumpliment na pudess ins betg far! Las NL èn propi in organ litterar da nivel. Ellas pon sa mussar en circuls professiunals e n’han betg da temair confruntaziuns cun qual saja auters organs litterars pli gronds. Als redacturs noss cumpliments!

Redacziun ‹Novas litteraras›

nr. 1/1948: Tista Murk

nr. 2/1948 fin nr. 9 e 10/1952: Riget Bertogg

nr. 11/1954: Alfons Maissen

nr. 12/1955: Jon Semadeni

nr. 13/1958 fin nr. 14/1959: Gion Deplazes

nr. 15/1959 fin nr. 25/ 1965: Theo Candinas

nr. 26/1965 fin nr. 29/1966: Hendri Spescha

nr. 30 /1968 fin nr. 32 /1968: Cla Biert

fanadur 1970 fin nr. 50/1975: Imelda Coray-Monn

avust 1976: Andri Peer

zercladur 1977: (suprastanza) Pieder Cavigelli

advent 1977: Anna Pitschna Grob-Ganzoni

1978-85 ‹Litteratura›: Felix Giger, Iso Camartin, Clo Duri Bezzola

1985-86 ‹Litteratura›: Felix Giger, U.G.G. Derungs, Clo Duri Bezzola

Dietas da lavur e da studis

«Causa che ans manca la pussaivladad da far studis litterars a l’universitad, vul ins tractar ils proxims onns a la radunanza generala in tema litterar, e quai d’ina autoritad en chaussa: la lirica e sia moda da s’exprimer, tge puntgs da vista sto il drama resguardar? reglas d’ina buna prosa etc.»

Pia, ils «dis da studis» vulan gidar al scriptur a gudagnar l’instrument ch’el basegna per dar expressiun a ses sentiments, a sias visiuns (rapport annual 1958 en las Annalas 1959 ).

1958: 29/30 da november a Cuira, Chasa rumantscha: Curs davart ‹Dumondas da la prosa rumantscha›, cun 24 participants activs e 4 giasts. Referats: Oscar Peer: Aspects da la prosa da Gian Fontana; Jachen Curdin Arquint: La valur da la versiun (tema linguistic grammatical); Alexi Decurtins: Funtaunas da la lingua rumantscha.

N.B. Quest’emprima prova cun la dieta da lavur è stada in mussament che talas scuntradas

tranter ils scripturs correspundian ad in basegn.

1962: Schaner a Cuira: Tema: ‹La situaziun dal scriptur dad oz› e ‹La relaziun scriptur/lectur› cun discussiun libra. Erwin Heimann discurra davart ‹Il problem da las generaziuns› en in referat public.

1966: 11/12 da zercladur a Cuira: Curs per la radiodramaturgia cun la Cuminanza rumantscha da radio-televisiun.

1968: 22 da zercladur a Cuira: Referat da dr. Beidler (SSS) davart ‹Kurzer Überblick der Urheber- und Urhebervertrags-Rechte›.

1969: la primavaira a Cuira: II secretari da la Societad dals scripturs svizzers, dr. Beidler, referescha davart ils dretgs d’autur. Cla Biert manegia che quai saja stà in bun agid «per chattar la storta tanter ils paragrafs fallatschus e maligns chi suvent ans laschan trar la cuorta cun edituors erudits e glischaröls».

L’atun è la scuntrada cun ils scripturs rumens, «tips intelligiaints chi dan para nüglia mal da chefar als Russ». Els han ditg che la cumbatta dals Rumantschs sumeglia in pau a quella da Don Quixote. Nusauters avain alura fatg valair ch’i dettia er mulins nunvesaivels. Alura ils Rumens han ditg che per els Don Quixote saja in erox. Cun quai ils scripturs rumantschs eran fitg cuntents. Adina dond a Cla Biert il pled.

1970: a Cuira la scuntrada cun ils students da la Romania, cun quella chaschun «ins ha giu il sentiment ch’ils students enconuschien malamein la litteratura romontscha...»

1971: 12/13 da zercladur a Laax: Di da lavur davart l’interpretaziun critica dad agens texts.

1972: 10/11 da zercladur a Domat ed a Farschno: interpretaziun da la lirica. A Cuira scuntrada cun ils Furlans, p.p. a Savognin.

1974: 11 da november a Turitg: Manifestaziun al ‹Podium› cun prelecziuns da poets e discussiun sur da las difficultads e vistas dal scriptur rumantsch odiern.

1975: 7/8 da zercladur a Farschno: Colloquium davart la ‹Litteratura per uffants e per giuvenils›. Hans-Christen Kirsch (alias Frederik Hetmann), Wiesbaden, cun in referat davart ‹Phantasie und Wirklichkeit. Aspekte der heutigen Kinder- und Jugendliteratur›.

1977: 16/17 d’avrigl a Zuoz: dieta da lavur cun la LR, tema: il teater.

15 d’october a Cuira: Emprim contact cun cumponists rumantschs.

1978: 17 da zercladur a Cuira: Scuntrada cun scripturs e publicists grischuns per tractar il tema: ‹Gibt es ein spezifisch bündnerisches Kulturbewusstsein?› (Remo Bornatico, W.P. Mosimann, Hendri Spescha). Ins vuless sa chattar in giada l’onn – in giavisch betg realisà!

1980: matg a Cuira: Referat da prof. Bürkle davart la litteratura odierna (e moderna) da l’Africa da l’Ost.

1981: matg a Cuira: Referat da G. Sobiela: ‹L’incumbensa da la litteratura rumantscha tranter cosmopolitissem e promoziun da l’ierta›.

1982: 29 da matg a Cuira: Tematica ‹Scriver jeu›, cun I. Camartin.

1983: 28 da matg a Cuira: Ils scripturs preschents dattan ina decleraziun: «A chaschun da publicaziuns litteraras rumantschas vegnan scrivents adina puspè e spezialmain il davos temp, attatgads persunalmain en la pressa rumantscha. L’Uniun dals scripturs rumantschs è fitg interessada che las ovras da ses commembers vegnian suttamessas ad ina critica litterara severa sur da furma e cuntegn. En il senn da responsabladad collectiva e da solidaritad cun ses singuls commembers sa senta ella dentant obligada da defender il dretg inalienabel d’expressiun e protesta perquai decisamain cunter las campagnas disfamantas dals davos temps en Surselva ed en Engiadina che attatgan ed offendan directamain la persuna dal scriptur». (Annalas 1984, rapport annual USR).

1984: 26 da matg a Cuira: Viva discussiun davart il ‹Rumantsch grischun e la litteratura rumantscha›. Referats da Georges Darms e Felix Giger. Ils scripturs vesan la schanza dal rumantsch grischun en mintga cas sco lingua da punt e standard per texts da tut gener en il senn stipulà da la LR.

1985: avust a Savognin: Prelecziuns etc. cun occasiun dals ‹2000 onns Retoromania› a Savognin.

Statuts

Il svilup da l’USR durant ils 40 onns da si’existenza vegn reflectà il meglier tras ses tschentaments. Igl existan var 4 differentas fasas dal 1946 al 1983, l’onn da la davosa revisiun entira da noss statuts.

Il pass decisiv per de fender la libertad d’expressiun e per l’engaschament «total» per la realisaziun dals dretgs umans da la Charta da l’ONU e da la Convenziun europeica fa scurlattar il chau als «idealists» da pli baud! Che l’USR s’identifitgescha sco organisaziun professiunala da scripturs activs è per blers er be per part chapibel. Ina consequenza dal quità en dumondas materialas è bain l’affiliaziun a la Lia rumantscha che garantescha oz ina basa finanziala considerabla per ch’ils bains «ideals e materials» sappian subir ina «repartiziun gista e duaivla». Ma l’USR vul er sustegnair mesiras ch’èn ina demonstraziun da l’unitad: ils statuts èn redigids en la lingua unifitgada che Giatgen Uffer aveva evocà gia avant onns!

Sper las miras culturalas, socialas e politicas da l’USR, ils statuts revedids furman er la basa per ils differents reglaments: per la giuria litterara, per la redacziun da la ‹Litteratura› e per il reglament da finanzas. L’USR po ussa sa basar en tuts reguards sin instruments legals novs.

«L’USR ha sapientivamain laschà grond spazi als responsabels per garantir uschia la libertad d’expressiun gist en quests gremis, savend qua tras resguardar il spectrum d’ideas e furmas dals commembers da l’USR.» (Rapport annual 1984 en Annalas 1985).

Quai che po interessar eventuals candidats per l’USR: Commembers activs pon daventar auturs e translaturs rumantschs cun ina prestaziun litterara e che renconuschan e conferman las miras da l’uniun stipuladas en ses statuts.

Radunanzas generalas

1945: fundaziun ladina a Scuol

1946: 25/26-5: Cuira (cun SSS)

1947: 9-11: Cuira

1948: 10/11-4: Cuira e Razén

1949: 3/4-9: Savognin

1950: 2/3-9: Müstair

1951: 2/3-6: Sedrun (cun CRR)

1952: 21/22-6: Scuol

1953: 14/15-11 Trun

1954: 25/26-9: Zuoz

1955: 24/25-9: Casti

1956: 3/4-11: Mustér

1957: 29-9: San Murezzan

1958: 29-6: Andeer

1959: 26/27-9 Breil

1960: 11/12-6: Ardez

1961: 2-12: Cuira

1962: 1-7: Sa. Maria

1963: Segl/San Murezzan

1964: 5/6-9: Savognin

1965: 3-10: Rabius

1966: 29/30-10: Samedan

1967: 28/29-10: Cuira

1968: 12/13-10: Scuol

1969: 18-10: Sedrun

1970: 18-10: Casti

1971: 3-10: Silvaplauna

1972: 30-9: Glion/Vella

1973: 6/7-10: Lai

1974: 19/20-1: Flem rad. e.o.

1974: 5/6-10: Ardez

1975: 25/26-10: Trun

1976: 25/26-9: Savognin

1977: 12/13-11: Sent

1978: 22/23-9: Sagogn

1979: 29/30-9: Veulden

1980: 27/28-9: Samedan

1981: 26/27-9: Breil

1982: 25/26-9: Razén

1983: 3/4-9: Sa. Maria

1984: 29/30-9: Lantsch

1985: 28/29-9: Vella

1986: 26/27-9: Zuoz

Suprastanzas USR

1946: Tista Murk, Alfons Maissen, Aita Stricker

1951: Alfons Maissen, 10n Semadeni, Bonifaci Plaz

1954: Jon Semadeni, Gion Deplazes, Aita Stricker; assessurs: Bonifaci Plaz, Ludivic Hendry

1957: Gion Deplazes, Curo Mani, Aita Stricker; assessurs: Ludivic Hendry, Bonifaci Plaz

1960: Curo Mani, Theo Candinas, Aita Stricker; assessurs: Ludivic Hendri, Bonifaci Plaz / G.N. Spinas

1964: Theo Candinas, Cla Biert, Aita Stricker; assessurs: G.N. Spinas, Ludivic Hendry

1968: Cla Biert, Hendri Spescha, Aita Stricker; assessur: Ludivic Hendry

1970: Ludivic Hendry, Andri Peer, Aita Stricker; assessur: Hendri Spescha

1973: Andri Peer, Toni Halter, Aita Stricker; assessurs: Imelda Coray-Monn 1975, Annamengia Bertogg, Flurin Caviezel

1976: Flurin Caviezel, Armon PIanta, A.P. Grob- Ganzoni, Aita Stricker; assessurs: Toni Halter, Marco Devonas

1979: Robert Luzzi, Ignaz Beer, Marco Devonas; assessurs: Flurin Caviezel, Aita Stricker (sorta 1982 suenter 36 onns cassiera!)

1982: Hendri Spescha/Robert Luzzi, Dumeni Capeder, Giovannina Brunold; assessurs: Irma Klainguti, G. P. Thöni

1983: Toni Berther, Dumeni Capeder, Giovannina Brunold; assessurs: Irma Klainguti, G.P. Thöni

Per finir

Ils amis da l’USR vegnan bain ad esser indulgents cun il cronist ch’ha gì ina stentuna da betg sfundrar en il materialun da noss’uniun! I ma pareva che tut fiss impurtant e degn d’esser menziunà qua! Cumbain che la cronica na po betg esser perfetga ed è, sco ditg en l’introducziun, zunt persunala, vegn ella a regurdar l’in e l’auter a fatgs emblidads ed i fiss bel sche mancanzas vegnissan rapportadas en in numer sequent da nossa ‹Litteratura›. Quai avess perfin l’avantatg che las reminiscenzas da pli baud dessan a noss giuvens commembers in’idea «intima» da lur uniun.

La suprastanza nova s’ha tschentà sco tema principal per il proxim futur ‹la preschientscha da l’USR en il moviment rumantsch!›

Pelvaira ina mira ludaivla! Buna reussida!

Funtaunas

Ils protocols da l’USR

Las ‹Novas litteraras›

La ‹Litteratura›

Las gasettas rumantschas

Las ‹Annalas› da la Societad retorumantscha

Indicaziuns bibliograficas

Tista Murk. Ina cronica. 40 onns Uniun dals Scripturs Rumantschs. En: Litteratura 9, 1986, p. 191–206. Tut ils dretgs d’autur(a) / chasa editura resalvads. Ediziun epub: www.chattà.ch (2016).